TÌNH HUỐNG SỐ 839: TRANG TRẠI TỰ Ý KHOAN HÀNG LOẠT GIẾNG KHAI THÁC NƯỚC NGẦM QUÁ MỨC ĐỂ TƯỚI CÂY, KHÔNG GIẤY PHÉP, KHÔNG LẮP ĐỒNG HỒ ĐO LƯU LƯỢNG, LÀM CẠN GIẾNG CỦA CẢ XÓM: XỬ LÝ THẾ NÀO?

Nước ngầm là tài sản chung mà không ai nhìn thấy. Vì không thấy nên người ta dễ tưởng rằng bơm bao nhiêu cũng không hết, cho đến mùa khô, khi giếng nhà này cạn, nhà kia phải khoan sâu thêm, và cả xóm bắt đầu nhìn nhau bằng ánh mắt nghi ngờ.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Đầu mùa khô năm 2026, ông D tại thôn C, xã X (vùng trồng cà phê, hồ tiêu, tỉnh Y) mở rộng trang trại lên khoảng 15 ha. Để chủ động tưới, ông tự khoan thêm 6 giếng sâu, bơm gần như liên tục cả ngày lẫn đêm, không xin giấy phép khai thác nước dưới đất và cũng không lắp đồng hồ đo lưu lượng. Ông còn bán nước cho một số hộ khác chở bằng xe bồn.

Chỉ sau vài tuần, hàng chục giếng đào, giếng khoan nhỏ của các hộ xung quanh cạn nước, bơm chỉ lên bùn và khí. Nhiều nhà phải mua nước về dùng, một số hộ khoan thêm giếng sâu tốn hàng chục triệu đồng. Dân thôn hỏi, ông D đáp: “Giếng khoan trên đất của tôi, tôi bơm nước của tôi, ai cấm được?”. Một số hộ khác cũng bắt chước khoan giếng, vì “người ta bơm thì mình cũng phải bơm kẻo thiệt”.

Câu hỏi đặt ra: Khoan giếng trên đất của mình có được tùy ý khai thác nước không? Hành vi của ông D bị xử lý ra sao? Các hộ bị cạn giếng có quyền gì và cộng đồng nên làm gì?

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt pháp luật, lập luận “nước dưới đất nhà tôi thì tôi bơm” của ông D không đúng. Nước dưới đất là tài nguyên nước, thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý; chủ sử dụng đất không đương nhiên có quyền khai thác tùy ý. Việc xử lý dựa trên các căn cứ sau:

Quy định của Luật Tài nguyên nước 2023

Luật Tài nguyên nước 2023 (có hiệu lực từ 01/7/2024) quy định việc khai thác nước dưới đất ngoài mức dùng cho sinh hoạt của hộ gia đình, quy mô nhỏ theo quy định phải được cấp phép hoặc đăng ký; người khai thác phải thực hiện nghĩa vụ như lắp đặt thiết bị đo, giám sát lưu lượng, báo cáo số liệu khai thác, bảo vệ nguồn nước, không gây sụt, cạn, ô nhiễm tầng chứa nước và ưu tiên bảo đảm nước sinh hoạt. Trường hợp vùng bị hạn chế khai thác hoặc có nguy cơ cạn kiệt, cơ quan có thẩm quyền được áp dụng biện pháp hạn chế, tạm dừng khai thác. Giếng khai thác không sử dụng hoặc gây rủi ro phải được trám lấp theo quy định. Cần đối chiếu các nghị định hướng dẫn hiện hành để xác định ngưỡng lưu lượng, hồ sơ cấp phép cụ thể.

Xử phạt vi phạm hành chính

Các hành vi khai thác nước dưới đất không có giấy phép, không đăng ký khi thuộc diện phải đăng ký, không lắp thiết bị đo lưu lượng, không báo cáo, hoặc khoan giếng không đúng quy định bị xử phạt theo nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài nguyên nước. Mức phạt phụ thuộc vào lưu lượng khai thác và hành vi cụ thể; tổ chức bị phạt gấp đôi cá nhân. Ngoài phạt tiền, người vi phạm có thể bị buộc dừng khai thác, buộc trám lấp giếng, khôi phục tình trạng ban đầu và nộp lại khoản lợi bất hợp pháp (Điều 28 Luật Xử lý vi phạm hành chính). Mức phạt cụ thể cần đối chiếu nghị định đang có hiệu lực.

Trách nhiệm dân sự

Theo Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 584 và các quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng), người có hành vi trái pháp luật xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác gây thiệt hại phải bồi thường. Đối với các hộ cạn giếng, thiệt hại có thể gồm chi phí khoan, đào thêm giếng, mua nước, chi phí bơm, thiệt hại hoa màu do thiếu nước, nếu chứng minh được mối liên hệ nhân quả với việc khai thác quá mức của ông D.

Trách nhiệm hình sự

Với hành vi thuần túy khai thác nước quá mức, trách nhiệm chủ yếu là hành chính và dân sự. Trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra nếu kèm theo hành vi gây ô nhiễm nghiêm trọng (như hút nước làm nhiễm mặn, xả thải xuống tầng chứa nước) đến mức cấu thành tội theo Điều 235 Bộ luật Hình sự (đã được sửa đổi bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2025).

Áp dụng vào tình huống:

• Về hành vi: ông D khai thác nước dưới đất quy mô lớn (6 giếng, bơm liên tục, cung cấp nước cho nơi khác), không giấy phép, không đồng hồ đo, nên rất khó xem là “dùng trong nhà”.
• Về mối quan hệ nhân quả: cần chứng minh việc cạn giếng do khai thác quá mức của trang trại (không phải do hạn hán tự nhiên hoặc giếng nông), bằng số liệu mực nước, độ sâu tầng chứa nước, thời điểm xảy ra, công suất bơm.
• Về quyền lợi các hộ: ưu tiên bảo đảm nước sinh hoạt cho dân; quyền yêu cầu ngừng khai thác quá mức và bồi thường thiệt hại.

Kết luận pháp lý: nếu thuộc diện phải cấp phép mà không có, ông D bị xử phạt hành chính, buộc ngừng hoặc điều chỉnh khai thác, trám lấp giếng trái phép và có thể phải bồi thường cho các hộ bị thiệt hại. Việc xác định cụ thể do cơ quan quản lý tài nguyên nước và, khi có tranh chấp, do Tòa án quyết định.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Đây là kiểu “bi kịch của tài sản chung”: mỗi người đều nghĩ “tôi không bơm thì người khác cũng bơm”, nên ai cũng chạy đua khoan sâu hơn, bơm nhiều hơn, cho tới khi cả tầng nước cạn. Tâm lý trục lợi ngắn hạn trên tài nguyên chung khiến lợi ích cá nhân thắng lợi ích cộng đồng. Người bị cạn giếng thì bức xúc, nghi ngờ nhau; người khai thác lại tự ái, phòng thủ, càng khó đối thoại.

Giáo dục cộng đồng cần đặt vấn đề bằng điều gần gũi: nước ngầm như “két nước chung” của cả thôn, rút nhiều thì sẽ hết, và người rút nhiều rồi cũng phải khoan sâu hơn, tốn kém hơn. Khuyến khích tưới tiết kiệm (tưới nhỏ giọt, tưới theo giờ, hồ chứa nước mưa) là cách bảo vệ cả lợi ích cá nhân lẫn cộng đồng.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Với thôn, xã: lập bản đồ giếng khoan, ghi nhận độ sâu, mực nước theo mùa; xây dựng quy ước sử dụng nước ngầm; ưu tiên nước sinh hoạt; thiết lập điểm quan trắc mực nước đơn giản. Với các hộ, trang trại khai thác quy mô lớn: hoàn thiện giấy phép, lắp đồng hồ đo lưu lượng, ghi chép số liệu, công khai cho thôn; đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm; có phương án nguồn nước dự phòng. Với chính quyền: kiểm tra, rà soát giếng khoan, công bố vùng có nguy cơ cạn kiệt, hướng dẫn thủ tục cấp phép, xử lý vi phạm nhất quán.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý thấu tình đạt lý, bảo đảm quyền lợi của cộng đồng và người sản xuất, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 3 bước như sau:

Bước 1 – Ghi nhận hiện trạng và bảo đảm nước sinh hoạt khẩn cấp: Các hộ bị cạn giếng ghi lại thời điểm, độ sâu giếng, tình trạng nước, chi phí phát sinh; thôn và Ủy ban nhân dân xã lập danh sách hộ thiếu nước, hỗ trợ nước tạm thời. Đề nghị cơ quan chức năng kiểm tra số lượng, độ sâu, công suất giếng của trang trại.

Bước 2 – Kiểm tra, buộc hoàn thiện thủ tục và lắp đồng hồ đo lưu lượng: Gửi văn bản phản ánh đến Ủy ban nhân dân xã và cơ quan quản lý tài nguyên nước. Cơ quan chức năng lập biên bản kiểm tra, yêu cầu ông D tạm dừng khai thác vượt mức, hoàn thiện hồ sơ cấp phép hoặc đăng ký, lắp đồng hồ đo lưu lượng, báo cáo định kỳ; xử phạt vi phạm hành chính và buộc trám lấp giếng không đủ điều kiện. Số liệu từ đồng hồ là chứng cứ quan trọng để xác định mức khai thác thật.

Bước 3 – Hòa giải, thỏa thuận chia sẻ nước và bồi thường: Nhờ trưởng thôn, người có uy tín tổ chức họp, để ông D và các hộ thống nhất mức khai thác hợp lý, thời gian bơm, hỗ trợ khoan giếng sâu hơn cho các hộ bị thiệt hại. Thỏa thuận lập thành văn bản, đưa vào quy ước thôn. Nếu không thành, các hộ có thể khởi kiện yêu cầu bồi thường, kèm tài liệu chứng minh thiệt hại và biên bản kiểm tra của cơ quan chức năng.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: khai thác nước ngầm, cạn kiệt tầng chứa nước, giấy phép khai thác nước dưới đất, đồng hồ đo lưu lượng, Luật Tài nguyên nước 2023, xử phạt vi phạm hành chính, bồi thường thiệt hại, tài nguyên chung, quản trị nguồn nước cộng đồng.