TÌNH HUỐNG SỐ 841: HỘ SẢN XUẤT GIÒ CHẢ DÙNG NGUYÊN LIỆU KHÔNG RÕ NGUỒN GỐC, NGHI DÙNG CHẤT CẤM, GÂY NGUY CƠ NGỘ ĐỘC CỘNG ĐỒNG TẠI CHỢ VÀ BẾP ĂN BÁN TRÚ: QUY TRÌNH LẬP BIÊN BẢN XỬ LÝ VI PHẠM HÀNH CHÍNH CỦA CÔNG AN XÃ?

Một miếng giò, một cái bánh mua ở chợ quê tưởng chừng đơn giản, nhưng nếu được làm ra bằng thịt không rõ nguồn gốc hay phụ gia bị cấm, nó có thể đưa cả chục người vào bệnh viện chỉ sau một bữa ăn. Người làm thực phẩm không chỉ bán hàng, mà còn đang giữ sức khỏe của cả một cộng đồng trong tay.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tháng 9/2026, tại xã X (tỉnh Y), hộ bà L sản xuất giò chả, nem chua quy mô gia đình, bán ở chợ xã và cung cấp cho một số bếp ăn bán trú của trường mầm non, tiểu học. Có người dân phản ánh với công an xã: giò chả của bà L có màu quá trắng, dai bất thường, để lâu vẫn không hỏng; có hôm người mua ăn xong bị đau bụng, buồn nôn.

Công an xã X phối hợp trạm y tế, đại diện Ủy ban nhân dân xã đến kiểm tra cơ sở của bà L. Tại đây phát hiện cơ sở không có giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, nơi chế biến mất vệ sinh, một số khối thịt không rõ nguồn gốc, không có chứng từ kiểm dịch, và có túi bột trắng không nhãn mác nghi là chất cấm (hàn the). Bà L khẳng định: “Tôi làm mấy chục năm nay, ai ăn cũng quen, có chuyện gì đâu. Bột này chỉ để cho giò giòn”.

Câu hỏi đặt ra: Công an xã có thẩm quyền gì và nên lập biên bản, xử lý ra sao? Hành vi của bà L bị xử lý hành chính hay hình sự? Làm thế nào để ngăn nguy cơ ngộ độc cộng đồng?

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt pháp luật, câu “làm mấy chục năm không sao” không phải là căn cứ miễn trách nhiệm. An toàn thực phẩm được đánh giá bằng điều kiện sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu và các chất được phép sử dụng, không phải bằng thói quen. Việc xử lý dựa trên các căn cứ sau:

Quy định của Luật An toàn thực phẩm

Luật An toàn thực phẩm 2010 (hiện vẫn đang có hiệu lực; dự thảo luật sửa đổi đang được Bộ Y tế lấy ý kiến) quy định cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm, nguồn gốc nguyên liệu rõ ràng, chỉ được dùng phụ gia trong danh mục cho phép; nghiêm cấm sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc, phụ gia ngoài danh mục, chất cấm trong chế biến thực phẩm. Hàn the (borax) nằm trong nhóm chất bị cấm sử dụng trong thực phẩm. Cơ sở thuộc diện phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện hoặc cam kết, đăng ký theo quy mô, loại hình.

Xử phạt vi phạm hành chính

Các hành vi như không có giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm khi thuộc diện phải có, sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc, dùng phụ gia ngoài danh mục, chế biến trong điều kiện mất vệ sinh bị xử phạt theo nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm. Biện pháp đi kèm có thể gồm tước quyền sử dụng giấy chứng nhận, đình chỉ hoạt động có thời hạn, tịch thu tang vật, buộc tiêu hủy thực phẩm không bảo đảm an toàn, buộc thu hồi sản phẩm đã bán (Điều 28 Luật Xử lý vi phạm hành chính). Mức phạt cụ thể cần đối chiếu nghị định đang có hiệu lực tại thời điểm xử lý.

Thẩm quyền và quy trình của công an xã

Theo Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020), người có thẩm quyền khi phát hiện hành vi vi phạm phải kịp thời ngăn chặn, lập biên bản vi phạm hành chính (Điều 58). Biên bản phải ghi rõ thời gian, địa điểm, hành vi, tang vật, phương tiện, lời khai, người chứng kiến và quyền, nghĩa vụ của người vi phạm; biên bản lập tại chỗ, giao một bản cho người vi phạm. Công an cấp xã có vai trò phát hiện, lập biên bản, áp dụng biện pháp ngăn chặn trong phạm vi thẩm quyền như tạm giữ tang vật, phương tiện, và Trưởng Công an cấp xã có thẩm quyền xử phạt trong phạm vi luật quy định. Với vi phạm an toàn thực phẩm chuyên ngành, việc ra quyết định xử phạt thường thuộc Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã hoặc cơ quan chuyên ngành, với sự tham mưu của trạm y tế và các bộ phận chuyên môn; vì vậy công an xã cần phối hợp, chuyển hồ sơ đúng thẩm quyền. Cần đối chiếu nghị định về thẩm quyền xử phạt hiện hành, nhất là sau khi mô hình chính quyền hai cấp được triển khai.

Trách nhiệm hình sự

Điều 317 Bộ luật Hình sự quy định tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm. Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, đã sửa đổi cấu thành tội phạm và tăng mức phạt, trong đó mức phạt tù thấp nhất ở khoản 1 được nâng lên 02 năm, và mức phạt cao hơn nếu gây ngộ độc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nhiều người. Hành vi sử dụng chất cấm trong chế biến thực phẩm, sử dụng nguyên liệu có nguồn gốc từ động vật chết do bệnh, dịch bệnh, hoặc sản phẩm vi phạm gây ngộ độc có thể bị xem xét theo điều này khi đủ các dấu hiệu luật định. Nếu thực phẩm là hàng giả, có thể xem xét thêm Điều 193. Việc có truy cứu hay không do cơ quan điều tra xác định dựa trên kết quả kiểm nghiệm, giám định và hậu quả thực tế.

Trách nhiệm dân sự

Người bán, người sản xuất thực phẩm không an toàn gây thiệt hại phải bồi thường theo Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 584, 590 về bồi thường thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm) và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Áp dụng vào tình huống:

• Về hành vi: cơ sở của bà L có nhiều dấu hiệu vi phạm điều kiện an toàn thực phẩm, nguồn gốc nguyên liệu và nghi sử dụng chất cấm.
• Về chứng cứ: cần lấy mẫu giò chả, mẫu bột trắng gửi cơ quan kiểm nghiệm đủ điều kiện để xác định có hàn the hay không; kết quả này quyết định mức độ xử lý.
• Về nguy cơ: đã cung cấp cho bếp ăn trường học nên nguy cơ ngộ độc tập thể là rất nghiêm trọng, cần xử lý khẩn cấp ngay từ giai đoạn đầu.

Kết luận pháp lý: bà L có nguy cơ bị xử phạt hành chính và buộc đình chỉ, tiêu hủy, thu hồi sản phẩm; nếu kết quả kiểm nghiệm xác định có chất cấm và hậu quả hoặc mức độ vi phạm đạt ngưỡng, hồ sơ sẽ được chuyển cơ quan điều tra xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 317.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Nhiều người làm thực phẩm thủ công không xem mình đang “đầu độc ai”. Họ bắt chước cách làm cũ, tin rằng “thêm một chút cho đẹp, cho giòn không sao”, sợ mất khách nếu giò kém trắng, kém giòn so với hàng người khác. Khi bị kiểm tra, phản ứng thường là phủ nhận, giấu hoặc vứt chứng cứ vì sợ mất nguồn sống. Phụ huynh có con ăn bán trú thì lo lắng, tức giận và dễ phát tán thông tin chưa kiểm chứng.

Giáo dục đạo đức nghề thực phẩm cần chạm vào điều cốt lõi: người bán hàng cũng là cha mẹ, người ăn hàng của người khác. Làm đúng, làm sạch, làm thật là cách giữ khách lâu dài; “ăn gian” một chút có thể trả giá bằng sức khỏe của người khác và cả tương lai của chính cơ sở mình.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Với cơ sở thực phẩm nhỏ: đăng ký, cam kết hoặc xin giấy chứng nhận đủ điều kiện theo quy mô; chỉ mua nguyên liệu có nguồn gốc, hóa đơn, kiểm dịch; ghi chép, lưu mẫu thực phẩm; tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm cho người làm. Với trường học, bếp ăn bán trú: lựa chọn nhà cung cấp có giấy tờ hợp lệ, lưu mẫu thức ăn, kiểm tra thực phẩm đầu vào. Với chính quyền cơ sở: kiểm tra định kỳ chợ, cơ sở sản xuất nhỏ, xây dựng quy trình phối hợp giữa công an xã, trạm y tế, Ủy ban nhân dân xã khi có nguy cơ ngộ độc, nhất là quy trình xử lý ngộ độc tập thể.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý thấu tình đạt lý, bảo đảm quyền lợi của cộng đồng và người sản xuất, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 3 bước như sau:

Bước 1 – Ngăn chặn khẩn cấp và bảo vệ người tiêu dùng: Công an xã yêu cầu cơ sở tạm ngừng sản xuất, bán hàng; niêm phong, tạm giữ tang vật (thực phẩm, bột nghi cấm, nguyên liệu) theo đúng thủ tục; thông báo ngay cho các bếp ăn trường học ngừng sử dụng sản phẩm của cơ sở, đồng thời báo cáo Ủy ban nhân dân xã, trạm y tế. Khi có người có triệu chứng ngộ độc, đưa đi cấp cứu ngay.

Bước 2 – Lập biên bản, lấy mẫu và chuyển xử lý đúng thẩm quyền: Lập biên bản vi phạm hành chính tại chỗ, có chữ ký người vi phạm và người chứng kiến (nếu người vi phạm từ chối ký thì ghi rõ lý do, có người chứng kiến ký); lập biên bản lấy mẫu, niêm phong, gửi cơ sở kiểm nghiệm đủ điều kiện; lập biên bản tạm giữ tang vật, ghi rõ chủng loại, số lượng. Chuyển hồ sơ cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã hoặc cơ quan có thẩm quyền ra quyết định xử phạt; nếu kết quả có dấu hiệu tội phạm thì chuyển cơ quan điều tra.

Bước 3 – Xử lý, giáo dục và hỗ trợ cơ sở làm đúng:Căn cứ kết quả, ra quyết định xử phạt, buộc tiêu hủy thực phẩm không bảo đảm, thu hồi sản phẩm đã bán, buộc khắc phục vệ sinh. Tổ chức tập huấn về an toàn thực phẩm cho các hộ sản xuất nhỏ trong xã, hướng dẫn thủ tục đăng ký, cam kết; hộ nào muốn tiếp tục làm nghề phải hoàn thiện điều kiện và được kiểm tra lại. Công khai kết quả kiểm tra để người dân yên tâm và các cơ sở khác tự điều chỉnh.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: an toàn thực phẩm, ngộ độc thực phẩm, hàn the, chất cấm trong thực phẩm, công an xã, lập biên bản vi phạm hành chính, Điều 317 Bộ luật Hình sự, Luật An toàn thực phẩm, đạo đức nghề thực phẩm, bếp ăn bán trú.