TÌNH HUỐNG SỐ 840: DOANH NGHIỆP KHAI THÁC ĐÁ ĐỔ TRÀN ĐẤT ĐÁ THẢI LẤP RUỘNG, VƯỜN CỦA NGƯỜI DÂN: QUY TRÌNH LẬP BAN GIÁM SÁT NHÂN DÂN VÀ GỬI ĐƠN YÊU CẦU BỐC DỠ, HOÀN THỔ?

Cái ruộng, mảnh vườn là cả công sức nhiều năm của một gia đình nông dân. Chỉ sau vài đêm xe tải đổ đất đá thải, thửa ruộng xanh mướt có thể biến thành bãi sỏi đá. Khi người dân đơn độc đi đòi lại thì dễ bị bỏ ngoài tai, nhưng khi biết đoàn kết, đi đúng quy trình, tiếng nói của họ có sức nặng hơn rất nhiều.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Công ty TNHH M được cấp phép khai thác đá, đất làm vật liệu xây dựng tại mỏ thuộc xã X (tỉnh Y). Trong mùa mưa năm 2026, để tiết kiệm chi phí vận chuyển, công ty cho xe đổ đất đá thải ra khu vực ngoài bãi thải đã được phê duyệt, sát chân mỏ. Sau những trận mưa lớn, bùn đất và đá thải trôi tràn xuống, vùi lấp hơn 4 ha ruộng lúa và vườn cây ăn quả của 14 hộ dân vùng dưới.

Các hộ dân mất trắng vụ mùa, cây ăn quả chết, ruộng bị phủ lớp đất đá dày, không thể canh tác. Họ nhiều lần đến công ty, được hứa “sẽ xem xét” rồi im lặng. Người dân ức chế, có nhóm muốn chặn xe của công ty. Ông trưởng thôn băn khoăn: làm thế nào để người dân vừa giữ được quyền lợi, vừa đúng pháp luật?

Câu hỏi đặt ra: Công ty M vi phạm những gì, phải chịu trách nhiệm ra sao? Người dân nên lập ban giám sát nhân dân như thế nào và gửi đơn yêu cầu công ty bốc dỡ, hoàn thổ theo quy trình nào?

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt pháp luật, giấy phép khai thác không cho phép doanh nghiệp đổ thải tùy tiện, càng không cho phép làm hư hại tài sản của người dân. Việc xử lý dựa trên các căn cứ sau:

Quy định về khai thác khoáng sản và bảo vệ môi trường

Luật Địa chất và khoáng sản 2024 (có hiệu lực từ 01/7/2025) và Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định tổ chức khai thác khoáng sản phải khai thác đúng giấy phép, đúng thiết kế mỏ, đổ thải đúng vị trí được phê duyệt, thực hiện biện pháp bảo vệ môi trường, cải tạo, phục hồi môi trường (gồm ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường) và bồi thường thiệt hại cho tổ chức, cá nhân bị ảnh hưởng. Doanh nghiệp đổ thải ngoài bãi thải, gây sạt trôi lấp đất của dân là vi phạm giấy phép và nghĩa vụ bảo vệ môi trường.

Quy định về đất đai

Luật Đất đai 2024 nghiêm cấm hành vi hủy hoại đất, làm suy giảm chất lượng đất; người gây thiệt hại phải khắc phục và bồi thường. Biện pháp khắc phục hậu quả theo Luật Xử lý vi phạm hành chính (Điều 28) gồm buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm, buộc khắc phục ô nhiễm môi trường. “Bốc dỡ, hoàn thổ” chính là hình thức khôi phục tình trạng ban đầu, đưa đất đá thải đi và hoàn trả lớp đất canh tác.

Xử phạt vi phạm hành chính

Hành vi đổ thải sai vị trí, không thực hiện đúng đề án bảo vệ môi trường, giấy phép khai thác, gây thiệt hại tài sản và môi trường bị xử phạt theo các nghị định xử phạt trong lĩnh vực khoáng sản, bảo vệ môi trường, đất đai. Hình thức gồm phạt tiền, có thể kèm tước quyền sử dụng giấy phép, đình chỉ hoạt động có thời hạn và buộc khắc phục hậu quả. Mức phạt cụ thể cần đối chiếu nghị định đang có hiệu lực.

Trách nhiệm dân sự và hình sự

Doanh nghiệp phải bồi thường theo Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 584, 585, 589 và Điều 602 về thiệt hại do ô nhiễm môi trường): giá trị hoa màu, cây trồng bị hủy hoại, thu nhập bị mất, chi phí cải tạo đất, chi phí hợp lý để ngăn chặn thiệt hại. Trường hợp có dấu hiệu cố ý hủy hoại tài sản với giá trị đạt ngưỡng luật định, hoặc gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, hồ sơ phải chuyển cơ quan điều tra để xem xét theo Điều 178 hoặc Điều 235 Bộ luật Hình sự (Điều 235 đã được sửa đổi bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2025); việc này tùy thuộc vào kết quả xác minh, đo đạc, giám định.

Quyền giám sát của cộng đồng

Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022 ghi nhận quyền của người dân được thông tin, tham gia, giám sát, trong đó có hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân ở xã và Ban giám sát đầu tư của cộng đồng do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã thành lập, giám sát các dự án, hoạt động đầu tư trên địa bàn. Người dân có quyền kiến nghị, phản ánh, khiếu nại, tố cáo theo Luật Khiếu nại 2011, Luật Tố cáo 2018 và Luật Tiếp công dân 2013.

Áp dụng vào tình huống:

• Về hành vi: nếu xác định công ty đổ thải ngoài bãi thải được phê duyệt thì đây là vi phạm rõ ràng giấy phép và quy định môi trường.
• Về hậu quả: phải đo đạc diện tích bị lấp, lập bảng kê thiệt hại từng hộ, xác định nguyên nhân (không phải mưa lũ tự nhiên một mình).
• Về yêu cầu của người dân: hoàn toàn có căn cứ yêu cầu bốc dỡ, hoàn thổ và bồi thường, nhưng phải thực hiện theo trình tự để có giá trị pháp lý.

Kết luận pháp lý: Công ty M có nguy cơ bị xử phạt hành chính, buộc khắc phục hậu quả (bốc dỡ đất đá, hoàn thổ), bồi thường thiệt hại cho 14 hộ và, nếu đủ dấu hiệu, bị xem xét trách nhiệm hình sự. Kết luận thuộc thẩm quyền của cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan điều tra và Tòa án.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Với người nông dân, mảnh ruộng, vườn không chỉ là tài sản mà là sinh kế, là ký ức nhiều đời. Thấy đất bị vùi lấp, họ đau xót, bất lực và tức giận; càng bị trì hoãn, nỗi giận dữ càng dễ biến thành hành động bột phát như chặn xe, đập phá, dẫn đến vi phạm pháp luật và làm suy yếu vị thế của chính mình. Về phía doanh nghiệp, tâm lý “việc nhỏ, sẽ êm” hoặc “đền ít cho xong” khiến mâu thuẫn kéo dài.

Giáo dục cộng đồng cần nhấn mạnh: đòi quyền lợi mạnh nhất là đòi bằng chứng cứ, bằng đoàn kết và bằng đúng quy trình. Người dân nên cử đại diện có tiếng nói, giữ thái độ ôn hòa, không để mâu thuẫn bị kẻ xấu lợi dụng.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Với doanh nghiệp khai thác: nhìn nhận quan hệ cộng đồng là một phần của quản trị rủi ro; kiểm soát đổ thải, xây kè chắn, hệ thống thoát nước, kiểm tra trước mùa mưa; công khai kế hoạch với thôn; có quỹ bồi thường nhanh khi sự cố. Với chính quyền cơ sở: thường xuyên kiểm tra mỏ, bãi thải, nhất là trước mùa mưa; nhắc nhở doanh nghiệp thực hiện ký quỹ và phục hồi môi trường. Với người dân: lưu giữ giấy tờ đất, hình ảnh hiện trạng trước và sau, thông tin về mỏ để có chứng cứ khi cần.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý thấu tình đạt lý, bảo đảm quyền lợi của người dân và doanh nghiệp, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 3 bước như sau:

Bước 1 – Họp thôn, lập ban giám sát nhân dân và bảo toàn chứng cứ: Trưởng thôn triệu tập họp các hộ bị thiệt hại, thống nhất thành lập ban giám sát gồm đại diện các hộ bị thiệt hại, trưởng thôn hoặc người có uy tín, đại diện hội nông dân, người có hiểu biết chuyên môn (cán bộ nông nghiệp, địa chính). Báo cáo Ủy ban nhân dân xã và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã để được ghi nhận, hỗ trợ hoạt động. Ban giám sát phân công: chụp ảnh, quay video hiện trạng, đo đạc diện tích bị lấp, lập biên bản có chữ ký các hộ, lập bảng kê thiệt hại từng hộ (diện tích, loại cây, năng suất, chi phí đầu tư).

Bước 2 – Gửi đơn yêu cầu công ty bốc dỡ, hoàn thổ và đơn kiến nghị cơ quan chức năng: Soạn đơn đề nghị gửi Công ty M (có biên nhận hoặc gửi bảo đảm), đồng thời gửi Ủy ban nhân dân xã và cơ quan quản lý khoáng sản, môi trường, đất đai. Nội dung gồm: thông tin hộ bị hại, diện tích và vị trí bị lấp, thời điểm xảy ra, căn cứ pháp luật, yêu cầu cụ thể (ngừng đổ thải ngoài bãi, bốc dỡ đất đá, hoàn thổ trả lại mặt bằng canh tác, bồi thường thiệt hại, thời hạn thực hiện), kèm biên bản, ảnh, bảng kê thiệt hại. Đề nghị cơ quan chức năng kiểm tra mỏ, lập biên bản vi phạm, giám sát việc bốc dỡ, hoàn thổ.

Bước 3 – Thương lượng, giám sát thực hiện và khởi kiện nếu cần: Tổ chức làm việc với đại diện công ty dưới sự chứng kiến của chính quyền, thống nhất phương án bốc dỡ, thời gian, tiêu chuẩn hoàn thổ và mức bồi thường, lập thành văn bản. Ban giám sát theo dõi, nghiệm thu từng giai đoạn. Nếu công ty trì hoãn, từ chối, các hộ có thể tiếp tục khiếu nại, tố cáo, hoặc khởi kiện yêu cầu bồi thường tại Tòa án, đồng thời đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để ngăn thiệt hại lan rộng.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: đổ thải khai thác khoáng sản, thiệt hại ruộng vườn, bốc dỡ hoàn thổ, ban giám sát nhân dân, Luật Địa chất và khoáng sản, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, bồi thường thiệt hại, khôi phục tình trạng ban đầu của đất.