Có không ít bậc cha mẹ vì tuổi cao, sức yếu, phụ thuộc vào con cái nên đã miễn cưỡng ký hợp đồng tặng cho toàn bộ đất đai, nhà ở dù không hề mong muốn. Đến khi tài sản đã sang tên, họ mới bị đuổi khỏi chính ngôi nhà mình gắn bó cả đời. Vậy hợp đồng được ký trong điều kiện bị đe dọa, cưỡng ép có thể bị hủy bỏ hay không? Pháp luật bảo vệ người cao tuổi như thế nào trước những hành vi xâm phạm quyền định đoạt tài sản? Hãy cùng Chuyên gia Nguyễn Hữu Long phân tích qua tình huống dưới đây.

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Vợ chồng ông Nguyễn Văn A và bà Trần Thị B, cùng sinh sống tại xã B, tỉnh C, đều đã ngoài 80 tuổi, sức khỏe yếu và phụ thuộc nhiều vào sự chăm sóc của các con. Gia đình có một thửa đất ở cùng căn nhà là tài sản duy nhất tích lũy sau nhiều năm lao động.

Thời gian gần đây, người con trai cả liên tục gây áp lực, yêu cầu cha mẹ phải làm thủ tục tặng cho toàn bộ quyền sử dụng đất và nhà ở cho mình với lý do “để tiện quản lý tài sản”. Khi cha mẹ không đồng ý, người con thường xuyên lớn tiếng đe dọa, xúc phạm, cắt giảm việc chăm sóc và nhiều lần ép cha mẹ đến Văn phòng công chứng để ký hợp đồng tặng cho.

Do lo sợ bị bỏ mặc khi tuổi già và chịu áp lực tinh thần kéo dài, ông A và bà B buộc phải ký hợp đồng tặng cho toàn bộ quyền sử dụng đất cho người con trai. Sau khi hoàn tất thủ tục sang tên, người con lập tức yêu cầu cha mẹ dọn ra khỏi ngôi nhà để mình toàn quyền sử dụng.

Nhận thấy việc ký hợp đồng hoàn toàn không xuất phát từ ý chí tự nguyện, ông A và bà B mong muốn lấy lại tài sản nhưng không biết liệu hợp đồng đã công chứng và đăng ký sang tên có còn khả năng hủy bỏ hay không.

Câu hỏi đặt ra là:

• Hợp đồng tặng cho được ký trong điều kiện bị đe dọa, cưỡng ép có còn giá trị pháp lý không?
• Cha mẹ cần thực hiện những thủ tục nào để yêu cầu Tòa án tuyên hợp đồng vô hiệu?
• Những chứng cứ nào có thể chứng minh việc bị cưỡng ép về tinh thần?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Pháp luật dân sự Việt Nam luôn tôn trọng quyền tự do định đoạt tài sản của cá nhân. Tuy nhiên, sự tự do đó chỉ được pháp luật bảo vệ khi được xác lập trên cơ sở ý chí tự nguyện của các bên.

Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015, một trong những điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự là chủ thể tham gia giao dịch phải hoàn toàn tự nguyện.

Đặc biệt, Điều 127 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định giao dịch dân sự được xác lập do bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép thì bên bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch đó vô hiệu. Việc cưỡng ép không chỉ giới hạn ở bạo lực về thể chất mà còn bao gồm các hành vi uy hiếp tinh thần, làm cho người tham gia giao dịch buộc phải ký kết trái với ý chí thực sự của mình.

Trong tình huống trên, nếu ông A và bà B chứng minh được việc ký hợp đồng xuất phát từ sự đe dọa, khống chế về tinh thần như: bị đe dọa bỏ mặc khi tuổi già, bị ép buộc nhiều lần, bị xúc phạm, gây áp lực tâm lý hoặc bị cô lập thì đây là căn cứ quan trọng để yêu cầu Tòa án xem xét tuyên hợp đồng tặng cho vô hiệu.

Theo Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015, khi giao dịch dân sự bị tuyên vô hiệu thì giao dịch không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự kể từ thời điểm xác lập; các bên có trách nhiệm hoàn trả cho nhau những gì đã nhận và khôi phục lại tình trạng ban đầu. Nếu quyền sử dụng đất đã được đăng ký sang tên thì sau khi bản án có hiệu lực, cơ quan đăng ký đất đai sẽ thực hiện việc điều chỉnh, khôi phục quyền sử dụng đất theo nội dung bản án hoặc quyết định của Tòa án.

Đối với quy trình khởi kiện, người bị cưỡng ép hoặc người đại diện hợp pháp cần:

• Chuẩn bị đơn khởi kiện yêu cầu tuyên bố hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất vô hiệu;
• Nộp kèm hợp đồng tặng cho đã công chứng, Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và các tài liệu chứng minh hành vi cưỡng ép như ghi âm, ghi hình, tin nhắn, lời khai của người làm chứng, hồ sơ bệnh án hoặc các tài liệu khác;
• Nộp hồ sơ tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền để được giải quyết theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự.

Việc hợp đồng đã được công chứng hoặc đã hoàn tất thủ tục sang tên không đồng nghĩa với việc giao dịch đương nhiên hợp pháp, nếu có căn cứ chứng minh giao dịch được xác lập trong điều kiện bị cưỡng ép.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Đằng sau những tranh chấp về đất đai giữa cha mẹ và con cái là một vấn đề đáng lo ngại hơn: khủng hoảng đạo đức chữ Hiếu.

Trong truyền thống văn hóa Việt Nam, chữ Hiếu không chỉ là nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ mà còn là sự tôn trọng quyền quyết định và tài sản của các bậc sinh thành. Khi tài sản trở thành mục tiêu, một số người con sẵn sàng gây sức ép, lợi dụng tuổi già, bệnh tật hoặc sự phụ thuộc của cha mẹ để chiếm đoạt tài sản. Những hành vi này không chỉ làm tổn thương người cao tuổi mà còn phá vỡ nền tảng đạo đức và sự gắn kết của gia đình.

Ở góc độ tâm lý, người cao tuổi thường có tâm lý sợ cô đơn, sợ bị bỏ rơi và phụ thuộc nhiều vào con cháu. Chính sự yếu thế này khiến họ dễ chấp nhận ký kết các giấy tờ pháp lý trái với mong muốn thực sự.

Ở góc độ quản trị gia đình, việc công khai ý chí về tài sản, lập di chúc hợp pháp hoặc có sự chứng kiến của nhiều thành viên khi thực hiện các giao dịch lớn sẽ góp phần hạn chế nguy cơ phát sinh hành vi ép buộc, thao túng hoặc lợi dụng người cao tuổi.

Pháp luật có thể khôi phục quyền tài sản, nhưng những tổn thương về tình cảm gia đình và sự đổ vỡ niềm tin nhiều khi rất khó hàn gắn. Vì vậy, xây dựng văn hóa hiếu kính và tôn trọng quyền tự quyết của cha mẹ vẫn là giải pháp bền vững nhất.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, trong các vụ việc cha mẹ cao tuổi bị ép ký hợp đồng tặng cho đất đai, điều quan trọng nhất là phải nhanh chóng thu thập chứng cứ chứng minh sự cưỡng ép, bởi đây là yếu tố quyết định để Tòa án xem xét tuyên giao dịch dân sự vô hiệu.

Đối với người cao tuổi và gia đình, cần lưu giữ các tài liệu như tin nhắn, bản ghi âm, video, lời khai của người thân, hàng xóm, cán bộ địa phương hoặc những người có mặt khi xảy ra sự việc. Nếu cha mẹ có biểu hiện sức khỏe yếu hoặc bị tác động tâm lý nghiêm trọng, hồ sơ khám chữa bệnh cũng có thể là nguồn chứng cứ quan trọng để chứng minh tình trạng bị uy hiếp tinh thần.

Đối với tổ chức hành nghề công chứng, khi tiếp nhận yêu cầu công chứng hợp đồng tặng cho của người cao tuổi, cần đặc biệt chú ý đánh giá khả năng nhận thức, tính tự nguyện của người yêu cầu công chứng; nếu phát hiện dấu hiệu bị ép buộc hoặc có tranh chấp thì cần từ chối công chứng theo đúng quy định của pháp luật.

Đối với các thành viên trong gia đình và chính quyền cơ sở, cần kịp thời hòa giải, bảo vệ người cao tuổi trước các hành vi bạo lực gia đình hoặc cưỡng ép về tinh thần, tránh để mâu thuẫn leo thang thành tranh chấp pháp lý kéo dài.

Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long: “Hiếu thảo không thể được xây dựng bằng áp lực hay sự cưỡng ép. Một chữ ký được tạo ra từ nỗi sợ hãi không phản ánh ý chí tự nguyện và không xứng đáng được pháp luật bảo vệ. Mọi giao dịch liên quan đến tài sản của người cao tuổi phải được xác lập trên cơ sở tự do, minh bạch và tôn trọng tuyệt đối quyền định đoạt của họ. Đó không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là chuẩn mực đạo đức của mỗi gia đình Việt Nam.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.