Đóng góp xây dựng công trình thờ tự có thể xuất phát từ lòng hiếu kính với tổ tiên. Nhưng khi khoản đóng góp biến thành nghĩa vụ áp đặt, còn người nghèo bị làm nhục và đe dọa xóa tên khỏi gia phả, ranh giới giữa gìn giữ truyền thống và gây sức ép bất công đã bị đặt ra.

Theo góc nhìn pháp lý của chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long, điều cần xem xét không chỉ là số tiền mà mỗi người phải nộp, mà còn là cách thức dòng họ đặt ra quy định, gây áp lực và xử lý những người không có khả năng đóng góp.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Đầu năm, ban quản lý một dòng họ tổ chức họp và thông báo mỗi đinh nam giới phải nộp một khoản tiền cố định vào “quỹ xây tháp tổ dòng họ”. Mức thu được áp dụng đồng loạt, không xem xét hoàn cảnh kinh tế của từng gia đình.

Một hộ gia đình thuộc diện khó khăn không đủ khả năng đóng tiền đúng hạn. Thay vì vận động, hỗ trợ hoặc tạo điều kiện đóng góp sau, một số người trong ban quản lý dòng họ tuyên bố sẽ gạch tên người này khỏi gia phả nếu không hoàn thành nghĩa vụ.

Thông tin ấy khiến gia đình bị tổn thương, mặc cảm và lo sợ bị họ hàng xa lánh. Họ đặt câu hỏi: Dòng họ có quyền bắt buộc mọi nam giới đóng một khoản tiền như nhau và lấy việc xóa tên khỏi gia phả làm hình thức trừng phạt người không có khả năng đóng góp hay không? Cơ quan nào có thể can thiệp để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

2.1. Đóng góp xây dựng công trình dòng họ phải phân biệt với khoản thu bắt buộc do pháp luật quy định

Việc xây dựng, tu sửa nhà thờ họ hoặc tháp tổ là hoạt động có thể mang ý nghĩa văn hóa, tâm linh và gắn kết các thế hệ. Con cháu có thể cùng bàn bạc, tự nguyện đóng góp theo khả năng và thống nhất phương án quản lý, sử dụng quỹ minh bạch.

Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào danh nghĩa “nghĩa vụ với tổ tiên” để mặc nhiên coi khoản đóng góp của mỗi thành viên là một khoản nợ bắt buộc. Cần làm rõ quy chế dòng họ được hình thành như thế nào, có sự tự nguyện và thống nhất thực chất hay không, khoản tiền được quản lý ra sao và việc gây sức ép có xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của thành viên hay không.

Cần lưu ý rằng Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 và Nghị định 61/2023/NĐ-CP điều chỉnh việc tự quản, đóng góp và hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư theo phạm vi luật định; không tự động biến quy định nội bộ của mọi dòng họ thành hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố. Vì vậy, phải xác định đúng chủ thể và bản chất của quy định trước khi kết luận về thẩm quyền xử lý. 

2.2. Lấy việc gạch tên khỏi gia phả để ép đóng tiền có thể xâm phạm danh dự, nhân phẩm

Gia phả là tài liệu ghi chép về nguồn gốc, quan hệ và lịch sử của dòng họ. Việc lập, bổ sung hoặc đính chính gia phả cần dựa trên thông tin và mục đích ghi chép phù hợp; không nên biến gia phả thành công cụ để gây áp lực tài chính hoặc hạ thấp một thành viên vì hoàn cảnh nghèo khó.

Theo Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân được pháp luật bảo vệ. Nếu người quản lý dòng họ có hành vi xúc phạm, bêu riếu, cố ý làm tổn hại danh dự hoặc gây thiệt hại trái pháp luật, người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại khi có đủ căn cứ.

Tuy nhiên, cần phân biệt việc ghi chép gia phả với hành vi xúc phạm danh dự. Không phải mọi bất đồng về nội dung gia phả đều đương nhiên là vi phạm pháp luật; cơ quan có thẩm quyền cần xem xét mục đích, cách thức thực hiện, hậu quả và chứng cứ cụ thể.

2.3. Phong tục phải được gìn giữ theo hướng văn minh, không phải bằng sự áp đặt

Nghị định 61/2023/NĐ-CP quy định hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư phải phù hợp pháp luật, đạo đức xã hội, được xây dựng trên cơ sở tự nguyện, thỏa thuận, thống nhất, công khai và minh bạch. Văn bản này cũng đặt mục tiêu phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp, đồng thời hạn chế, từng bước loại bỏ phong tục lạc hậu.  

Những nguyên tắc đó là cơ sở tham khảo quan trọng khi đánh giá cách tổ chức cộng đồng, nhưng không thể chỉ viện dẫn nghị định để khẳng định mọi nội quy của dòng họ đều thuộc diện bị UBND cấp xã trực tiếp bãi bỏ. Nếu quy định đang tranh chấp chỉ là quy chế nội bộ của dòng họ, cơ quan nhà nước cần xác định căn cứ pháp luật và thẩm quyền can thiệp tương ứng.

Kết luận pháp lý: Dòng họ có thể vận động con cháu đóng góp cho công trình chung, nhưng không nên áp đặt khoản thu đồng loạt bất chấp khả năng kinh tế, càng không nên dùng việc gạch tên khỏi gia phả để ép buộc. Khi có dấu hiệu xúc phạm danh dự hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp, người bị ảnh hưởng có quyền phản ánh, đề nghị hòa giải hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét theo quy định pháp luật.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị: “Chìa khóa nhân văn”

3.1. Không thể đo lòng hiếu kính bằng số tiền đóng góp

Giá trị của truyền thống dòng họ nằm ở sự biết ơn tổ tiên, tình thân và trách nhiệm với các thế hệ sau. Một người nghèo chưa đóng góp được tiền không đồng nghĩa với việc họ thiếu lòng hiếu kính hoặc không xứng đáng thuộc về dòng họ.

Nếu mọi thành viên đều bị buộc đóng cùng một mức, người có điều kiện có thể không gặp khó khăn, nhưng người lao động thu nhập thấp, người thất nghiệp hoặc gia đình đang gặp biến cố sẽ chịu áp lực lớn hơn nhiều.

3.2. Bêu tên và đe dọa loại trừ có thể gây tổn thương lâu dài

Việc tuyên bố gạch tên một người khỏi gia phả có thể khiến họ cảm thấy bị phủ nhận nguồn gốc, mất vị thế trong gia đình và bị cô lập trong các dịp giỗ chạp, họp họ. Đối với người nghèo, sự tổn thương còn đến từ cảm giác bị đánh giá chỉ vì không có tiền.

Thay vì dùng sự xấu hổ để buộc thành viên tuân thủ, ban quản lý dòng họ nên đối thoại riêng, lắng nghe hoàn cảnh và xây dựng cách đóng góp linh hoạt.

3.3. Quản trị quỹ phải công khai và có trách nhiệm

Một quỹ xây dựng công trình chung cần có dự toán, mục tiêu sử dụng, người quản lý, phương thức thu – chi và báo cáo cho những người đóng góp. Khi mọi khoản tiền được giải trình rõ ràng, niềm tin giữa các thành viên sẽ được củng cố.

Một quy chế nhân văn nên có các lựa chọn: đóng góp tùy khả năng, đóng góp bằng ngày công, miễn hoặc giảm cho hộ khó khăn, hoặc hỗ trợ bằng hình thức phù hợp. Những lựa chọn này giúp công trình có thể hoàn thành mà không biến tình thân thành gánh nặng.

4. Giải pháp toàn diện của chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long

Bước 1: Thu thập thông tin, chứng cứ và yêu cầu dừng việc gây sức ép

Gia đình bị ảnh hưởng nên lưu giữ thông báo đóng tiền, biên bản họp họ, quy chế thu quỹ, chứng từ nộp tiền, tin nhắn hoặc ghi âm hợp pháp thể hiện việc đe dọa gạch tên khỏi gia phả. Nếu bị bêu riếu hoặc xúc phạm, cần ghi nhận thời gian, địa điểm, người chứng kiến và hậu quả thực tế.

Trên cơ sở đó, gia đình có thể gửi đề nghị bằng văn bản cho trưởng họ hoặc ban quản lý dòng họ, yêu cầu giải thích căn cứ thu tiền, công khai việc quản lý quỹ, chấm dứt hành vi gây sức ép và không sử dụng gia phả làm công cụ trừng phạt vì hoàn cảnh kinh tế.

Bước 2: Đề nghị hòa giải và xác định đúng cơ quan có thẩm quyền

Gia đình có thể đề nghị người có uy tín trong dòng họ đứng ra hòa giải, tổ chức cuộc họp để xem xét lại mức đóng góp và phương thức hỗ trợ hộ khó khăn.

Nếu việc gây sức ép tiếp diễn hoặc có dấu hiệu xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp, gia đình có thể gửi đơn phản ánh đến UBND cấp xã hoặc cơ quan có thẩm quyền phù hợp để được hướng dẫn, xem xét. Công chức tư pháp – hộ tịch có thể tham gia tham mưu trong phạm vi nhiệm vụ được giao; tuy nhiên, “ban tư pháp xã” không phải là một cơ quan thanh tra độc lập có quyền tự mình ra lệnh xử phạt hay bãi bỏ mọi quy chế của dòng họ.

Nếu quy định bị phản ánh thực chất là hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư thuộc phạm vi Nghị định 61/2023/NĐ-CP, UBND cấp xã có thể xem xét việc tạm ngừng thực hiện hoặc bãi bỏ theo đúng điều kiện, trình tự của nghị định. Nếu đó là quy chế riêng của dòng họ, cần xác định căn cứ pháp luật khác phù hợp, không áp dụng máy móc cơ chế này.

Bước 3: Sửa quy chế theo hướng tự nguyện, công bằng và minh bạch

Ban quản lý dòng họ nên tổ chức họp, rà soát và sửa đổi những quy định tạo ra sức ép không phù hợp. Mức đóng góp cần được thảo luận trên tinh thần tự nguyện, công khai và cân nhắc khả năng của từng gia đình; người khó khăn cần được hỗ trợ thay vì bị bêu tên hoặc cô lập.

Đối với gia phả, cần rà soát lại việc ghi chép theo mục đích phản ánh nguồn gốc, quan hệ và lịch sử dòng họ. Nếu đã có hành vi xúc phạm hoặc gây thiệt hại trái pháp luật, người thực hiện cần chấm dứt hành vi và khắc phục hậu quả theo quy định có liên quan.

Thông điệp cuối cùng

Gìn giữ truyền thống không có nghĩa là duy trì mọi tập quán cũ bằng mọi giá. Một dòng họ vững mạnh không phải là nơi mọi người đều đóng cùng một số tiền, mà là nơi người có điều kiện biết sẻ chia và người đang khó khăn vẫn được tôn trọng.

Tiền xây tháp tổ có thể được đóng góp theo khả năng; lòng hiếu kính không thể bị ép buộc bằng nỗi sợ bị loại khỏi gia phả. Truyền thống chỉ thật sự có ý nghĩa khi giúp các thế hệ gắn kết với nhau bằng tình thân, sự công bằng và lòng nhân ái.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.