TÌNH HUỐNG 74: TRƯỜNG TIỂU HỌC CÔNG LẬP TỰ Ý LIÊN KẾT VỚI CÔNG TY BÊN NGOÀI ÉP HỌC SINH MUA SÁCH BÀI TẬP KỸ NĂNG SỐNG TỰ BIÊN SOẠN VỚI GIÁ CAO, HỌC SINH KHÔNG MUA BỊ PHẠT NGỒI CUỐI LỚP: CÓ PHẢI HÀNH VI LẠM THU VÀ LẠM QUYỀN TRONG GIÁO DỤC?

“Giáo dục kỹ năng sống là điều cần thiết đối với trẻ em, nhưng khi những cuốn sách bổ trợ trở thành điều kiện ngầm để được đối xử bình đẳng trong lớp học thì ranh giới giữa giáo dục và thương mại hóa học đường đã bị vượt qua.”

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tại Trường Tiểu học X, đầu năm học mới, nhà trường thông báo triển khai chương trình “Giáo dục kỹ năng sống nâng cao” thông qua bộ sách bài tập do một công ty bên ngoài phối hợp biên soạn và phát hành với giá cao hơn nhiều so với các tài liệu bổ trợ thông thường trên thị trường.

Mặc dù nhà trường thông báo đây là hoạt động “tự nguyện”, trên thực tế giáo viên chủ nhiệm nhiều lần nhắc nhở học sinh phải mua đầy đủ bộ sách để tham gia học tập. Một số học sinh không mua sách do điều kiện kinh tế gia đình khó khăn bị yêu cầu ngồi riêng ở cuối lớp trong giờ học kỹ năng sống, không được tham gia đầy đủ các hoạt động cùng các bạn khác.

Nhiều phụ huynh cho rằng đây là hành vi ép buộc trá hình, tạo áp lực tài chính không cần thiết và gây tổn thương tâm lý cho học sinh.

Vậy hành vi của nhà trường có phù hợp với quy định của pháp luật giáo dục hiện hành hay không?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”
3. Nguyên tắc công bằng và bình đẳng trong giáo dục

Theo khoản 1 Điều 13 của Luật Giáo dục năm 2019:

“Điều 13. Quyền và nghĩa vụ học tập của công dân

1. Học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân. Mọi công dân không phân biệt dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng, giới tính, đặc điểm cá nhân, nguồn gốc gia đình, địa vị xã hội, hoàn cảnh kinh tế đều bình đẳng về cơ hội học tập.

…”

Điều này đồng nghĩa với việc học sinh không được phép bị phân biệt đối xử trong quá trình học tập chỉ vì điều kiện kinh tế hoặc việc không tham gia các khoản đóng góp không bắt buộc.

2. Quy định về các khoản thu trong cơ sở giáo dục công lập

Theo điểm d khoản 6 Điều 99 Luật Giáo dục 2019 sửa đổi bổ sung bởi khoản 24 Điều 1 Luật số 123/20255/QH15 quy định:

“Cơ sở giáo dục dân lập, cơ sở giáo dục tư thục được quyền chủ động xây dựng mức thu học phí và các dịch vụ khác bảo đảm bù đắp chi phí và có tích lũy; thực hiện công khai chi phí của dịch vụ giáo dục, đào tạo và mức thu theo cam kết trong đề án thành lập trường; công khai học phí và các dịch vụ khác cho từng khóa học, cấp học, năm học theo quy định của pháp luật.”

Các khoản thu trong trường công lập phải được thực hiện trên cơ sở đúng thẩm quyền, đúng quy định của pháp luật và bảo đảm nguyên tắc công khai, minh bạch, tự nguyện đối với các khoản thu ngoài quy định bắt buộc.

Những khoản đóng góp mang tính tự nguyện không được phép biến thành nghĩa vụ bắt buộc dưới bất kỳ hình thức trực tiếp hoặc gián tiếp nào.

3. Quy định về xuất bản phẩm và tài liệu tham khảo trong nhà trường

Theo các quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo về quản lý tài liệu tham khảo trong cơ sở giáo dục phổ thông:

• Giáo viên và nhà trường không được ép buộc học sinh mua tài liệu tham khảo dưới bất kỳ hình thức nào;
• Việc lựa chọn tài liệu bổ trợ phải bảo đảm nguyên tắc tự nguyện;
• Không được sử dụng kết quả mua bán tài liệu làm căn cứ đánh giá, phân loại hoặc đối xử khác biệt với học sinh.

Áp dụng vào tình huống

Trong vụ việc này, nếu bộ sách kỹ năng sống là tài liệu bổ trợ ngoài chương trình giáo dục bắt buộc thì việc mua hay không mua hoàn toàn thuộc quyền lựa chọn của phụ huynh và học sinh.

Việc nhà trường hoặc giáo viên sử dụng các biện pháp gây áp lực như liên tục nhắc nhở, tạo cảm giác bắt buộc hoặc gắn việc mua sách với quyền lợi học tập của học sinh đã làm mất đi bản chất tự nguyện của hoạt động này.

Nghiêm trọng hơn, hành vi yêu cầu học sinh không mua sách phải ngồi cuối lớp hoặc tách biệt khỏi các hoạt động chung có dấu hiệu của việc phân biệt đối xử trong môi trường giáo dục.

Đây không còn đơn thuần là vấn đề tài chính mà đã trở thành hành vi gây tổn thương tinh thần đối với trẻ em, đặc biệt là học sinh tiểu học – lứa tuổi rất nhạy cảm với sự khác biệt và đánh giá từ bạn bè xung quanh.

Nếu cơ quan thanh tra giáo dục xác định có việc liên kết phát hành tài liệu nhằm mục đích thương mại hóa hoạt động giáo dục hoặc ép buộc phụ huynh đóng góp trái quy định, nhà trường có thể bị yêu cầu chấm dứt hoạt động liên kết, hoàn trả các khoản thu không đúng quy định và xử lý trách nhiệm của cá nhân, tổ chức liên quan theo quy định pháp luật.

Kết luận pháp lý

Qua phân tích có thể thấy, nếu sách kỹ năng sống không thuộc danh mục học liệu bắt buộc theo chương trình giáo dục chính khóa thì nhà trường không có quyền ép buộc học sinh phải mua hoặc sử dụng.

Việc áp dụng các biện pháp gây áp lực tâm lý, phân biệt vị trí ngồi hoặc hạn chế quyền tham gia hoạt động học tập của học sinh không mua sách là hành vi trái với nguyên tắc bình đẳng trong giáo dục và đi ngược lại bản chất nhân văn của môi trường học đường.

Trong trường hợp phát hiện dấu hiệu lạm thu hoặc thương mại hóa hoạt động giáo dục, cơ quan quản lý giáo dục có quyền thanh tra, yêu cầu dừng việc triển khai chương trình, hoàn trả các khoản thu không phù hợp và xem xét trách nhiệm của các cá nhân liên quan.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Góc nhìn tâm lý

Đối với một học sinh tiểu học, việc bị yêu cầu ngồi riêng ở cuối lớp chỉ vì cha mẹ không mua sách có thể tạo ra cảm giác xấu hổ, mặc cảm và bị loại khỏi tập thể.

Đôi khi, điều làm trẻ tổn thương không phải là giá tiền của cuốn sách mà là cảm giác mình trở thành “học sinh khác biệt” trước ánh mắt của bạn bè.

Góc nhìn giáo dục

Giáo dục kỹ năng sống được tạo ra để dạy trẻ về sự chia sẻ, tôn trọng và yêu thương. Sẽ là một nghịch lý nếu chính việc dạy kỹ năng sống lại được thực hiện bằng cách tạo ra sự phân biệt đối xử giữa các học sinh trong cùng một lớp học.

Góc nhìn quản trị

Tình huống này cho thấy sự cần thiết của việc kiểm soát chặt chẽ các hoạt động liên kết giáo dục, phát hành tài liệu và xã hội hóa trong trường học.

Mọi chương trình hợp tác với doanh nghiệp bên ngoài cần được thẩm định rõ ràng về mục tiêu giáo dục, tính cần thiết, tính minh bạch tài chính và đặc biệt phải bảo đảm nguyên tắc tự nguyện tuyệt đối đối với phụ huynh và học sinh.

Thanh tra giáo dục cần tăng cường kiểm tra thực tế tại cơ sở để phát hiện sớm các hình thức ép buộc trá hình và thương mại hóa học đường.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Việc biến học đường thành thị trường tiêu thụ độc quyền cho các đơn vị phát hành sách hay áp đặt các khoản thu “tự nguyện trên cơ sở cưỡng ép” là biểu hiện sắc nét của một nền quản trị trường học lệch chuẩn, trực tiếp bóp nghẹt tính nhân văn của giáo dục.

• Cơ chế thanh tra tận gốc và phá vỡ liên minh trục lợi: Khi có tiếng chuông cảnh báo về lạm thu, ban giám hiệu không thể giải quyết bằng các văn bản ngụy biện hay những cuộc họp mang tính xoa dịu. Việc cần làm ngay là đóng băng quy trình, bóc tách toàn bộ hồ sơ pháp lý của chương trình liên kết và ngồi vào bàn đối thoại sòng phẳng với phụ huynh. Quan trọng hơn, vai trò của Sở hay Phòng Giáo dục và Đào tạo không chỉ dừng lại ở việc phê duyệt chung chung, mà phải là thanh tra toàn diện: dòng tiền đi về đâu, tỷ lệ chiết khấu là bao nhiêu, và quy trình chọn sách có bị thao túng bởi một “liên minh lợi ích” đứng sau cánh cửa học đường hay không. Minh bạch hóa mối quan hệ giữa nhà trường và doanh nghiệp phát hành là cách duy nhất để làm sạch môi trường sư phạm.
• Trả lại giá trị nguyên bản của trường học: Giáo dục hiện đại đang đứng trước rủi ro bị thương mại hóa nếu người đứng đầu cơ sở xem học sinh là khách hàng và xem trường học là doanh nghiệp. Một quyết định quản lý sáng suốt phải là quyết định bảo vệ quyền được học tập bình đẳng của đứa trẻ, bất kể xuất thân từ gia đình thượng lưu hay lao động nghèo. Trường học sinh ra để san bằng các khoảng cách xã hội bằng tri thức, chứ không phải là nơi để cân đong đo đếm ví tiền của cha mẹ và dán nhãn cơ hội của học sinh dựa trên năng lực tài chính.

Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long:

“Một cuốn sách có thể dạy trẻ kỹ năng sống, nhưng chính cách người lớn đối xử công bằng với các em mới là bài học kỹ năng sống quan trọng nhất.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.