Mọi học sinh đều có quyền được tiếp cận cơ hội học tập và phát triển năng lực một cách bình đẳng, không bị phân biệt đối xử vì tình trạng khuyết tật. Khi một học sinh có đủ điều kiện chuyên môn nhưng bị từ chối tham gia kỳ thi học sinh giỏi chỉ vì khuyết tật vận động, vấn đề không chỉ đặt ra về tính nhân văn trong giáo dục mà còn là trách nhiệm bảo đảm quyền bình đẳng theo quy định của pháp luật.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Em Nguyễn Văn H là học sinh lớp 11 của Trường THPT X, bị khuyết tật vận động ở hai chân nhưng có thành tích học tập xuất sắc và đạt giải Nhất kỳ thi học sinh giỏi cấp trường môn Lịch sử.

Sau khi hoàn thành kỳ thi tuyển chọn đội tuyển học sinh giỏi cấp tỉnh, em H đạt số điểm nằm trong nhóm được lựa chọn tham dự kỳ thi chính thức. Tuy nhiên, Ban Giám hiệu nhà trường thông báo không cử em tham gia với lý do việc di chuyển của em gặp nhiều khó khăn, có thể ảnh hưởng đến tiến độ sinh hoạt và di chuyển của đoàn dự thi.

Gia đình học sinh cho rằng việc từ chối này hoàn toàn không liên quan đến năng lực học tập mà xuất phát từ tình trạng khuyết tật của em, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền học tập và quyền được đối xử bình đẳng. Vì vậy, gia đình gửi đơn kiến nghị đến Sở Giáo dục và Đào tạo đề nghị xem xét lại quyết định của nhà trường.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

1. Quy định về quyền bình đẳng trong giáo dục của người học

Theo khoản 2 Điều 83 Luật Giáo dục năm 2019 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), người học có quyền được tôn trọng, bình đẳng về cơ hội giáo dục và học tập, được tạo điều kiện phát triển năng lực, tài năng và được tham gia các hoạt động giáo dục theo quy định.

Đây là nguyên tắc cơ bản nhằm bảo đảm mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận giáo dục và phát triển năng lực mà không bị phân biệt đối xử vì giới tính, hoàn cảnh hay tình trạng sức khỏe.

2. Nguyên tắc bảo đảm quyền học tập của người khuyết tật

Theo khoản 1 Điều 14 Luật Người khuyết tật năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2025):

“ Điều 14. Những hành vi bị nghiêm cấm

1.Kỳ thị, phân biệt đối xử người khuyết tật.”

Áp dụng vào tình huống

• Về cách xử lý của nhà trường: Lý do “sợ ảnh hưởng tiến độ đoàn đi” không phản ánh tiêu chí đánh giá năng lực học tập mà xuất phát từ tình trạng khuyết tật của học sinh. Nếu nhà trường không chứng minh được căn cứ pháp lý và không có biện pháp hỗ trợ hợp lý, việc từ chối cử học sinh tham gia kỳ thi có dấu hiệu của hành vi phân biệt đối xử trong giáo dục.

Kết luận pháp lý: Trong tình huống này, việc từ chối học sinh tham gia kỳ thi học sinh giỏi chỉ vì khuyết tật vận động có dấu hiệu không bảo đảm quyền bình đẳng trong giáo dục theo khoản 2 Điều 83 Luật Giáo dục năm 2019 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và không phù hợp với nguyên tắc bảo đảm quyền học tập của người khuyết tật theo khoản 1 Điều 14 Luật Người khuyết tật năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2025). Nhà trường có trách nhiệm xem xét các biện pháp hỗ trợ phù hợp để học sinh được thực hiện đầy đủ quyền học tập của mình.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Đối với học sinh khuyết tật, việc được ghi nhận năng lực và được đối xử bình đẳng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành sự tự tin và khẳng định giá trị bản thân. Khi bị loại khỏi một kỳ thi chỉ vì tình trạng khuyết tật, học sinh rất dễ rơi vào sự tổn thương, cảm giác bị gạt ra lề, mặc dù em đã nỗ lực bằng chính năng lực của mình. Không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân học sinh, cách ứng xử này còn tạo ra thông điệp tiêu cực đối với các học sinh khác, làm suy giảm giá trị của môi trường giáo dục hòa nhập và tinh thần tôn trọng sự khác biệt.

Về khía cạnh quản trị rủi ro

Từ góc độ quản trị giáo dục, hành vi từ chối cơ hội học tập chỉ vì tình trạng khuyết tật tiềm ẩn nhiều rủi ro: Phát sinh hành vi phân biệt đối xử trái pháp luật và trái đạo đức nghề giáo, ảnh hưởng đến uy tín của nhà trường; Làm gia tăng nguy cơ phát sinh khiếu nại, tố cáo hoặc phản ánh đến cơ quan quản lý giáo dục;

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để bảo đảm quyền học tập bình đẳng của học sinh khuyết tật và xây dựng môi trường giáo dục hòa nhập, chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long đề xuất ba giải pháp:

1. Bước 1. Rà soát tiêu chí lựa chọn đội tuyển theo nguyên tắc bình đẳng: Nhà trường cần bảo đảm việc lựa chọn học sinh dự thi chỉ dựa trên năng lực, thành tích và điều kiện dự thi theo quy định; tuyệt đối không sử dụng tình trạng khuyết tật làm căn cứ loại trừ.
2. Bước 2. Thiết lập cơ chế hỗ trợ học sinh khuyết tật: Xây dựng phương án hỗ trợ phương tiện di chuyển, nơi lưu trú, người hỗ trợ và các điều kiện cần thiết để học sinh khuyết tật có thể tham gia kỳ thi bình đẳng với các học sinh khác.
3. Bước 3. Chuẩn hóa quy trình tiếp nhận và giải quyết khiếu nại: Nhà trường cần ban hành quy trình xử lý phản ánh liên quan đến quyền của người học, tập huấn giáo viên về giáo dục hòa nhập và phòng, chống phân biệt đối xử, qua đó nâng cao nhận thức và giảm thiểu các rủi ro pháp lý trong hoạt động giáo dục.

Thông điệp: Giáo dục công bằng không phải là trao cơ hội như nhau cho mọi học sinh, mà là tạo điều kiện phù hợp để mỗi học sinh đều có cơ hội phát huy năng lực của mình, bất kể tình trạng khuyết tật hay hoàn cảnh cá nhân.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.