THÔNG TƯ 16/2026/TT-BVHTTDL: CHUẨN HÓA ĐỊNH MỨC GIÁM ĐỊNH DI VẬT, CỔ VẬT – “LÁ CHẮN” PHÁP LÝ BẢO VỆ GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA VIỆT NAM

THÔNG TƯ 16/2026/TT-BVHTTDL: CHUẨN HÓA ĐỊNH MỨC GIÁM ĐỊNH DI VẬT, CỔ VẬT – “LÁ CHẮN” PHÁP LÝ BẢO VỆ GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA VIỆT NAM

Ngày 23/6/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Thông tư số 16/2026/TT-BVHTTDL quy định về định mức kinh tế – kỹ thuật dịch vụ giám định di vật, cổ vật (Thông tư có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15/8/2026). Đây là văn bản có ý nghĩa thiết thực không chỉ với các bảo tàng công lập, cơ sở kinh doanh giám định mà còn liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân, nhà sưu tầm cổ vật khi có nhu cầu xác thực nguồn gốc, giá trị của di vật, cổ vật đang sở hữu.

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Quản trị của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết sẽ giải mã những nội dung cốt lõi nhất của Thông tư 16/2026/TT-BVHTTDL và mang đến những lời khuyên thiết thực cho cộng đồng, đặc biệt là các bảo tàng, nhà sưu tầm và người dân sở hữu di vật, cổ vật.

I. BỐI CẢNH THỰC TẾ – KHI CỔ VẬT “VÔ DANH” TRỞ THÀNH NỖI TRĂN TRỞ CỦA NGƯỜI DÂN

Thực tế cho thấy, không ít gia đình, nhà sưu tầm tại Việt Nam đang lưu giữ những di vật, cổ vật có giá trị nhưng lại rơi vào tình cảnh “dở khóc dở cười” vì thiếu căn cứ giám định rõ ràng, minh bạch:

• Câu chuyện gia bảo lâu đời: Bà Thanh (Huế) được thừa kế một số cổ vật gốm sứ gia truyền nhiều đời nhưng khi muốn hiến tặng cho bảo tàng địa phương hoặc làm thủ tục xác nhận quyền sở hữu, gia đình lúng túng không biết quy trình, chi phí giám định được tính toán ra sao, dẫn đến tâm lý e ngại, trì hoãn nhiều năm.
• Câu chuyện nhà sưu tầm: Anh Minh (Hà Nội), một nhà sưu tầm cổ vật lâu năm, từng gặp khó khăn khi các cơ sở giám định áp dụng chi phí, thời gian không thống nhất cho cùng một loại hình giám định, khiến anh khó chủ động về tài chính và thời gian khi có nhu cầu xác thực một hiện vật trước khi giao dịch, mua bán.

Bên cạnh đó, tình trạng cổ vật giả, cổ vật không rõ nguồn gốc trà trộn trên thị trường khiến người dân luôn mang tâm lý hoài nghi, thiếu an tâm khi giao dịch, lưu giữ hoặc hiến tặng di vật, cổ vật cho Nhà nước. Thông tư 16/2026/TT-BVHTTDL ra đời chính là công cụ pháp lý quan trọng góp phần chuẩn hóa, minh bạch hóa hoạt động giám định – khâu mấu chốt để bảo vệ giá trị thật của di sản văn hóa dân tộc.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “KIM CHỈ NAM” TỪ THÔNG TƯ 16/2026/TT-BVHTTDL

1. Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Theo Điều 1 Thông tư 16/2026/TT-BVHTTDL, Thông tư quy định định mức kinh tế – kỹ thuật dịch vụ sự nghiệp công sử dụng ngân sách nhà nước về giám định di vật, cổ vật, bao gồm: giám định phục vụ công tác quản lý và hoạt động của bảo tàng; và giám định theo đề nghị hoặc đơn đặt hàng của cá nhân, tổ chức phục vụ nhiệm vụ quản lý nhà nước. Đối tượng áp dụng là bảo tàng công lập và cơ sở kinh doanh giám định di vật, cổ vật sử dụng ngân sách nhà nước, cùng các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

2. Quy trình giám định được “lượng hóa” chi tiết thành 6 bước

Phụ lục ban hành kèm theo Thông tư mô tả rõ quy trình giám định di vật, cổ vật gồm 6 nhóm công việc chính, mỗi công đoạn đều được định mức hao phí nhân công cụ thể (tính bằng “công”, 1 công = 1 ngày làm việc 8 giờ):

• Tiếp nhận yêu cầu giám định: tiếp nhận hồ sơ, đánh giá sơ bộ điều kiện tiếp nhận, ra văn bản từ chối (nếu không đủ điều kiện), bàn giao và lưu giữ hiện vật;
• Chuẩn bị thực hiện giám định: tổ chức hoạt động của chuyên gia giám định;
• Thực hiện giám định: lập hồ sơ tài liệu, nghiên cứu tài liệu liên quan, chuyên gia thực hiện giám định và thống nhất kết quả (định mức 22 công – công đoạn chiếm hao phí lớn nhất), lập biên bản, bảo quản và đóng gói hiện vật;
• Kết luận giám định: lập văn bản kết luận giám định;
• Bàn giao kết quả: bàn giao kết luận giám định, bàn giao lại hiện vật cho tổ chức, cá nhân đề nghị, thanh lý hợp đồng giám định;
• Lập, lưu trữ hồ sơ: lập hồ sơ lưu trữ, lưu trữ và số hóa hồ sơ giám định.

3. Nguyên tắc “mức trần” và các thành phần hao phí

Điều 3 Thông tư 16/2026/TT-BVHTTDL quy định rõ định mức là mức tối đa, được bảo đảm tính đúng, tính đủ, gồm 3 thành phần: hao phí nhân công (lao động trực tiếp tính bằng công; lao động gián tiếp bằng 15% lao động trực tiếp); hao phí máy móc, thiết bị (máy tính, máy in, máy scan, máy chụp ảnh – tính theo thực tế sử dụng); và hao phí vật liệu sử dụng (giấy, mực in, cặp lưu hồ sơ, đặc biệt là giấy gói hiện vật (giấy free acid) và dây buộc bao gói chuyên dụng (loại free acid) nhằm bảo đảm an toàn, không gây hại cho hiện vật trong quá trình bảo quản; vật liệu phụ tính bằng 10% tổng giá trị vật liệu).

4. Những khoản chi phí không nằm trong định mức

Thông tư cũng liệt kê rõ các khoản chi phí phát sinh ngoài định mức, được lập dự toán và thanh toán theo hợp đồng thực tế, gồm: kinh phí công tác phí; kinh phí làm xét nghiệm, phân tích thành phần, chất liệu hiện vật; kinh phí thuê xét nghiệm, đánh giá chuyên môn từ tổ chức, cá nhân khác (nếu cần); kinh phí thuê xe vận chuyển di vật, cổ vật đi xét nghiệm tại cơ sở ngoài; và chi phí vận hành các thiết bị đặc thù phải hoạt động liên tục 24/24 giờ (máy đo độ ẩm, đo nhiệt độ, điều hòa bảo quản hiện vật…) được tính hao mòn, khấu hao theo quy định riêng của Bộ Tài chính.

5. Tổ chức thực hiện, khuyến khích áp dụng rộng rãi và hiệu lực thi hành

Điều 5 giao các bộ, ngành, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xem xét, quyết định định mức cụ thể phù hợp điều kiện đơn vị mình. Đặc biệt, Thông tư khuyến khích các bảo tàng, cơ quan, tổ chức ngoài công lập (không sử dụng ngân sách nhà nước) cũng áp dụng định mức này khi triển khai dịch vụ giám định – một điểm mở rất có lợi để lan tỏa chuẩn mực chuyên môn ra toàn xã hội, kể cả các đơn vị giám định tư nhân mà người dân, nhà sưu tầm thường tìm đến. Thông tư có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15/8/2026 (Điều 6).

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NIỀM TIN” VỚI DI SẢN VĂN HÓA

1. Góc nhìn tâm lý: Xóa bỏ tâm lý hoài nghi, tạo sự an tâm cho người dân và nhà sưu tầm

Khi quy trình và chi phí giám định được lượng hóa minh bạch theo từng công đoạn cụ thể, người dân, nhà sưu tầm sẽ không còn tâm lý mơ hồ, lo lắng “bị làm khó” hay chi phí “tùy hứng” khi mang di vật, cổ vật đi giám định. Sự minh bạch này giúp giải tỏa tâm lý hoài nghi vốn phổ biến trong thị trường cổ vật, đồng thời khuyến khích người dân chủ động hợp tác với cơ quan chuyên môn thay vì né tránh hoặc tự ý mua bán, trao đổi không qua thẩm định.

2. Góc nhìn quản trị chuyên môn: Chuẩn hóa vai trò của chuyên gia giám định

Việc định mức hao phí nhân công gắn với hạng, bậc viên chức cụ thể cho từng công đoạn (từ tiếp nhận hồ sơ đến chuyên gia trực tiếp giám định) thể hiện sự phân công chuyên môn hóa, đề cao trách nhiệm cá nhân của người thực hiện giám định trên từng khâu công việc. Đây là công cụ quản trị nội bộ giúp các bảo tàng, cơ sở giám định vận hành khoa học, đồng thời làm căn cứ vững chắc để xây dựng đơn giá dịch vụ công khai, tránh tình trạng “mỗi nơi một giá”.

3. Góc nhìn giáo dục ý thức bảo vệ di sản văn hóa

Quy định về vật liệu bảo quản chuyên dụng (giấy, dây buộc “free acid”) trong định mức không chỉ là chi tiết kỹ thuật mà còn mang thông điệp giáo dục sâu sắc: mọi công đoạn tiếp xúc với di vật, cổ vật – dù nhỏ nhất – đều phải tuân thủ nguyên tắc bảo quản khoa học, tôn trọng giá trị nguyên gốc của hiện vật. Điều này góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa cho thế hệ mai sau.

IV. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để người dân, nhà sưu tầm và các đơn vị liên quan thụ hưởng hiệu quả Thông tư 16/2026/TT-BVHTTDL (có hiệu lực từ ngày 15/8/2026), ThS. Nguyễn Hữu Long đưa ra một số khuyến nghị thiết thực:

• Chủ động liên hệ bảo tàng công lập hoặc cơ sở giám định có chức năng: Người dân, nhà sưu tầm khi có nhu cầu xác thực di vật, cổ vật nên liên hệ trực tiếp bảo tàng công lập hoặc cơ sở kinh doanh giám định được cấp phép theo Luật Di sản văn hóa để được tư vấn quy trình, hồ sơ theo đúng quy định, tránh giám định “tự phát”, thiếu căn cứ pháp lý.
• Chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, tài liệu liên quan đến hiện vật: Nguồn gốc, xuất xứ, giấy tờ thừa kế hoặc mua bán (nếu có) sẽ giúp rút ngắn thời gian ở bước tiếp nhận và nghiên cứu hồ sơ, đồng thời tăng độ tin cậy của kết luận giám định.
• Tìm hiểu trước các khoản chi phí phát sinh ngoài định mức: Nếu hiện vật cần xét nghiệm, phân tích thành phần, chất liệu chuyên sâu hoặc vận chuyển đến cơ sở khác, người dân cần trao đổi rõ với đơn vị giám định về chi phí thực tế phát sinh để chủ động về tài chính.
• Đối với bảo tàng, cơ sở giám định ngoài công lập: Nên chủ động nghiên cứu, áp dụng định mức kinh tế – kỹ thuật tại Thông tư này (dù không bắt buộc) để xây dựng bảng giá dịch vụ minh bạch, thống nhất, qua đó tạo dựng uy tín và niềm tin với khách hàng, nhà sưu tầm.

Thông điệp nhân văn: “Mỗi di vật, cổ vật là một mảnh ký ức của dân tộc. Một quy trình giám định minh bạch, khoa học không chỉ bảo vệ giá trị vật chất của hiện vật mà còn bảo vệ niềm tin của người dân vào công tác quản lý di sản văn hóa – nền tảng để các thế hệ hôm nay và mai sau cùng gìn giữ, trân trọng và tự hào về cội nguồn văn hóa Việt Nam.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc đơn vị của bạn đang gặp vướng mắc pháp lý liên quan đến giám định di vật, cổ vật, quyền sở hữu di sản văn hóa hay các lĩnh vực pháp luật khác, hãy liên hệ qua hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.