MT-812 – ĐỔ TRỘM BÙN THẢI CÔNG NGHIỆP LÚC NỬA ĐÊM: CÓ THỂ BỊ TRUY CỨU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ?

MT-812 – ĐỔ TRỘM BÙN THẢI CÔNG NGHIỆP LÚC NỬA ĐÊM: CÓ THỂ BỊ TRUY CỨU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ?

Cảnh giác cộng đồng – phát hiện kịp thời – bảo vệ môi trường sống

Khi màn đêm buông xuống, một chiếc xe tải âm thầm tiến vào bãi đất trống, nhanh chóng đổ xuống những khối bùn thải có màu sắc và mùi bất thường rồi rời đi. Sáng hôm sau, người dân phát hiện một lượng lớn chất thải bị bỏ lại giữa khu vực, tiềm ẩn nguy cơ phát tán chất độc ra đất, nguồn nước và môi trường sống xung quanh.

Đằng sau hành vi tưởng chừng diễn ra trong chốc lát có thể là hậu quả môi trường kéo dài nhiều năm. Nếu bùn thải chứa kim loại nặng, hóa chất độc hại hoặc các thành phần nguy hiểm khác, nguy cơ ô nhiễm đất và nước ngầm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Vấn đề đặt ra là: Người thực hiện hành vi đổ trộm chất thải nguy hại có thể phải chịu chế tài nào? Người dân cần làm gì để phát hiện, ngăn chặn và cung cấp chứng cứ cho cơ quan chức năng?

1. Điều 235 Bộ luật Hình sự: Không thể xem đổ trộm chất thải nguy hại là vi phạm thông thường

Căn cứ Điều 235 Bộ luật Hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung, trong đó có Luật số 86/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, hành vi chôn, lấp, đổ hoặc thải chất thải trái pháp luật ra môi trường có thể cấu thành tội gây ô nhiễm môi trường khi đáp ứng các điều kiện luật định. <Cite refs={[“turn596629search0”,“turn596629search7”]}/>

Đối với chất thải nguy hại, việc xác định trách nhiệm hình sự không chỉ dựa vào hình ảnh chất thải có màu đen, mùi hôi hoặc nghi ngờ độc hại. Cơ quan chức năng cần làm rõ loại chất thải, khối lượng, thành phần nguy hại, phương thức xử lý, các điều kiện định tội và những tình tiết liên quan.

Theo khoản 1 Điều 235, đối với các hành vi thuộc trường hợp được quy định tại khoản này, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 2 năm đến 3 năm. Các khung hình phạt tiếp theo có thể nghiêm khắc hơn tùy tính chất, mức độ và tình tiết của vụ án. <Cite refs={[“turn596629search0”,“turn596629search6”]}/>

Đối với pháp nhân thương mại, nếu hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân và đáp ứng các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự, pháp nhân cũng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, chịu phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc các hình phạt khác theo quy định.

Lưu ý: Không phải cứ đổ bùn thải là đương nhiên phạm tội theo Điều 235. Khối lượng, đặc tính chất thải, kết quả giám định và những điều kiện pháp lý cụ thể là căn cứ quan trọng để xác định có đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay không.

2. Camera an ninh cộng đồng: Mắt xích quan trọng để phát hiện hành vi đổ trộm

Đối với các khu đất trống, bãi tập kết tự phát, tuyến đường ít người qua lại hoặc khu vực gần kênh mương, người dân có thể phối hợp với chính quyền địa phương xây dựng phương án giám sát phù hợp.

Một số giải pháp cần được ưu tiên:

• Lắp đặt camera tại vị trí phù hợp: Ưu tiên cổng vào, tuyến đường dẫn đến bãi đất và những điểm thường xuất hiện xe tải vào ban đêm. Việc lắp đặt cần tuân thủ quy định về quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
• Bố trí chiếu sáng và biển cảnh báo: Tăng khả năng nhận diện phương tiện, đồng thời cảnh báo khu vực có nguy cơ bị đổ chất thải trái phép.
• Thiết lập đầu mối tiếp nhận thông tin: Tổ dân phố, ban quản lý khu vực hoặc đại diện cộng đồng có thể tiếp nhận phản ánh và chuyển ngay thông tin đáng tin cậy đến cơ quan chức năng.
• Bảo quản dữ liệu camera: Lưu giữ bản ghi gốc, thời gian, địa điểm, hướng di chuyển, đặc điểm xe và biển số nếu nhìn rõ; không tự ý chỉnh sửa hoặc phát tán hình ảnh chưa được xác minh lên mạng xã hội.

Camera không thay thế việc kiểm tra, lấy mẫu và giám định chất thải. Tuy nhiên, dữ liệu được ghi nhận đúng cách có thể hỗ trợ xác định thời điểm đổ thải, phương tiện liên quan và quá trình vận chuyển chất thải đến hiện trường.

3. Quy trình xử lý khi phát hiện đổ trộm bùn thải

Bước 1 – Bảo đảm an toàn. Không chạm tay vào bùn thải, không tự ý lấy mẫu, đốt, san lấp hoặc di chuyển chất thải. Nếu có mùi hóa chất nồng, khói, hiện tượng rò rỉ hoặc nguy cơ ảnh hưởng nguồn nước, cần tránh xa khu vực và cảnh báo người xung quanh.

Bước 2 – Ghi nhận hiện trường từ khoảng cách an toàn. Ghi lại thời gian phát hiện, vị trí, tình trạng chất thải, phương tiện nghi liên quan và dấu hiệu bất thường. Không tiếp cận hoặc đối đầu với người đang đổ thải.

Bước 3 – Báo cơ quan chức năng. Thông tin cho UBND cấp xã, cơ quan chuyên môn về môi trường hoặc cơ quan công an. Nếu hành vi đang diễn ra, có nguy cơ phát tán chất độc hoặc đe dọa an toàn cộng đồng, cần báo ngay để lực lượng chức năng kịp thời kiểm tra.

Bước 4 – Đề nghị kiểm tra, lấy mẫu và xác định nguồn thải. Cơ quan có thẩm quyền cần đánh giá hiện trạng, xác định loại chất thải, khối lượng, thành phần nguy hại, chủ thể vận chuyển và nguồn phát sinh. Việc lấy mẫu, niêm phong và phân tích cần được thực hiện theo quy trình chuyên môn.

Bước 5 – Xử lý vi phạm và khắc phục hậu quả. Tùy kết quả xác minh, cơ quan chức năng có thể xử lý hành chính hoặc chuyển hồ sơ để xem xét trách nhiệm hình sự. Chủ thể có trách nhiệm còn có thể phải thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải đúng quy định, khắc phục ô nhiễm và bồi thường thiệt hại nếu đủ căn cứ pháp luật.

4. Trách nhiệm không chỉ thuộc về người trực tiếp đổ thải

Để ngăn chặn tình trạng đổ trộm chất thải, cần làm rõ toàn bộ chuỗi liên quan: đơn vị phát sinh bùn thải, đơn vị vận chuyển, người tổ chức đổ thải, chủ thể quản lý địa điểm và các cá nhân có liên quan.

Nếu một doanh nghiệp thuê người vận chuyển chất thải đi xử lý nhưng lại chỉ đạo đổ trái phép ra môi trường, trách nhiệm cần được xác minh trên cơ sở hợp đồng, chứng từ bàn giao, hồ sơ quản lý chất thải, dữ liệu phương tiện, camera và các chứng cứ khác.

Việc thuê một đơn vị bên ngoài không tự động loại trừ trách nhiệm pháp lý của bên phát sinh chất thải. Ngược lại, cũng không thể quy kết một doanh nghiệp phạm tội chỉ vì chất thải bị phát hiện tại một địa điểm nếu chưa có chứng cứ xác định mối liên hệ và các điều kiện trách nhiệm tương ứng.

5. Cộng đồng chủ động phòng ngừa – môi trường được bảo vệ từ cơ sở

Mỗi người dân cần nâng cao cảnh giác trước những phương tiện thường xuyên ra vào khu đất trống vào ban đêm, hoạt động vận chuyển không rõ mục đích hoặc dấu hiệu đổ bỏ chất thải bất thường. Tuy nhiên, cảnh giác phải đi đôi với việc cung cấp thông tin chính xác và phối hợp đúng pháp luật.

Chính quyền địa phương, đơn vị quản lý khu đất và cộng đồng dân cư nên rà soát các điểm có nguy cơ bị đổ trộm, lựa chọn vị trí camera phù hợp, thống nhất đầu mối tiếp nhận thông tin và phối hợp kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm.

Thông điệp pháp luật: Môi trường không phải nơi để bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào tùy tiện đổ bỏ chất thải. Phát hiện sớm, bảo quản chứng cứ đúng cách và báo tin kịp thời là những bước thiết thực để ngăn chặn ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và góp phần đưa hành vi vi phạm ra xử lý theo pháp luật.

MT-812 – Tư vấn pháp luật về môi trường, trách nhiệm hình sự và giám sát cộng đồng.