Việc ban hành văn bản hành chính không đúng thẩm quyền, trái quy định pháp luật hoặc đặt ra những điều kiện kinh doanh không có căn cứ pháp lý có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Chỉ một văn bản sai quy định cũng có thể khiến doanh nghiệp phải ngừng hoạt động, mất hợp đồng, phát sinh chi phí và đánh mất niềm tin của đối tác.

Vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để đình chỉ, bãi bỏ hoặc xử lý văn bản trái pháp luật, mà còn là xác định trách nhiệm của cơ quan ban hành và cơ chế bồi thường thiệt hại cho doanh nghiệp bị ảnh hưởng.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống dưới đây để tìm ra giải pháp toàn diện, bảo đảm tính thượng tôn pháp luật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Năm 2026, Công ty TNHH Minh Phát hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh vật liệu xây dựng tại xã A, tỉnh L. Công ty đã đăng ký thành lập hợp pháp, có đầy đủ giấy phép và đáp ứng các điều kiện kinh doanh theo quy định pháp luật hiện hành.

Tuy nhiên, nhằm hạn chế tình trạng xe tải vận chuyển vật liệu gây ảnh hưởng đến giao thông và môi trường trên địa bàn, UBND xã A ban hành một văn bản hành chính có nội dung yêu cầu tất cả doanh nghiệp kinh doanh vật liệu xây dựng phải tạm ngừng hoạt động giao nhận hàng hóa sau 17 giờ hằng ngày. Văn bản đồng thời yêu cầu doanh nghiệp nộp một khoản phí quản lý hoạt động vận chuyển theo mức do UBND xã tự quy định. Văn bản được phổ biến đến các doanh nghiệp và yêu cầu thực hiện ngay.

Điều đáng nói là văn bản này không viện dẫn được căn cứ pháp luật phù hợp để xác lập thẩm quyền đặt ra những nghĩa vụ nói trên. Quy định cũng không phân biệt giữa những doanh nghiệp vi phạm quy định về môi trường, giao thông với các doanh nghiệp đang hoạt động hợp pháp.

Do chịu ảnh hưởng trực tiếp từ văn bản, Công ty Minh Phát buộc phải điều chỉnh lịch giao hàng, hủy một số đơn hàng lớn và chịu phạt vi phạm hợp đồng. Một số đối tác chuyển sang giao dịch với đơn vị khác, khiến doanh thu của công ty sụt giảm đáng kể. Công ty còn phải chi trả thêm chi phí lưu kho, vận chuyển và nhân công.

Cho rằng văn bản của UBND xã A trái pháp luật, xâm phạm quyền tự do kinh doanh và gây thiệt hại nghiêm trọng, Công ty Minh Phát gửi văn bản kiến nghị yêu cầu cơ quan ban hành xem xét lại, chấm dứt việc áp dụng quy định bất hợp pháp và bồi thường thiệt hại.

Tuy nhiên, UBND xã cho rằng việc ban hành văn bản nhằm bảo đảm trật tự, an toàn giao thông và bảo vệ môi trường tại địa phương, nên doanh nghiệp phải chấp hành.

Trước tình huống này, Công ty Minh Phát cần làm gì để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình? Cơ quan nào có thẩm quyền kiểm tra, đình chỉ hoặc bãi bỏ văn bản trái pháp luật? Và liệu doanh nghiệp có được bồi thường toàn bộ thiệt hại phát sinh hay không?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về phương diện pháp lý, mục tiêu bảo đảm trật tự giao thông và môi trường là cần thiết. Tuy nhiên, mục tiêu quản lý nhà nước không đồng nghĩa với việc cơ quan hành chính được tự đặt ra mọi nghĩa vụ đối với doanh nghiệp. Mọi văn bản được ban hành đều phải đúng thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục và có nội dung phù hợp với pháp luật.

Thứ nhất, về sai sót trong thẩm quyền và nội dung ban hành văn bản.

Điều 33 Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền tự do kinh doanh trong những ngành, nghề mà pháp luật không cấm. Đồng thời, Điều 7 Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy định về quyền của doanh nghiệp, trong đó có quyền tự do kinh doanh ngành, nghề mà luật không cấm.

Vì vậy, UBND cấp xã không thể chỉ dựa vào mục tiêu quản lý địa phương để tự đặt ra một lệnh cấm hoạt động kinh doanh hoặc khoản thu bắt buộc khi không có căn cứ pháp luật và thẩm quyền tương ứng.

Đối với tình huống trên, cần xác minh chính xác loại văn bản mà UBND xã A đã ban hành, người ký, căn cứ pháp lý được viện dẫn và phạm vi điều chỉnh. Nếu văn bản đặt ra quy tắc xử sự chung, áp dụng nhiều lần đối với nhiều doanh nghiệp, cần xem xét cả dấu hiệu ban hành văn bản quy phạm pháp luật không đúng thẩm quyền, hình thức hoặc trình tự. Nếu văn bản chỉ áp dụng cho một vụ việc cụ thể, việc đánh giá tính hợp pháp sẽ dựa trên các quy định tương ứng về thẩm quyền và quyết định hành chính.

Thứ hai, về quyền yêu cầu kiểm tra, đình chỉ và xử lý văn bản trái pháp luật.

Khi phát hiện văn bản có dấu hiệu trái pháp luật, Công ty Minh Phát có quyền gửi kiến nghị, phản ánh đến cơ quan đã ban hành và cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xử lý văn bản. Doanh nghiệp cần đề nghị xác định rõ căn cứ pháp lý của yêu cầu ngừng giao nhận hàng hóa và khoản phí quản lý mà UBND xã đặt ra.

Đối với văn bản quy phạm pháp luật, việc kiểm tra, xử lý phải tuân theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, đã được sửa đổi, bổ sung nếu có, cùng các quy định hướng dẫn hiện hành. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất và thẩm quyền ban hành để quyết định biện pháp xử lý phù hợp, bao gồm đình chỉ việc thi hành hoặc bãi bỏ theo điều kiện luật định.

Đối với quyết định hành chính cá biệt, doanh nghiệp cần xem xét cơ chế khiếu nại hoặc khởi kiện vụ án hành chính theo Luật Khiếu nại năm 2011 và Luật Tố tụng hành chính năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung, tùy tính chất của văn bản và yêu cầu bảo vệ quyền lợi.

Điều quan trọng là không phải mọi văn bản hành chính trái pháp luật đều được xử lý theo cùng một quy trình. Việc phân loại văn bản ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp xác định đúng cơ quan có thẩm quyền và lựa chọn phương thức bảo vệ quyền lợi hiệu quả.

Thứ ba, về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước.

Điều 17 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính. Tuy nhiên, không phải cứ có văn bản trái pháp luật và có thiệt hại là doanh nghiệp đương nhiên được bồi thường.

Công ty Minh Phát cần xác định liệu hành vi ban hành, áp dụng văn bản trong tình huống có thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo luật hay không; đồng thời phải đáp ứng các điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường tương ứng. Tùy trường hợp, căn cứ xác định hành vi trái pháp luật có thể là văn bản làm cơ sở giải quyết bồi thường hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền theo quy định.

Doanh nghiệp cũng phải chứng minh thiệt hại thực tế, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại, cũng như các khoản yêu cầu bồi thường có căn cứ. Các khoản phạt do vi phạm hợp đồng, chi phí phát sinh hoặc lợi nhuận bị mất cần được kiểm tra riêng, không thể mặc nhiên coi toàn bộ doanh thu dự kiến là thiệt hại được bồi thường.

Kết luận pháp lý: Công ty Minh Phát có cơ sở để yêu cầu xem xét tính hợp pháp của văn bản, đề nghị chấm dứt việc áp dụng quy định trái pháp luật và sử dụng cơ chế khiếu nại, tố tụng hành chính hoặc cơ chế kiểm tra văn bản phù hợp. Việc yêu cầu bồi thường chỉ được giải quyết khi đáp ứng đầy đủ điều kiện của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hoặc một căn cứ trách nhiệm pháp lý khác có liên quan.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh quản trị nhà nước và đạo đức công vụ

Quản lý nhà nước không chỉ là hoạt động ban hành mệnh lệnh hành chính, mà còn là quá trình tổ chức thực hiện pháp luật nhằm bảo vệ lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Trong tình huống trên, việc UBND xã A muốn hạn chế ô nhiễm môi trường và bảo đảm an toàn giao thông là mục tiêu chính đáng. Tuy nhiên, nếu cơ quan quản lý vì mục tiêu đó mà ban hành quy định vượt thẩm quyền, thiếu căn cứ pháp lý hoặc không đánh giá đầy đủ tác động đến hoạt động kinh doanh, thì chính biện pháp quản lý có thể trở thành nguồn phát sinh rủi ro pháp lý.

Một văn bản hành chính không phù hợp có thể gây ra hậu quả vượt xa phạm vi của một quyết định đơn lẻ: doanh nghiệp mất khách hàng, người lao động đối mặt với nguy cơ giảm thu nhập, đối tác bị gián đoạn hợp đồng và môi trường đầu tư tại địa phương bị ảnh hưởng.

Bởi vậy, trách nhiệm của người thực thi công vụ không dừng lại ở việc ký ban hành văn bản. Cơ quan có thẩm quyền còn phải chủ động kiểm tra, kịp thời khắc phục sai sót và thực hiện trách nhiệm pháp lý khi có đủ căn cứ. Việc thừa nhận, sửa chữa sai phạm đúng lúc không làm suy giảm uy tín của cơ quan nhà nước, mà ngược lại, thể hiện tinh thần cầu thị và trách nhiệm trước người dân, doanh nghiệp.

Về khía cạnh giáo dục pháp luật và văn hóa tuân thủ

Tình huống cũng đặt ra bài học về mối quan hệ giữa quyền lực công và quyền tự do kinh doanh. Doanh nghiệp có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, nhưng không có nghĩa vụ chấp nhận mọi yêu cầu do cơ quan hành chính đưa ra nếu yêu cầu đó không có căn cứ pháp lý.

Một môi trường kinh doanh lành mạnh cần được xây dựng trên hai nền tảng: cơ quan nhà nước thực hiện đúng thẩm quyền và doanh nghiệp chủ động thực hiện đúng nghĩa vụ pháp luật. Khi phát sinh xung đột, các bên cần sử dụng những cơ chế pháp lý minh bạch thay vì áp đặt, né tránh trách nhiệm hoặc giải quyết bằng quan hệ cá nhân.

Về khía cạnh quản trị rủi ro doanh nghiệp

Đối với Công ty Minh Phát, thiệt hại không chỉ nằm ở doanh thu sụt giảm mà còn ở nguy cơ mất thị trường, gián đoạn chuỗi cung ứng và suy giảm uy tín thương mại.

Do đó, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống quản trị rủi ro pháp lý, lưu trữ hồ sơ giao dịch, hợp đồng, chứng từ kế toán, dữ liệu vận chuyển và các thông báo của cơ quan quản lý. Khi phát sinh một yêu cầu hành chính có dấu hiệu bất hợp pháp, việc thu thập chứng cứ ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp bảo vệ quyền lợi và chứng minh thiệt hại một cách thuyết phục.

Bài học quan trọng là phòng ngừa rủi ro pháp lý không chỉ là trách nhiệm của bộ phận pháp chế, mà còn là một phần thiết yếu trong chiến lược quản trị và phát triển bền vững của doanh nghiệp.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý vụ việc theo hướng vừa bảo vệ quyền lợi của Công ty Minh Phát, vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và hạn chế thiệt hại phát sinh, chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án gồm 3 bước:

Bước 1 – Thu thập chứng cứ và yêu cầu rà soát văn bản

Công ty Minh Phát cần thu thập bản gốc hoặc bản sao hợp lệ của văn bản do UBND xã A ban hành, tài liệu chứng minh việc văn bản được phổ biến và áp dụng, các hợp đồng bị ảnh hưởng, thông báo phạt vi phạm, hóa đơn chi phí phát sinh và số liệu kinh doanh trước, trong và sau thời điểm văn bản được áp dụng.

Sau đó, công ty gửi văn bản kiến nghị đến UBND xã A và cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xử lý văn bản, yêu cầu:

• Làm rõ căn cứ pháp lý và thẩm quyền ban hành văn bản.
• Rà soát tính hợp pháp của nội dung hạn chế hoạt động kinh doanh và khoản phí bắt buộc.
• Áp dụng biện pháp đình chỉ, bãi bỏ hoặc thu hồi theo đúng thẩm quyền và thủ tục pháp luật nếu xác định có vi phạm.
• Chấm dứt việc áp dụng các yêu cầu trái pháp luật và khắc phục hậu quả theo quy định.

Doanh nghiệp nên yêu cầu phản hồi bằng văn bản để có cơ sở theo dõi và thực hiện các bước pháp lý tiếp theo.

Bước 2 – Khiếu nại, khởi kiện và yêu cầu bảo vệ quyền kinh doanh hợp pháp

Nếu văn bản mang tính chất quyết định hành chính cá biệt và đáp ứng điều kiện khiếu nại hoặc khởi kiện, Công ty Minh Phát có thể lựa chọn con đường pháp lý tương ứng.

Trường hợp khởi kiện vụ án hành chính, doanh nghiệp cần xác định đúng đối tượng khởi kiện, người bị kiện, thẩm quyền giải quyết và thời hiệu theo Luật Tố tụng hành chính hiện hành. Tùy trường hợp, doanh nghiệp có thể yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hủy quyết định trái pháp luật và giải quyết những yêu cầu khác thuộc thẩm quyền.

Nếu việc áp dụng văn bản đang gây hậu quả nghiêm trọng, doanh nghiệp cần đánh giá khả năng đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo quy định tố tụng. Việc đình chỉ thi hành không tự động phát sinh chỉ vì doanh nghiệp đã gửi đơn kiến nghị hoặc khởi kiện.

Đối với văn bản quy phạm pháp luật có dấu hiệu trái pháp luật, công ty cần gửi kiến nghị đến cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xử lý theo quy định riêng; không mặc nhiên coi thủ tục khởi kiện hành chính là cơ chế trực tiếp để yêu cầu hủy bỏ mọi loại văn bản quy phạm pháp luật.

Bước 3 – Xác định thiệt hại và thực hiện thủ tục yêu cầu bồi thường

Sau khi xác định được căn cứ pháp lý về trách nhiệm bồi thường, Công ty Minh Phát cần lập hồ sơ thiệt hại theo từng nhóm:

• Thiệt hại trực tiếp: Chi phí lưu kho, vận chuyển bổ sung, nhân công phát sinh và những khoản chi phí hợp lý khác có đủ căn cứ chứng minh.
• Thiệt hại từ hợp đồng: Khoản phạt vi phạm, bồi thường cho đối tác hoặc nghĩa vụ tài chính phát sinh do việc giao hàng bị gián đoạn; cần chứng minh tính thực tế, hợp pháp và mối quan hệ nhân quả.
• Thiệt hại về thu nhập, lợi nhuận: Cần có số liệu kế toán, hợp đồng, đơn hàng, dữ liệu kinh doanh và phương pháp tính phù hợp để chứng minh khoản lợi ích thực tế bị mất hoặc giảm sút theo quy định áp dụng.

Nếu vụ việc thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, doanh nghiệp thực hiện thủ tục yêu cầu bồi thường tại cơ quan có trách nhiệm giải quyết bồi thường theo luật. Nếu không thuộc phạm vi này, cần xem xét căn cứ trách nhiệm pháp lý khác, không mặc nhiên áp dụng cơ chế bồi thường của Nhà nước.

Trong quá trình giải quyết, công ty cũng cần chủ động hạn chế thiệt hại có thể tránh được, tiếp tục thực hiện những nghĩa vụ kinh doanh còn khả thi và lưu lại chứng cứ về các biện pháp đã thực hiện.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Đòi lại đất; Giải pháp.