Tài sản công được hình thành từ nguồn lực của Nhà nước, phục vụ lợi ích công cộng và hoạt động cung cấp dịch vụ công. Việc quản lý, sử dụng đất đai, nhà cửa và các tài sản được giao cho đơn vị sự nghiệp công lập vì thế không chỉ là vấn đề nội bộ của đơn vị, mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn lực công và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu.

Thế nhưng, nếu người có thẩm quyền quản lý tài sản công tự ý ký hợp đồng cho doanh nghiệp thuê đất làm kho bãi với giá thấp bất thường, không thực hiện đúng thủ tục hoặc có mối quan hệ lợi ích với bên thuê, nguy cơ thất thoát tài sản nhà nước và trục lợi cá nhân có thể phát sinh.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống dưới đây để làm rõ căn cứ kiểm tra, thanh tra tài chính, xử lý hợp đồng có dấu hiệu trái pháp luật và trách nhiệm của người đứng đầu đơn vị.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Năm 2026, Trung tâm Dịch vụ công A là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền tại tỉnh L. Trung tâm được giao quản lý, sử dụng một khu đất rộng 5.000 m² để phục vụ hoạt động chuyên môn và cung cấp dịch vụ công theo chức năng, nhiệm vụ được giao.

Trong quá trình điều hành, ông Nguyễn Văn Hùng, Giám đốc Trung tâm, tự ký hợp đồng cho Công ty TNHH Minh Phát thuê phần lớn diện tích khu đất làm kho chứa vật liệu xây dựng trong thời hạn 5 năm. Mức giá thuê được thỏa thuận thấp đáng kể so với mức giá tham khảo trên thị trường tại khu vực. Hợp đồng được ký mà chưa làm rõ căn cứ pháp lý về việc sử dụng đất vào mục đích kinh doanh, cho thuê, liên doanh, liên kết; đồng thời chưa xuất trình đầy đủ hồ sơ thể hiện việc được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận và quy trình xác định giá thuê.

Sau khi hợp đồng được thực hiện, Công ty Minh Phát tiến hành dựng hàng rào, đưa vật liệu vào tập kết và sử dụng khu đất như một kho bãi thương mại. Trong khi đó, một phần hoạt động chuyên môn của Trung tâm phải chuyển sang địa điểm khác, phát sinh thêm chi phí vận hành.

Qua phản ánh của người lao động và người dân địa phương, cơ quan chủ quản phát hiện người đại diện doanh nghiệp thuê đất có quan hệ thân quen với ông Hùng. Một số tài liệu ban đầu còn cho thấy việc lựa chọn đối tác không được thực hiện theo quy trình cạnh tranh hoặc công khai mà cơ quan quản lý cho là cần thiết.

Trước những dấu hiệu bất thường, cơ quan chủ quản yêu cầu báo cáo về nguồn gốc khu đất, hồ sơ pháp lý, thẩm quyền ký kết, phương pháp xác định giá thuê và các khoản tiền Trung tâm đã thu được. Ông Hùng giải trình rằng việc cho thuê nhằm tận dụng diện tích đất chưa sử dụng hết, tạo thêm nguồn thu để cải thiện hoạt động của đơn vị.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: Giám đốc Trung tâm có được tự quyết định cho thuê khu đất công hay không? Mức giá thấp bất thường và mối quan hệ với doanh nghiệp có đủ để kết luận hành vi trục lợi tài sản công? Cơ quan có thẩm quyền cần tiến hành thanh tra, đình chỉ việc thực hiện hợp đồng và xử lý trách nhiệm của người vi phạm theo quy trình nào?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về phương diện pháp luật, cần phân biệt quyền quản lý, sử dụng tài sản được giao với quyền định đoạt hoặc cho tổ chức khác thuê tài sản đó. Việc Trung tâm được giao quản lý khu đất không đồng nghĩa với việc Giám đốc đương nhiên có quyền tự quyết định cho doanh nghiệp thuê để kinh doanh kho bãi.

Thứ nhất, về nguyên tắc quản lý và sử dụng tài sản công.

Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung và hướng dẫn đang có hiệu lực, là một trong những căn cứ quan trọng để xác định trách nhiệm quản lý tài sản được giao cho đơn vị sự nghiệp công lập.

Việc sử dụng tài sản công vào mục đích kinh doanh, cho thuê, liên doanh hoặc liên kết phải đáp ứng điều kiện và thủ tục tương ứng với loại tài sản, cơ chế tự chủ của đơn vị và thẩm quyền quyết định theo pháp luật. Người đứng đầu đơn vị không được tự ý cho thuê tài sản công chỉ vì cho rằng tài sản đang nhàn rỗi hoặc việc cho thuê có thể tạo ra nguồn thu.

Đối với khu đất trong tình huống, cần kiểm tra thêm hồ sơ giao đất, quyết định cho thuê đất hoặc giấy tờ về quyền sử dụng đất, mục đích sử dụng đất được xác định, phương án sử dụng tài sản được phê duyệt và quy định chuyên ngành áp dụng. Đặc biệt, đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý; quyền sử dụng đất được giao cho đơn vị không đồng nghĩa với quyền tự do cho thuê lại đất ngoài phạm vi pháp luật cho phép.

Nếu ông Hùng tự ký hợp đồng vượt thẩm quyền, không đáp ứng điều kiện sử dụng tài sản công hoặc làm thay đổi mục đích sử dụng đất trái quy định, hợp đồng và các hành vi liên quan cần được cơ quan có thẩm quyền xem xét tính hợp pháp.

Thứ hai, về dấu hiệu gây thất thoát, lãng phí và trục lợi tài sản công.

Mức giá thuê thấp bất thường là dấu hiệu cần kiểm tra, nhưng chưa đủ để tự động kết luận có tham nhũng hoặc trục lợi. Cơ quan thanh tra cần làm rõ phương pháp xác định giá, điều kiện của tài sản, thời điểm định giá, nghĩa vụ tài chính của bên thuê, các chi phí liên quan và giá trị lợi ích mà Nhà nước hoặc đơn vị có thể đã bị mất.

Đồng thời, cần xác minh mối quan hệ giữa người ký hợp đồng và doanh nghiệp thuê, quá trình lựa chọn đối tác, việc kê khai và xử lý xung đột lợi ích, cũng như khả năng có sự thông đồng hoặc lợi ích cá nhân.

Nếu có căn cứ xác định hành vi vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản công gây thất thoát, lãng phí, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét trách nhiệm theo pháp luật tương ứng. Nếu xuất hiện dấu hiệu tội phạm, hồ sơ phải được chuyển đến cơ quan có thẩm quyền để xem xét theo quy định; không thể chỉ dựa vào quan hệ quen biết hoặc chênh lệch giá để mặc nhiên kết luận tội danh.

Thứ ba, về kiểm tra, thanh tra tài chính và xử lý hợp đồng có dấu hiệu trái pháp luật.

Cơ quan chủ quản và cơ quan thanh tra có thẩm quyền cần kiểm tra hồ sơ giao tài sản, phương án sử dụng đất, quyết định phê duyệt cho thuê, hồ sơ lựa chọn đối tác, căn cứ xác định giá, hợp đồng, chứng từ thu tiền và việc sử dụng nguồn thu từ cho thuê.

Trên cơ sở kết quả kiểm tra, thanh tra, cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu khắc phục sai phạm, thu hồi khoản tiền phải nộp, xử lý trách nhiệm cá nhân hoặc kiến nghị áp dụng biện pháp pháp lý phù hợp đối với hợp đồng.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc đình chỉ hợp đồng, chấm dứt hợp đồng hoặc thu hồi đất không thể chỉ dựa trên một kết luận sơ bộ hay mệnh lệnh nội bộ không đúng thẩm quyền. Biện pháp áp dụng phải căn cứ vào loại hợp đồng, pháp luật đất đai, pháp luật về tài sản công, điều khoản hợp đồng và thẩm quyền của cơ quan ra quyết định. Nếu cần ngăn chặn việc tiếp tục sử dụng tài sản trái pháp luật trong thời gian xác minh, cơ quan có thẩm quyền phải lựa chọn biện pháp phù hợp và thực hiện đúng trình tự.

Kết luận pháp lý: Vụ việc cần được xác minh theo ba trục chính: thẩm quyền cho thuê và mục đích sử dụng đất; tính hợp pháp, minh bạch của giá thuê và quy trình lựa chọn doanh nghiệp; trách nhiệm của người đứng đầu cùng hậu quả tài chính phát sinh. Chỉ sau khi xác định đầy đủ các yếu tố này mới có thể quyết định biện pháp xử lý hợp đồng và hình thức trách nhiệm tương ứng.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh đạo đức công vụ và trách nhiệm quản lý tài sản công

Tài sản công không phải là tài sản riêng của người được giao quản lý. Người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập chỉ được thực hiện các quyền hạn trong phạm vi pháp luật cho phép và phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Nếu người quản lý xem tài sản công như nguồn lực có thể tùy ý phân bổ cho người quen hoặc đối tác thân thiết, ranh giới giữa quyền quản lý và lợi ích cá nhân sẽ bị xóa nhòa. Khi đó, những quyết định tưởng như phục vụ hoạt động của đơn vị có thể trở thành cơ chế tạo lợi ích cho một nhóm người, trong khi ngân sách và lợi ích công cộng phải gánh chịu hậu quả.

Tuy nhiên, việc có quan hệ quen biết với doanh nghiệp không tự nó chứng minh hành vi sai phạm. Điều cần được làm rõ là mối quan hệ ấy có ảnh hưởng đến việc lựa chọn đối tác, xác định giá thuê, phê duyệt phương án sử dụng tài sản hoặc tạo ra lợi ích không chính đáng hay không.

Bài học cốt lõi là người đứng đầu phải đặt lợi ích công lên trên lợi ích riêng, minh bạch trong các quyết định liên quan đến tài sản được giao quản lý và sẵn sàng giải trình về tính hợp pháp, hiệu quả của từng quyết định.

Về khía cạnh quản trị tài chính và phòng ngừa thất thoát

Một hợp đồng cho thuê tài sản công với giá thấp hơn thị trường có thể khiến đơn vị mất đi nguồn thu đáng lẽ được hưởng. Nhưng để xác định mức thất thoát thực tế, không thể chỉ lấy giá thuê cao nhất trên thị trường trừ đi giá ghi trong hợp đồng.

Cơ quan kiểm tra cần đánh giá các yếu tố như vị trí, hiện trạng, mục đích sử dụng, thời hạn thuê, nghĩa vụ bảo trì, chi phí đầu tư, hạn chế pháp lý và phương pháp xác định giá phù hợp. Việc định giá phải dựa trên dữ liệu đáng tin cậy và phương pháp có căn cứ.

Đồng thời, cần kiểm tra toàn bộ dòng tiền phát sinh: khoản tiền doanh nghiệp đã thanh toán, khoản phải thu, chi phí quản lý, nghĩa vụ tài chính về đất đai và việc hạch toán nguồn thu. Nếu đơn vị không theo dõi riêng nguồn thu từ tài sản công hoặc không có cơ chế kiểm soát nội bộ, nguy cơ thất thoát càng khó được phát hiện kịp thời.

Về khía cạnh minh bạch và phòng ngừa lợi ích nhóm

Cơ chế phòng ngừa hiệu quả không chỉ dựa vào việc kiểm tra sau khi hợp đồng đã được ký. Đơn vị cần có quy trình phê duyệt nhiều cấp, phân định rõ người đề xuất, người thẩm định, người quyết định và người giám sát việc thực hiện.

Các quyết định khai thác tài sản công cần được lập hồ sơ đầy đủ, công khai theo quy định và chịu sự kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền. Những trường hợp có nguy cơ xung đột lợi ích phải được nhận diện, xử lý theo pháp luật; người có liên quan không được lợi dụng vị trí công tác để ưu tiên đối tác hoặc thu lợi riêng.

Bài học quản trị ở đây là: minh bạch không chỉ giúp phát hiện sai phạm mà còn bảo vệ người quản lý làm đúng pháp luật trước những nghi ngờ không có căn cứ.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý vụ việc một cách toàn diện, vừa ngăn ngừa thất thoát tài sản công, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất quy trình gồm 3 bước:

Bước 1 – Kiểm tra, thanh tra toàn diện hồ sơ tài sản và hợp đồng

Cơ quan chủ quản cần báo cáo cấp có thẩm quyền để tổ chức kiểm tra hoặc thanh tra theo đúng chức năng, nhiệm vụ. Nếu vụ việc có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, cần phối hợp với cơ quan tài chính, cơ quan quản lý đất đai, cơ quan thanh tra hoặc cơ quan có thẩm quyền khác tùy nội dung và phạm vi vụ việc.

Nội dung kiểm tra cần tập trung vào:

• Nguồn gốc và tình trạng pháp lý của đất: Kiểm tra quyết định giao đất, cho thuê đất, giấy tờ về quyền sử dụng đất, mục đích sử dụng và các hạn chế pháp lý liên quan.
• Thẩm quyền ký hợp đồng: Xác định Trung tâm có được phép sử dụng tài sản vào mục đích cho thuê hay không; ông Hùng có thẩm quyền quyết định, phê duyệt hoặc ký kết đến đâu; các thủ tục chấp thuận cần thiết đã được thực hiện chưa.
• Quy trình lựa chọn doanh nghiệp: Kiểm tra hồ sơ đề xuất, tiêu chí lựa chọn đối tác, việc công khai thông tin, các yêu cầu cạnh tranh nếu pháp luật quy định và mối quan hệ lợi ích có liên quan.
• Cơ sở xác định giá thuê: Đối chiếu hợp đồng với phương án xác định giá, hồ sơ thẩm định và các dữ liệu so sánh phù hợp; làm rõ nguyên nhân mức giá thấp bất thường.
• Dòng tiền và thiệt hại tài chính: Đối chiếu tiền thuê phải thu, tiền thực tế đã thu, công nợ, chi phí phát sinh, việc hạch toán và nghĩa vụ tài chính liên quan.
• Trách nhiệm của từng cá nhân: Xác định vai trò của người đề xuất, người ký, người tham mưu, người phê duyệt và người giám sát; tránh quy trách nhiệm chung chung hoặc chỉ tập trung vào người đứng đầu khi chưa làm rõ các khâu liên quan.

Kết quả cần được thể hiện trong hồ sơ kiểm tra, thanh tra hoặc kết luận theo đúng thẩm quyền. Trường hợp phát hiện dấu hiệu tội phạm, cơ quan có trách nhiệm phải chuyển thông tin, hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền xử lý theo quy định.

Bước 2 – Áp dụng biện pháp ngăn chặn và xử lý hợp đồng có dấu hiệu trái pháp luật

Nếu phát hiện việc cho thuê đất đang tiếp tục gây nguy cơ thất thoát hoặc sử dụng đất sai mục đích, cơ quan có thẩm quyền cần kịp thời xem xét biện pháp ngăn chặn phù hợp.

Trước hết, cần xác định chính xác loại vi phạm và thẩm quyền xử lý. Nếu hợp đồng được ký vượt thẩm quyền hoặc vi phạm điều kiện bắt buộc về sử dụng tài sản công, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét biện pháp xử lý theo pháp luật về tài sản công và pháp luật dân sự. Nếu có vi phạm về quyền sử dụng đất, cần áp dụng quy định tương ứng của pháp luật đất đai.

Tùy trường hợp, các biện pháp có thể bao gồm:

1. Yêu cầu chấm dứt hành vi sử dụng tài sản không đúng mục đích hoặc vượt quá phạm vi được phép.
2. Đình chỉ việc thực hiện hợp đồng hoặc áp dụng biện pháp ngăn chặn theo đúng thẩm quyền, căn cứ và trình tự pháp luật.
3. Xem xét việc chấm dứt hợp đồng, xử lý hậu quả pháp lý và yêu cầu hoàn trả tài sản nếu có đủ căn cứ.
4. Xác định các khoản tiền phải thu hồi, nghĩa vụ tài chính còn thiếu và trách nhiệm khắc phục thiệt hại theo quy định.

Cần đặc biệt lưu ý: không phải mọi hợp đồng có dấu hiệu sai phạm đều tự động vô hiệu, cũng không phải cơ quan chủ quản nào cũng có quyền đơn phương đình chỉ hoặc hủy hợp đồng. Việc xử lý phải căn cứ vào tính chất vi phạm, thẩm quyền của chủ thể ký kết, điều khoản hợp đồng và quy định pháp luật áp dụng.

Đối với doanh nghiệp thuê đất, cần làm rõ mức độ biết hoặc phải biết về sai phạm, tình trạng thực hiện hợp đồng và các quyền, nghĩa vụ liên quan. Việc xử lý tài sản công phải kiên quyết nhưng cũng cần bảo đảm đúng thủ tục, tránh phát sinh tranh chấp mới hoặc gây thiệt hại không cần thiết.

Bước 3 – Xử lý cán bộ vi phạm, thu hồi tài sản và hoàn thiện cơ chế quản lý

Sau khi có kết quả xác minh, cơ quan có thẩm quyền cần phân loại trách nhiệm của từng cá nhân theo tính chất và mức độ vi phạm.

• Về trách nhiệm kỷ luật: Nếu ông Hùng vi phạm nghĩa vụ công vụ, vượt thẩm quyền hoặc không tuân thủ quy trình quản lý tài sản, cơ quan có thẩm quyền xem xét xử lý theo pháp luật về viên chức hoặc công chức, tùy theo địa vị pháp lý và chế độ công tác của ông Hùng.
• Về trách nhiệm vật chất: Nếu có căn cứ xác định thiệt hại và nghĩa vụ hoàn trả, cơ quan có thẩm quyền xem xét yêu cầu khắc phục, thu hồi khoản tiền thất thoát và thực hiện các biện pháp tài chính theo quy định.
• Về trách nhiệm hành chính: Trường hợp hành vi thuộc phạm vi xử phạt vi phạm hành chính, cơ quan có thẩm quyền áp dụng hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả tương ứng.
• Về trách nhiệm hình sự: Nếu có đủ dấu hiệu của tội phạm, chẳng hạn hành vi vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước gây thất thoát, lãng phí hoặc hành vi tham nhũng khác, cơ quan có thẩm quyền tiến hành xử lý theo quy định của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự.

Không được mặc nhiên kết luận ông Hùng phạm tội chỉ vì giá thuê thấp hoặc có quan hệ thân quen với doanh nghiệp. Việc xác định trách nhiệm hình sự phải dựa trên đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, chứng cứ và kết quả giải quyết của cơ quan tiến hành tố tụng.

Về lâu dài, Trung tâm cần rà soát toàn bộ danh mục tài sản công được giao quản lý, xây dựng phương án khai thác phù hợp, phân định trách nhiệm phê duyệt và kiểm tra định kỳ. Các hợp đồng khai thác tài sản phải có hồ sơ pháp lý, căn cứ xác định giá, cơ chế thu tiền và quy trình giám sát rõ ràng.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Đòi lại đất; Giải pháp.