TÌNH HUỐNG SỐ 999: DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT LINH KIỆN ĐIỆN TỬ ÂM THẦM CHÔN CHÔN RÁC THẢI HẠT NHỰA, BẢN MẠCH RỈ SÉT NGUY HẠI NGAY DƯỚI NỀN MÓNG KHO XƯỞNG MỚI XÂY DỰNG?

TÌNH HUỐNG SỐ 999: DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT LINH KIỆN ĐIỆN TỬ ÂM THẦM CHÔN CHÔN RÁC THẢI HẠT NHỰA, BẢN MẠCH RỈ SÉT NGUY HẠI NGAY DƯỚI NỀN MÓNG KHO XƯỞNG MỚI XÂY DỰNG?

Chôn lấp rác thải nguy hại ngay dưới nền móng công trình là cách “xử lý” vừa rẻ vừa kín đáo, nhưng cũng là hành vi để lại hậu quả lâu dài nhất cho đất, nguồn nước và sức khỏe của cả một vùng dân cư.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Đầu năm 2026, Công ty cổ phần Linh kiện điện tử X (Công ty X) triển khai xây dựng kho xưởng mới trong khuôn viên mở rộng tại xã X, tỉnh Y. Ông Nguyễn Văn A, kỹ sư giám sát thi công của đơn vị thầu, nhiều đêm chứng kiến các xe tải chở hạt nhựa phế liệu, bản mạch điện tử rỉ sét, hộp đựng hóa chất tẩy rửa đổ thẳng xuống hố móng, sau đó được lấp đất và đổ bê tông phủ kín. Ước tính hàng chục tấn.

Đến tháng 10/2026, giếng khoan nhà bà Trần Thị B, sống cách tường rào khoảng 200m, bắt đầu đục vàng, có mùi lạ; một số hộ dân quanh khu vực bị ngứa da. Ông A day dứt vì sợ mất việc nhưng lo cho người dân. Ban giám đốc Công ty X nói rằng đó chỉ là “vật liệu san lấp”, đã bê tông hóa thì “không ai phát hiện được”. Câu hỏi đặt ra: Công ty X có vi phạm pháp luật không, có thể bị xử lý hình sự không và ông A cần làm gì?

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt luật pháp, lập luận “đã bê tông hóa thì không ai phát hiện” của Công ty X là hoàn toàn sai lầm. Chôn lấp dưới nền móng không làm hành vi hợp pháp mà còn cho thấy sự cố ý che giấu. Pháp luật bảo vệ cộng đồng và người tố giác thông qua các căn cứ sau:

1. Quy định về quản lý chất thải theo Luật Bảo vệ môi trường:

Luật Bảo vệ môi trường 2020 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 146/2025/QH15) nghiêm cấm tại Điều 6 hành vi chôn lấp chất thải nguy hại không đúng quy định. Chất thải phải được phân loại, lưu giữ và chuyển giao cho đơn vị có chức năng xử lý theo Điều 72, Điều 83 và Điều 84; các bản mạch điện tử thải chứa kim loại nặng, hóa chất tẩy rửa thường thuộc nhóm chất thải nguy hại. Ngoài ra, khoản 2 Điều 37 quy định:

“2. Thực hiện đầy đủ các nội dung trong quyết định phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường.”

2. Trách nhiệm hình sự theo Điều 235 Bộ luật Hình sự:

Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 và bởi Luật số 86/2025/QH15 có hiệu lực từ 01/7/2025) quy định Tội gây ô nhiễm môi trường. Người nào chôn, lấp, đổ trái pháp luật chất thải nguy hại với khối lượng vượt ngưỡng luật định, hoặc đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm, thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Luật năm 2025 đã hạ các ngưỡng định khung và tăng mức phạt tù. Đặc biệt, pháp nhân thương mại cũng là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 5 Điều này, nên Công ty X không thể “đứng ngoài” bằng cách đổ lỗi cho nhân viên.

3. Trách nhiệm khắc phục và bồi thường:

Bên cạnh trách nhiệm hình sự hoặc xử phạt hành chính theo Nghị định số 45/2022/NĐ-CP, doanh nghiệp phải xử lý, cải tạo và phục hồi môi trường đất (Điều 18) và bồi thường thiệt hại về môi trường theo Điều 130 đến Điều 133 Luật Bảo vệ môi trường.

Áp dụng vào tình huống:

• Về hành vi: Công ty X chôn lấp bản mạch rỉ sét, hóa chất và hạt nhựa phế thải tại khuôn viên thay vì chuyển giao đơn vị được cấp phép, vi phạm Điều 6, Điều 83, Điều 84 Luật Bảo vệ môi trường.
• Về dấu hiệu hình sự: Khối lượng lớn, hành vi che giấu bằng bê tông và hậu quả đã ảnh hưởng nguồn nước là những dấu hiệu cần cơ quan có thẩm quyền xem xét theo Điều 235 Bộ luật Hình sự sau khi có kết quả giám định.
• Về trách nhiệm pháp nhân: Công ty X có thể bị xử lý với tư cách pháp nhân thương mại, bên cạnh trách nhiệm cá nhân của người chỉ đạo và người trực tiếp thực hiện.

Kết luận pháp lý: Công ty X vi phạm nghiêm trọng pháp luật bảo vệ môi trường và có dấu hiệu phạm tội theo Điều 235 Bộ luật Hình sự. Ông A và người dân có quyền phản ánh, tố cáo theo Điều 163 và Điều 159 Luật Bảo vệ môi trường để cơ quan chức năng kiểm tra, lấy mẫu, giám định và xử lý.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Áp lực cắt giảm chi phí khiến lãnh đạo doanh nghiệp dễ nghĩ “chôn đi là xong”, đánh đổi lợi ích trước mắt lấy hậu quả cho nhiều thế hệ. Ông A rơi vào xung đột giữa nỗi sợ mất việc và lương tâm nghề nghiệp. Giáo dục đạo đức nghề nghiệp luôn nhấn mạnh: im lặng trước sai phạm gây hại cộng đồng cũng là một cách tiếp tay cho sai phạm.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Với doanh nghiệp, khoản tiết kiệm phí xử lý chất thải là quá nhỏ so với rủi ro bị truy cứu trách nhiệm hình sự, phải đào bốc toàn bộ nền móng, bồi thường và mất uy tín với đối tác xuất khẩu. Quản trị tốt là ký hợp đồng với đơn vị xử lý có giấy phép và lưu chứng từ đầy đủ. Với ông A, cần lưu chứng cứ hợp pháp như nhật ký thi công, hình ảnh, biển số xe.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết thấu tình đạt lý, giảm thiểu hậu quả và thiệt hại cho cả hai bên, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 3 bước như sau:

Bước 1 – Đối thoại và Cảnh báo pháp lý thiện chí: Ông A và đại diện người dân gặp lãnh đạo Công ty X, có thể mời cán bộ UBND xã tham gia. Cần nêu rõ căn cứ Điều 6, Điều 83 Luật Bảo vệ môi trường và Điều 235 Bộ luật Hình sự, đề nghị dừng ngay thi công khu vực chôn lấp và tự khắc phục trước khi bị cơ quan chức năng phát hiện.

Bước 2 – Chia sẻ lợi ích (Hòa giải nhân văn): Công ty X chủ động thuê đơn vị có giấy phép đào bốc, xử lý chất thải; quan trắc chất lượng đất, nước; cấp nước sạch tạm thời và hỗ trợ người dân xét nghiệm nguồn nước giếng. Ngoài nghĩa vụ khắc phục, những hỗ trợ thêm này giúp khôi phục niềm tin, và việc tự nguyện khắc phục hậu quả còn là tình tiết giảm nhẹ theo Điều 51 Bộ luật Hình sự.

Bước 3 – Tố cáo và khởi kiện (Giải pháp cuối cùng): Nếu Công ty X từ chối, ông A và người dân gửi đơn phản ánh, tố cáo kèm chứng cứ đến UBND xã, cơ quan chuyên môn về môi trường cấp tỉnh và cơ quan Công an có thẩm quyền để kiểm tra, lấy mẫu, giám định. Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bồi thường theo Điều 131, Điều 133 Luật Bảo vệ môi trường qua thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân khu vực.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.