TÌNH HUỐNG SỐ 585: GIẾNG KHOAN CỦA TRƯỜNG THPT BỊ Ô NHIỄM AMONI DO BÃI PHÂN HỮU CƠ CỦA TRANG TRẠI BÊN CẠNH, NHÀ TRƯỜNG PHẢI LÀM GÌ?

TÌNH HUỐNG SỐ 585: GIẾNG KHOAN CỦA TRƯỜNG THPT BỊ Ô NHIỄM AMONI DO BÃI PHÂN HỮU CƠ CỦA TRANG TRẠI BÊN CẠNH, NHÀ TRƯỜNG PHẢI LÀM GÌ?

Một trường THPT ở khu vực nông thôn phát hiện nước giếng khoan phục vụ sinh hoạt có hàm lượng amoni cao, trong khi ngay sát trường là một trang trại chăn nuôi có bãi tập kết phân hữu cơ không mái che, không có giải pháp chống thấm và kiểm soát nước mưa.

Vấn đề đặt ra không chỉ là chuyện “mùi hôi” hay mất mỹ quan nông thôn. Nếu có căn cứ khoa học chứng minh nước rỉ từ khu vực tập kết chất thải là nguồn gây ô nhiễm nước dưới đất, vụ việc có thể liên quan đến trách nhiệm bảo vệ nguồn nước, quản lý chất thải chăn nuôi, xử phạt vi phạm hành chính và bồi thường thiệt hại.

Đặc biệt, vì đối tượng chịu ảnh hưởng là học sinh, giáo viên và người lao động trong trường học, việc xử lý cần được thực hiện nhanh nhưng phải dựa trên chứng cứ khách quan, tránh biến một tranh chấp hàng xóm thành xung đột kéo dài.

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ – THE CASE

Giả định tại xã B, tỉnh C, Trường THPT X sử dụng một giếng khoan để phục vụ các nhu cầu sinh hoạt của cán bộ, giáo viên và học sinh.

Khoảng tháng 8/2026, nhà trường phát hiện nước có biểu hiện bất thường. Kết quả xét nghiệm mẫu nước cho thấy hàm lượng amoni vượt giới hạn của quy chuẩn áp dụng đối với chất lượng nước dưới đất.

QCVN 09:2023/BTNMT quy định giới hạn tối đa của amoni trong nước dưới đất là 1 mg/L, tính theo Nitơ.

Trong khi đó, phía bên cạnh trường là trang trại của hộ ông Nguyễn Văn A. Trang trại thường xuyên tập kết một lượng lớn phân hữu cơ để chờ ủ, nhưng khu vực này không có mái che đầy đủ, nền bãi không bảo đảm chống thấm và nước mưa có khả năng cuốn theo chất hữu cơ chảy về phía khu vực trường.

Nhà trường cho rằng nước rỉ từ bãi phân có thể đã thấm xuống đất, ảnh hưởng đến tầng nước dưới đất và làm tăng hàm lượng amoni trong giếng khoan.

Ông A lại cho rằng: “Phân hữu cơ là nguyên liệu làm phân bón, không phải chất độc; nhà trường chưa chứng minh được chính trang trại gây ô nhiễm”.

Đây chính là điểm mấu chốt.

Không thể chỉ dựa vào việc bãi phân nằm gần giếng để kết luận ngay trách nhiệm pháp lý.Nhà trường cần chứng minh bằng kiểm nghiệm, khảo sát hiện trường và xác định mối liên hệ giữa nguồn gây ô nhiễm với chất lượng nước.

Nhưng ngược lại, chủ trang trại cũng không thể lấy lý do “phân hữu cơ có giá trị sử dụng” để bỏ qua nghĩa vụ kiểm soát chất thải và ngăn ngừa ô nhiễm.

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Trang trại có nghĩa vụ xử lý chất thải chăn nuôi

Đây là căn cứ pháp lý trực tiếp nhất.

Luật Chăn nuôi năm 2018 quy định riêng về xử lý chất thải tại trang trại.

Điều 59 Luật Chăn nuôi năm 2018:
“Chất thải chăn nuôi bao gồm chất thải rắn có nguồn gốc hữu cơ, nước thải chăn nuôi, khí thải và chất thải khác.”

“Tổ chức, cá nhân sở hữu cơ sở chăn nuôi trang trại có trách nhiệm xử lý chất thải rắn có nguồn gốc hữu cơ đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia trước khi sử dụng cho cây trồng hoặc làm thức ăn cho thủy sản.”

“Tổ chức, cá nhân sở hữu cơ sở chăn nuôi trang trại có trách nhiệm thu gom, xử lý nước thải chăn nuôi đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải chăn nuôi trước khi xả thải ra nguồn tiếp nhận theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường.”

Như vậy, phân hữu cơ không phải là loại vật chất được phép tập kết tùy tiện.

Việc nó có thể được tái sử dụng làm phân bón không làm mất đi trách nhiệm của chủ trang trại trong việc quản lý, lưu giữ và xử lý an toàn.

Nếu nước mưa chảy qua bãi phân, tạo thành nước rỉ rồi thấm vào đất và gây ô nhiễm nước dưới đất, trách nhiệm của chủ trang trại có thể được đặt ra.

2.2. Luật Tài nguyên nước bảo vệ trực tiếp nguồn nước mà nhà trường đang khai thác

Từ ngày 01/7/2024, Luật Tài nguyên nước số 28/2023/QH15 có hiệu lực.

Luật xác định bảo vệ nguồn nước là trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cá nhân.

Điều 6 Luật Tài nguyên nước năm 2023:
“Bảo vệ tài nguyên nước là trách nhiệm của mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân và phải lấy phòng ngừa là chính…”

Đáng chú ý hơn, Luật quy định người phát hiện nguy cơ gây ô nhiễm nguồn nước phải báo cho cơ quan có thẩm quyền.

Khoản 4 Điều 25 Luật Tài nguyên nước năm 2023:
“Người phát hiện hành vi, hiện tượng gây tổn hại hoặc đe dọa đến an toàn nguồn nước có trách nhiệm ngăn chặn và báo ngay cho chính quyền địa phương nơi gần nhất để kịp thời xử lý.”

Do đó, Trường THPT X không nên tự mình tranh cãi hoặc tự ý di chuyển, phá bỏ bãi phân của ông A.

Nhà trường cần lập hồ sơ, báo cáo chính quyền địa phương và cơ quan chuyên môn để xác định nguồn gây ô nhiễm.

2.3. Nếu chứng minh được trang trại gây ô nhiễm thì trách nhiệm không dừng ở tiền phạt

Luật Tài nguyên nước năm 2023 quy định:

Khoản 1 Điều 26 Luật Tài nguyên nước năm 2023:
“Hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên nước… nếu làm suy giảm chức năng của nguồn nước, gây… ô nhiễm… nguồn nước phải có trách nhiệm khắc phục hậu quả, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật.”

Đây là điểm rất quan trọng.

Xử phạt hành chính không đồng nghĩa với việc đã giải quyết xong hậu quả.

Nếu xác định bãi phân của trang trại là nguồn gây ô nhiễm, cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu chủ cơ sở khắc phục tình trạng ô nhiễm, đồng thời trách nhiệm bồi thường thiệt hại có thể được đặt ra nếu có đủ căn cứ về thiệt hại và quan hệ nhân quả.

2.4. Hàm lượng amoni cao chưa tự động chứng minh ông A là người gây ô nhiễm

Đây là vấn đề nhà trường cần đặc biệt thận trọng.

Kết quả “amoni vượt quy chuẩn” chứng minh chất lượng mẫu nước tại thời điểm lấy mẫu có vấn đề, nhưng chưa tự động chứng minh nguồn gây ô nhiễm là bãi phân của ông A.

Nhà trường nên thực hiện tối thiểu:

• Lấy mẫu nước giếng nhiều thời điểm khác nhau;

• Lấy mẫu tại vị trí giếng và các điểm nước dưới đất có liên quan;

• Kiểm tra nền bãi tập kết phân;

• Kiểm tra hướng thoát nước mặt;

• Xác định khả năng thấm của nền bãi;

• Kiểm tra thêm các chỉ tiêu liên quan như nitrat, nitrit, tổng nitơ, coliform và các chỉ tiêu phù hợp;

• Lập hồ sơ ảnh, video, sơ đồ vị trí và thời điểm phát sinh nước rỉ.

Không nên chỉ lấy một mẫu nước rồi kết luận ngay “trang trại gây ô nhiễm”.

2.5. Chế tài xử phạt có thể rất đáng kể

Nghị định 45/2022/NĐ-CP hiện là văn bản xử phạt hành chính chủ yếu trong lĩnh vực bảo vệ môi trường; đến năm 2026 cơ quan quản lý đã xây dựng dự thảo thay thế, vì vậy khi lập hồ sơ xử phạt thực tế cần kiểm tra văn bản có hiệu lực tại đúng thời điểm ra quyết định.

Đối với hành vi gây ô nhiễm đất, nước hoặc không khí vượt quy chuẩn, Điều 24 Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định các mức phạt theo mức độ vượt quy chuẩn; đồng thời có thể áp dụng đình chỉ hoạt động, tước quyền sử dụng giấy phép môi trường và buộc khắc phục ô nhiễm trong những trường hợp quy định

Khoản 3 Điều 24 Nghị định 45/2022/NĐ-CP:
“Đối với hành vi gây ô nhiễm đất, nước (nước ngầm, nước mặt bên trong và ngoài khuôn viên của cơ sở) hoặc không khí vượt quy chuẩn kỹ thuật về môi trường đất, nước, không khí xung quanh bị xử phạt…” với mức phạt được xác định theo số lần vượt quy chuẩn.

Khoản 9 Điều 24 Nghị định 45/2022/NĐ-CP:
“Buộc phải khôi phục lại tình trạng môi trường ban đầu hoặc phục hồi môi trường… thực hiện các biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường…”

Như vậy, nếu chứng minh được hành vi gây ô nhiễm, mục tiêu pháp lý không chỉ là “phạt ông A bao nhiêu tiền”, mà quan trọng hơn là chấm dứt nguồn ô nhiễm và phục hồi môi trường.

2.6. Thanh tra giao thông có phải cơ quan xử phạt chính không?

Không, nếu vấn đề chỉ là bãi phân gây ô nhiễm nước dưới đất.

Đây là điểm rất dễ nhầm.

Nếu bãi phân nằm hoàn toàn trong đất của trang trại và gây ô nhiễm môi trường thì trọng tâm xử lý thuộc lĩnh vực bảo vệ môi trường, tài nguyên nước và chăn nuôi, không phải thanh tra giao thông.

Tuy nhiên, nếu ông A còn lấn chiếm đất dành cho đường bộ, sử dụng trái phép hành lang an toàn đường bộ, đổ vật liệu/chất thải ra đường hoặc gây cản trở, mất an toàn giao thông, thì cơ quan quản lý đường bộ và lực lượng thanh tra giao thông có thể tham gia xử lý hành vi thuộc phạm vi giao thông đường bộ. Các quy định về quản lý hành lang đường bộ xác định trách nhiệm phối hợp của cơ quan quản lý đường bộ, chính quyền địa phương và thanh tra đường bộ trong các hành vi lấn chiếm, sử dụng trái phép đất dành cho đường bộ.

Vì vậy, không nên gửi toàn bộ hồ sơ ô nhiễm nguồn nước cho Thanh tra giao thông và chờ cơ quan này giải quyết.

---

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

3.1. Đằng sau bãi phân không mái che có thể là “lòng tham vật chất”

Vấn đề đôi khi không xuất phát từ ý định cố tình gây ô nhiễm.

Một hộ kinh doanh có thể nghĩ rất đơn giản:

“Phân này bán được tiền, cứ để đó rồi xử lý sau.”

Nhưng chính tâm lý tận dụng tối đa diện tích, tiết kiệm chi phí làm mái che, nền chống thấm hoặc hệ thống thu gom nước rỉ có thể biến một khoản “tiết kiệm” nhỏ thành rủi ro pháp lý và tài chính lớn.

Đó là bài học về quản trị rủi ro tài sản cá nhân: bảo vệ tài sản không chỉ là giữ sổ đỏ, nhà cửa, máy móc; mà còn phải kiểm soát những hoạt động trên đất có khả năng làm phát sinh trách nhiệm bồi thường.

3.2. Nhà trường cũng cần quản trị rủi ro tài sản công

Ở chiều ngược lại, trường học không nên chờ đến khi nước giếng có vấn đề mới kiểm nghiệm.

Đối với trường sử dụng nước giếng khoan, cần có quy trình:

• Kiểm tra chất lượng nước định kỳ;

• Lưu hồ sơ xét nghiệm;

• Kiểm tra khu vực xung quanh giếng;

• Lập bản đồ các nguồn có khả năng gây ô nhiễm;

• Chuẩn bị nguồn nước thay thế khi xảy ra sự cố.

Luật Tài nguyên nước năm 2023 cũng đặt ra yêu cầu đối với tổ chức khai thác nước phục vụ sinh hoạt phải theo dõi chất lượng nguồn nước và có phương án nguồn nước thay thế khi xảy ra sự cố ô nhiễm.

3.3. Giáo dục học sinh từ một “bãi phân” thành bài học công dân

Đây cũng là một tình huống giáo dục rất tốt.

Nhà trường có thể biến vụ việc thành bài học thực tế về:

“Một cá nhân có quyền sử dụng đất của mình đến đâu khi hành vi đó ảnh hưởng đến cộng đồng?”

Học sinh có thể được giáo dục về:

• Không xả rác, chất thải bừa bãi;

• Bảo vệ nguồn nước;

• Tôn trọng không gian công cộng;

• Không chiếm dụng hạ tầng chung;

• Không đánh đổi môi trường lấy lợi ích trước mắt;

• Biết phản ánh hành vi gây ô nhiễm bằng phương thức văn minh, đúng pháp luật.

Đó chính là giáo dục ý thức bảo vệ cảnh quan nông thôn xanh – sạch – đẹp, thay vì chỉ dừng ở những khẩu hiệu treo trên tường.

---

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Bước 1 – Bảo vệ ngay sức khỏe học sinh và giáo viên

Trong thời gian chờ xác định nguyên nhân, nhà trường nên tạm thời không sử dụng nguồn nước nghi ngờ ô nhiễm cho mục đích ăn uống, chế biến thực phẩm, đồng thời bố trí nguồn nước thay thế phù hợp.

Đây là nguyên tắc quản trị rủi ro: phòng ngừa trước, tranh luận trách nhiệm sau.

Bước 2 – Khóa chứng cứ khoa học

Nhà trường cần lập một bộ hồ sơ gồm:

kết quả xét nghiệm + ảnh hiện trường + vị trí giếng + vị trí bãi phân + hướng thoát nước + thời gian phát sinh + biên bản kiểm tra + các lần lấy mẫu.

Nếu cần, đề nghị cơ quan chuyên môn lấy mẫu độc lập.

Mục tiêu là trả lời được ba câu hỏi:

Có ô nhiễm không? Ô nhiễm từ đâu? Ai có trách nhiệm khắc phục?

Bước 3 – Đối thoại với hộ ông Nguyễn Văn A

Không nên mở đầu bằng câu:

“Nhà trường sẽ kiện và yêu cầu phạt ông.”

Thay vào đó, nên mời ông A cùng chính quyền địa phương, đại diện thôn/xóm hoặc người có uy tín chứng kiến.

Thông điệp nên là:

“Nhà trường không muốn làm khó gia đình ông. Chúng tôi chỉ cần nguồn nước của học sinh an toàn và mong gia đình cùng khắc phục bãi tập kết phân.”

Nếu ông A tự nguyện làm mái che, nền chống thấm, rãnh thu gom nước rỉ và di chuyển bãi tập kết khỏi khu vực nhạy cảm, đó có thể là giải pháp hòa giải xóm giềng ít tốn kém nhất.

Bước 4 – Nếu không hợp tác, chuyển sang cơ chế quản lý nhà nước

Nhà trường gửi văn bản đến UBND cấp xã và cơ quan chuyên môn về nông nghiệp – môi trường có thẩm quyền để đề nghị:

• Kiểm tra thực địa;

• Lấy mẫu;

• Xác định nguồn gây ô nhiễm;

• Kiểm tra điều kiện quản lý chất thải của trang trại;

• Yêu cầu khắc phục;

• Xử phạt nếu đủ căn cứ.

Luật Tài nguyên nước năm 2023 xác định chính quyền địa phương có trách nhiệm bảo vệ tài nguyên nước và xử lý sự cố ô nhiễm theo thẩm quyền.

Bước 5 – Yêu cầu bồi thường nếu có thiệt hại thực tế

Nếu chứng minh được nguồn ô nhiễm xuất phát từ trang trại và nhà trường phát sinh thiệt hại thực tế, chẳng hạn phải mua nước thay thế, phải xử lý hoặc cải tạo hệ thống cấp nước, phát sinh chi phí xét nghiệm, khắc phục…, thì cần lưu giữ đầy đủ hóa đơn, chứng từ và hồ sơ chuyên môn.

Đừng biến yêu cầu bồi thường thành một con số cảm tính.

Thiệt hại phải được chứng minh.

Bước 6 – Xử lý tận gốc “lòng tham vật chất”

Giải pháp cuối cùng không chỉ là “phạt ông A”.

Nếu chỉ xử phạt mà không thay đổi nhận thức, vài năm sau có thể xuất hiện một bãi phân khác, một hộ khác hoặc một hành vi chiếm dụng hạ tầng chung khác.

Điều cần thay đổi là tư duy:

“Đất của tôi thì tôi muốn làm gì cũng được.”

Quyền sử dụng đất luôn đi cùng nghĩa vụ không gây thiệt hại, không gây ô nhiễm và không xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

Một cộng đồng nông thôn văn minh không phải là nơi không có tranh chấp, mà là nơi người dân biết dừng lợi ích cá nhân trước khi nó trở thành rủi ro cho cộng đồng.

Kết luận

Trong tình huống Trường THPT X phát hiện giếng khoan có hàm lượng amoni cao gần bãi tập kết phân hữu cơ của trang trại, việc đầu tiên không phải là tìm cách “đòi phạt thật nặng”, mà là bảo vệ sức khỏe học sinh, xác định chính xác nguồn ô nhiễm và yêu cầu chấm dứt nguồn gây ô nhiễm.

Nếu chứng minh được trang trại là nguồn gây ô nhiễm, chủ cơ sở có thể phải chịu xử phạt hành chính, biện pháp khắc phục môi trường và trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu có đủ căn cứ.

Đồng thời, vụ việc cũng là bài học lớn về quản trị tài sản cá nhân, lòng tham vật chất, trách nhiệm cộng đồng và nghệ thuật hòa giải xóm giềng: một khoản tiền tiết kiệm cho mái che hay nền chống thấm hôm nay có thể trở thành một khoản chi phí pháp lý rất lớn ngày mai.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.