TÌNH HUỐNG SỐ 570: Y SĨ Y HỌC CỔ TRUYỀN DÙNG DEEPFAKE GIẢ GIỌNG, GIẢ HÌNH ẢNH GIÁO SƯ ĐẦU NGÀNH ĐỂ QUẢNG CÁO “THUỐC NHỎ MẮT THẦN Y” CHỮA CẬN THỊ DỨT ĐIỂM

TÌNH HUỐNG SỐ 570: Y SĨ Y HỌC CỔ TRUYỀN DÙNG DEEPFAKE GIẢ GIỌNG, GIẢ HÌNH ẢNH GIÁO SƯ ĐẦU NGÀNH ĐỂ QUẢNG CÁO “THUỐC NHỎ MẮT THẦN Y” CHỮA CẬN THỊ DỨT ĐIỂM

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Một y sĩ y học cổ truyền tự ý sử dụng công nghệ Deepfake để tạo video giả hình ảnh và giọng nói của một giáo sư đầu ngành nhãn khoa. Trong video, giáo sư bị giả mạo như đang trực tiếp giới thiệu một loại “thuốc nhỏ mắt thần y”, đồng thời khẳng định sản phẩm có khả năng “chữa cận thị dứt điểm”. Video được phát tán trên mạng xã hội, các trang bán hàng trực tuyến và sử dụng để chạy quảng cáo nhằm thu hút người tiêu dùng, đặc biệt là phụ huynh có con bị cận thị.

Hành vi này tạo ra ba nhóm nguy cơ pháp lý lớn:

Một là, xâm phạm quyền hình ảnh và uy tín của giáo sư: Người thực hiện không được giáo sư cho phép nhưng đã dùng hình ảnh, giọng nói và danh tính chuyên môn để tạo ra một phát ngôn giả.

Hai là, lừa dối người tiêu dùng bằng thông tin quảng cáo sai lệch: Cụm từ “chữa cận thị dứt điểm” là tuyên bố về công dụng điều trị, phải có căn cứ khoa học và pháp lý tương ứng; không thể dùng hình ảnh giả của giáo sư để tạo lòng tin thay cho chứng cứ chuyên môn.

Ba là, tạo nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe người sử dụng: Nếu người tiêu dùng, đặc biệt trẻ em, tin quảng cáo và tự ý sử dụng sản phẩm thay cho việc khám, điều trị theo chuyên môn, hậu quả có thể vượt khỏi phạm vi tranh chấp thương mại thông thường.

Do đó, đây là tình huống kết hợp giữa Deepfake – xâm phạm hình ảnh – quảng cáo gian dối – bảo vệ người tiêu dùng – nguy cơ xâm hại sức khỏe – trách nhiệm nghề nghiệp.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Xâm phạm quyền đối với hình ảnh của giáo sư

Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Việc lấy hình ảnh của giáo sư để phục vụ hoạt động thương mại mà không có sự đồng ý là căn cứ quan trọng để yêu cầu chấm dứt hành vi, gỡ bỏ nội dung, cải chính, xin lỗi và bồi thường thiệt hại nếu đủ căn cứ.

Điểm đáng chú ý là người vi phạm không chỉ sao chép hình ảnh, mà còn sử dụng AI để tạo ra một phát ngôn mà giáo sư chưa từng nói. Vì vậy, mức độ xâm phạm cần được đánh giá trên cả hình ảnh, giọng nói, danh tính và uy tín nghề nghiệp.

2. Deepfake và trách nhiệm trên không gian mạng

Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, là căn cứ pháp lý hiện hành cần được đặt ở trung tâm khi đánh giá hành vi sử dụng AI/Deepfake trên môi trường mạng.

Trong vụ việc này, cần xác minh:

• Ai tạo video Deepfake?
• Ai cung cấp hình ảnh, giọng nói?
• Ai sở hữu tài khoản phát tán?
• Ai trả tiền chạy quảng cáo?
• Ai trực tiếp bán sản phẩm?
• Nội dung được phát tán ở những nền tảng nào?
• Có bao nhiêu người tiếp cận và mua sản phẩm?

Những dữ liệu này rất quan trọng để xác định chủ thể thực hiện, mức độ vi phạm và trách nhiệm của từng bên.

3. Xem xét Điều 156 BLHS – tội Vu khống

Không nên kết luận rằng cứ sử dụng Deepfake là đương nhiên phạm tội Vu khống. Điều 156 cần được xem xét khi có căn cứ chứng minh người thực hiện đã bịa đặt hoặc loan truyền điều biết rõ là sai sự thật, nhằm xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của giáo sư.

Trong tình huống này, việc dựng giáo sư thành người trực tiếp xác nhận một loại thuốc “chữa cận thị dứt điểm” có thể trở thành căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm.

4. Xem xét Điều 197 BLHS – quảng cáo gian dối

Đây là căn cứ cần bổ  

5. Quảng cáo thuốc “chữa cận thị dứt điểm”

Đây là trọng tâm chuyên môn của vụ việc. Một sản phẩm nhỏ mắt không thể tự nhiên được coi là có công dụng điều trị cận thị chỉ vì người bán tuyên bố như vậy.

Cần kiểm tra: Tên sản phẩm → số đăng ký/lưu hành → thành phần → chỉ định → công dụng được phép công bố → tài liệu khoa học → nội dung quảng cáo được phê duyệt → chủ thể chịu trách nhiệm quảng cáo.

Nếu nội dung quảng cáo vượt quá công dụng được phép hoặc sử dụng thông tin gây nhầm lẫn thì có thể phát sinh trách nhiệm theo pháp luật chuyên ngành.

6. Bảo vệ người tiêu dùng

Người tiêu dùng phải được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ và không gây nhầm lẫn về hàng hóa. Trong vụ việc này, Deepfake của giáo sư chính là công cụ tạo ra “niềm tin giả” để hỗ trợ cho tuyên bố về công dụng của sản phẩm.

Do đó, cần xem xét trách nhiệm không chỉ của người trực tiếp tạo Deepfake mà cả:

• người bán;
• chủ sở hữu sản phẩm;
• đơn vị quảng cáo;
• người thuê quảng cáo;
• đơn vị trung gian;
• người trực tiếp hưởng lợi từ chiến dịch.

7. Điều khoản hợp đồng cần thiết

Nếu y sĩ thuê công ty truyền thông hoặc đơn vị quảng cáo, hợp đồng nên có các điều khoản:

Điều khoản về tính trung thực: Mọi thông tin về sản phẩm phải có hồ sơ và tài liệu chứng minh hợp pháp.

Điều khoản cấm Deepfake:Không được dùng AI để giả mạo hình ảnh, giọng nói, chữ ký, lời nói hoặc sự chứng thực của bất kỳ cá nhân nào khi chưa được phép.

Điều khoản về kiểm duyệt y tế: Mọi tuyên bố về công dụng điều trị phải được kiểm tra bởi người có chuyên môn và bộ phận pháp chế trước khi quảng cáo.

Điều khoản trách nhiệm:  Bên vi phạm phải chịu trách nhiệm đối với thiệt hại phát sinh từ nội dung quảng cáo trái pháp luật.

Điều khoản gỡ bỏ khẩn cấp: hi phát hiện vi phạm phải lập tức dừng quảng cáo, bảo toàn chứng cứ và phối hợp xử lý. 

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

1. Tâm lý “tin chuyên gia”

Deepfake nguy hiểm vì đánh trực tiếp vào tâm lý tin tưởng người có uy tín chuyên môn. Người xem có thể nghĩ: “Nếu giáo sư đầu ngành đã giới thiệu thì sản phẩm chắc chắn có cơ sở.”

Nhưng trong môi trường AI, hình ảnh và giọng nói không còn đủ để chứng minh một người thực sự đã phát biểu. Đây là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng khi đối tượng quảng cáo là sản phẩm liên quan đến sức khỏe trẻ em.

2. Giáo dục người tiêu dùng

Cần phổ biến nguyên tắc: Không mua thuốc chỉ vì video có bác sĩ hoặc giáo sư.

Người tiêu dùng phải kiểm tra:

• tên và nguồn gốc sản phẩm;
• thông tin đăng ký;
• công dụng được phép;
• đơn vị chịu trách nhiệm;
• nguồn thông tin chính thức;
• ý kiến của cơ sở khám chữa bệnh khi cần thiết.

3. Giáo dục đạo đức nghề nghiệp

Người hành nghề y phải hiểu rằng uy tín nghề nghiệp là tài sản xã hội, không phải công cụ để tạo lòng tin giả cho hoạt động bán hàng.

Việc sử dụng AI cần tuân thủ: Trung thực – minh bạch – có trách nhiệm – không gây nhầm lẫn – không gây nguy hiểm cho người bệnh.

4. Quản trị rủi ro AI

Cơ sở y tế và doanh nghiệp kinh doanh sản phẩm y tế cần thiết lập quy trình:Kiểm tra pháp lý → kiểm tra chuyên môn → xác minh người xuất hiện → xác minh nguồn dữ liệu → phê duyệt nội dung → giám sát sau phát hành. Đặc biệt, nội dung có sử dụng hình ảnh hoặc giọng nói của chuyên gia phải được xác minh bằng sự đồng ý và nguồn dữ liệu xác thực, không chỉ dựa vào file video.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

1. “Bốn bước vàng” xử lý Deepfake

Bước 1 – Bảo toàn chứng cứ

Lưu:

• video;
• URL;
• tài khoản đăng;
• thời gian đăng;
• lượt xem;
• bình luận;
• nội dung quảng cáo;
• thông tin người bán;
• dữ liệu giao dịch.

Bước 2 – Lập vi bằng: Có thể đề nghị Thừa phát lại lập vi bằng để ghi nhận hiện trạng nội dung điện tử, phục vụ việc chứng minh vụ việc.

Bước 3 – Yêu cầu gỡ bỏ: Gửi yêu cầu đến nền tảng, website, tài khoản bán hàng và đơn vị quảng cáo để chấm dứt việc phát tán nội dung vi phạm.

Bước 4 – Trình báo cơ quan có thẩm quyền: Tùy tính chất vụ việc, gửi tố giác, tài liệu và chứng cứ đến cơ quan Công an có thẩm quyền, trong đó có đơn vị chuyên trách về an ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao.

2. Không “xóa sạch dấu vết” trước khi bảo toàn chứng cứ

Mục tiêu không phải là tự ý “xóa sổ Internet”. Quy trình đúng phải là: Phát hiện → bảo toàn chứng cứ → xác định nguồn phát tán → yêu cầu gỡ/chặn → trình báo → điều tra → xử lý → khắc phục hậu quả.

Nếu xóa nội dung trước khi bảo toàn chứng cứ, người bị hại có thể mất những dữ liệu quan trọng để chứng minh nguồn gốc và quá trình phát tán.

3. Xác định trách nhiệm theo từng chủ thể

Không chỉ tập trung vào người tạo Deepfake. Cần làm rõ:

Người tạo Deepfake → trách nhiệm về hành vi tạo nội dung giả.

Người thuê hoặc chỉ đạo → trách nhiệm nếu chứng minh được vai trò tổ chức, chỉ đạo.

Người bán thuốc → trách nhiệm về sản phẩm và thông tin cung cấp cho người tiêu dùng.

Đơn vị quảng cáo → trách nhiệm trong phạm vi hành vi và nghĩa vụ pháp lý của mình.

Người trực tiếp hưởng lợi → cần xác định vai trò, lỗi và mức độ tham gia.

4. Bảo vệ giáo sư bị giả mạo

Giáo sư có thể cân nhắc đồng thời: Yêu cầu chấm dứt sử dụng hình ảnh, giọng nói → yêu cầu gỡ video → cải chính → xin lỗi → yêu cầu bồi thường thiệt hại → đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý nếu có dấu hiệu vi phạm hành chính hoặc hình sự.

Đồng thời nên công khai một thông báo xác thực:  “Tôi không thực hiện, không xác nhận và không cho phép sử dụng hình ảnh, giọng nói của mình trong video quảng cáo nói trên.”Thông báo xác thực có thể giúp hạn chế việc người tiêu dùng tiếp tục bị dẫn dắt bởi nội dung giả.

5. Bảo vệ trẻ em và người tiêu dùng

Nếu sản phẩm đã được bán cho trẻ em, cần ưu tiên: cảnh báo người tiêu dùng → xác định người đã mua → khuyến cáo không tự ý sử dụng → phối hợp xử lý sản phẩm → tiếp nhận phản ánh về sức khỏe → thông báo cơ quan chức năng khi cần thiết.Không nên để mục tiêu xử lý người vi phạm làm lu mờ mục tiêu quan trọng nhất là ngăn ngừa hậu quả sức khỏe tiếp theo. 

6. Kết luận

Tình huống số 570 cho thấy Deepfake trong lĩnh vực y tế không đơn thuần là một vấn đề công nghệ. Đây là sự giao thoa giữa: AI + quyền hình ảnh + danh dự, uy tín + quảng cáo + dược phẩm + bảo vệ người tiêu dùng + an toàn sức khỏe.  Điểm cốt lõi của vụ việc là không được dùng danh tính của nhà khoa học để tạo ra sự chứng thực giả cho sản phẩm y tế.

Một hình ảnh giáo sư có thể bị giả mạo, một giọng nói có thể bị sao chép và một video có thể được tạo ra bằng AI; nhưng trách nhiệm pháp lý đối với thông tin được đưa ra thị trường vẫn thuộc về con người và các chủ thể tham gia hoạt động quảng cáo, kinh doanh.

Thông điệp quản trị:“Đừng để công nghệ giả tạo ra niềm tin thật, đặc biệt khi niềm tin đó liên quan trực tiếp đến sức khỏe trẻ em.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.