TÌNH HUỐNG SỐ 541: CÁ NUÔI LỒNG BÈ TRÊN SÔNG CHẾT HÀNG LOẠT DO NHÀ MÁY CỒN PHÍA THƯỢNG NGUỒN LÉN XẢ NƯỚC THẢI CHƯA QUA XỬ LÝ LÚC NỬA ĐÊM: QUY TRÌNH THU THẬP CHỨNG CỨ KHẨN CẤP?

TÌNH HUỐNG SỐ 541: CÁ NUÔI LỒNG BÈ TRÊN SÔNG CHẾT HÀNG LOẠT DO NHÀ MÁY CỒN PHÍA THƯỢNG NGUỒN LÉN XẢ NƯỚC THẢI CHƯA QUA XỬ LÝ LÚC NỬA ĐÊM: QUY TRÌNH THU THẬP CHỨNG CỨ KHẨN CẤP?

Hiện tượng cá nuôi lồng bè trên các dòng sông chết trắng hàng loạt chỉ sau một đêm không còn là chuyện hiếm gặp. Nguyên nhân phổ biến đến từ hành vi xả lén nước thải độc hại chưa qua xử lý của các cơ sở sản xuất, nhà máy chế biến phía thượng nguồn. Trước thảm họa thiên tai nhân tạo này, người dân không chỉ đối mặt với thiệt hại kinh tế hàng tỷ đồng mà còn rơi vào bế tắc vì thiếu chứng cứ pháp lý để đòi bồi thường.

Cùng ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để nắm vững quy trình xử lý khẩn cấp, xác lập chứng cứ chuẩn xác nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của ngư dân.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Gia đình ông Nguyễn Văn A cùng một số hộ dân tại xã B, tỉnh C đầu tư toàn bộ vốn liếng và vay mượn ngân hàng để nuôi cá lồng bè trên đoạn sông chảy qua địa phương. Đang trong thời điểm chuẩn bị thu hoạch, vào khoảng 1 giờ sáng một ngày giữa năm 2026, ông A phát hiện nước sông chuyển màu đen kịt, bốc mùi hôi nồng nặc. Chỉ trong vài giờ đồng hồ, toàn bộ cá trong 10 lồng bè của gia đình ông A và các hộ xung quanh có hiện tượng ngoi ngóp rồi chết trắng hàng loạt, thiệt hại ước tính hơn 2 tỷ đồng.

Nghi ngờ Nhà máy sản xuất cồn X nằm cách đó 2km về phía thượng nguồn lén xả thải chưa qua xử lý lúc nửa đêm, ông A cùng các hộ dân lập tức kéo đến cổng nhà máy phản ánh nhưng bị lực lượng bảo vệ ngăn cản, từ chối làm việc. Khi cơ quan chức năng đến kiểm tra vào chiều hôm sau, dòng nước sông đã trôi đi, phía nhà máy khẳng định hệ thống xử lý nước thải vẫn hoạt động bình thường và phủi bỏ toàn bộ trách nhiệm.

Gia đình ông A rơi vào cảnh tuyệt vọng, nguy cơ phá sản cận kề và không biết làm thế nào để thu thập chứng cứ chứng minh nhà máy cồn là thủ phạm gây ra thiệt hại.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Trong các tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do ô nhiễm môi trường, nghĩa vụ chứng minh hành vi vi phạm, mối quan hệ nhân quả và mức độ thiệt hại thuộc về phía người bị thiệt hại. Nếu không thu thập chứng cứ kịp thời ngay tại thời điểm xảy ra sự cố, người dân rất dễ bị bác đơn.

Cơ sở pháp lý về nghĩa vụ bồi thường thiệt hại môi trường

Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Bộ luật Dân sự 2015, tổ chức, cá nhân xả thải gây ô nhiễm môi trường làm thiệt hại đến tài sản, thủy sản của người khác phải có nghĩa vụ bồi thường toàn bộ.

Điều 130 Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định về thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái môi trường gây ra:

“1. Thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái môi trường bao gồm:

a) Suy thoái chức năng, tính hữu dụng của môi trường;

b) Thiệt hại về tính mạng, sức khỏe của con người, tài sản và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân do hậu quả của việc suy thoái chức năng, tính hữu dụng của môi trường gây ra.”

Điều 602 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường:

“Chủ thể làm ô nhiễm môi trường mà gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật, kể cả trường hợp chủ thể đó không có lỗi.”

Bên cạnh đó, hành vi lén xả nước thải chưa qua xử lý ra môi trường còn vi phạm nghiêm trọng quy định tại Luật Thủy sản 2017 về bảo vệ môi trường sống của nguồn lợi thủy sản và các quy định xử phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự về tội gây ô nhiễm môi trường.

Quy trình thu thập chứng cứ khẩn cấp theo đúng chuẩn pháp lý

Để hồ sơ khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại dân sự có giá trị pháp lý trước Tòa án, người dân cần tuân thủ quy trình 4 bước khẩn cấp sau:

Bước 1: Yêu cầu Thừa phát lại lập Vi bằng ghi nhận hiện trường ngay lập tức

Vi bằng do Thừa phát lại lập là nguồn chứng cứ quan trọng ghi nhận thực trạng nước sông màu đen, mùi hôi, số lượng cá chết, thời gian và vị trí các lồng bè. Việc lập vi bằng cần thực hiện ngay trong đêm hoặc sáng sớm khi hiện trường chưa bị biến dạng.

Bước 2: Phối hợp lấy mẫu nước, mẫu cá niêm phong chuẩn quy chuẩn

Việc tự lấy mẫu nước không đúng kỹ thuật hoặc không có sự chứng kiến của bên thứ ba độc lập sẽ dễ bị bên gây thiệt hại bác bỏ. Người dân cần:

Yêu cầu Cảnh sát môi trường, Sở Tài nguyên và Môi trường hoặc UBND xã B có mặt gấp để lập biên bản hiện trường và chứng kiến lấy mẫu nước, mẫu cá chết.

Mời đại diện cơ quan giám định độc lập có đủ năng lực pháp lý tiến hành thu mẫu nước thượng nguồn, hạ nguồn, tại lồng bè và niêm phong theo đúng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Bước 3: Kiểm đếm và xác định giá trị thiệt hại tài sản

Cần lập bảng thống kê chi tiết số lượng lồng bè, khối lượng cá chết, lứa tuổi cá, chi phí đầu tư con giống, thức ăn. Cơ quan Thú y địa phương cần vào cuộc lấy mẫu xét nghiệm để loại trừ nguyên nhân cá chết do dịch bệnh truyền nhiễm.

Bước 4: Trích xuất dữ liệu camera và nhân chứng

Thu thập các video ghi hình, hình ảnh xả thải từ thượng nguồn, nhật ký theo dõi dòng chảy, ghi âm lời khai của các hộ dân lân cận làm bằng chứng bổ trợ.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Sự tuyệt vọng và nguy cơ phá sản của ngư dân

Thảm họa môi trường không chỉ cướp đi tài sản mà còn đánh gục tinh thần của người nông dân. Sự hoảng loạn, phẫn nộ dễ dẫn đến các hành vi quá khích như kéo đông người gây rối tại nhà máy, vi phạm pháp luật. Việc thấu cảm và định hướng tâm lý giúp ngư dân giữ bình tĩnh, chuyển hóa sự phẫn nộ thành hành động pháp lý bài bản, có kỷ luật.

Bài học quản trị rủi ro tài sản cá nhân trong nuôi trồng thủy sản

Chủ động bảo vệ nguồn nước: Các hộ nuôi lồng bè cần trang bị thiết bị đo nhanh chỉ số môi trường nước (DO, pH, NH3/NH4+) và lắp đặt hệ thống camera giám sát khu vực nước nguồn.

Liên kết cộng đồng: Thành lập Chi hội/Hợp tác xã nuôi trồng thủy sản để có tiếng nói chung, xây dựng quỹ dự phòng rủi ro và quy trình phản ứng nhanh khi xảy ra sự cố môi trường.

Đăng ký hoạt động hợp pháp: Đảm bảo lồng bè nuôi trồng tuân thủ đúng quy hoạch của địa phương và có đăng ký với cơ quan quản lý thủy sản theo Luật Thủy sản 2017 để làm căn cứ pháp lý vững chắc khi đòi bồi thường.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết vụ việc triệt để, bảo vệ tối đa quyền lợi tài sản cho các hộ dân xã B, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long định hướng lộ trình xử lý 3 bước:

Bước 1: Khẩn cấp xác lập chứng cứ và niêm phong hiện trường (Trong 24h đầu)

Liên hệ ngay Văn phòng Thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận toàn bộ hiện trường cá chết và dòng nước ô nhiễm.

Gửi đơn báo động khẩn cấp đến UBND xã B, Công an huyện, Cảnh sát môi trường và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh C đề nghị xuống hiện trường lập biên bản, niêm phong mẫu nước, mẫu cá.

Bước 2: Tổ chức giám định nguyên nhân và định giá thiệt hại

Phối hợp với cơ quan thú y xác nhận cá chết không phải do dịch bệnh.

Đề nghị cơ quan chức năng trưng cầu giám định độc lập để phân tích độc tố trong nước thải của Nhà máy cồn X đối chiếu với mẫu nước tại lồng bè cá chết nhằm xác định mối quan hệ nhân quả.

Thành lập Hội đồng định giá thiệt hại gồm đại diện Hội Nông dân, Phòng Nông nghiệp, UBND xã và các hộ dân.

Bước 3: Thương lượng bồi thường hoặc Khởi kiện ra Tòa án

Thương lượng trên thế mạnh pháp lý: Sau khi có kết luận giám định và biên bản thiệt hại, gửi văn bản yêu cầu Nhà máy cồn X bồi thường toàn bộ thiệt hại. Đối thoại trực tiếp trên tinh thần hợp tác nhưng kiên quyết.

Khởi kiện vụ án dân sự: Nếu nhà máy cố tình trốn tránh, gửi đơn khởi kiện đến Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Đồng thời, đề nghị cơ quan Công an xem xét khởi tố vụ án hình sự về tội gây ô nhiễm môi trường nếu hành vi xả thải có dấu hiệu tội phạm.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.