TÌNH HUỐNG SỐ 537: HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP NỢ TIỀN THUÊ ĐẤT CÔNG ÍCH CỦA UBND XÃ 3 NĂM LIÊN TIẾP DO BAN QUẢN TRỊ LÀM ĂN THUA LỖ, THẤT THOÁT VỐN: XỬ LÝ THU HỒI HAY GIÃN NỢ?

TÌNH HUỐNG SỐ 537: HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP NỢ TIỀN THUÊ ĐẤT CÔNG ÍCH CỦA UBND XÃ 3 NĂM LIÊN TIẾP DO BAN QUẢN TRỊ LÀM ĂN THUA LỖ, THẤT THOÁT VỐN: XỬ LÝ THU HỒI HAY GIÃN NỢ?

Nợ tiền thuê đất công ích của Nhà nước không phải là câu chuyện hiếm gặp tại các hợp tác xã nông nghiệp làm ăn kém hiệu quả. Khi khoản nợ kéo dài qua nhiều năm, chính quyền địa phương luôn đứng trước một bài toán khó: cứng rắn thu hồi đất để bảo đảm kỷ cương ngân sách, hay mềm mỏng giãn nợ để cứu sinh kế cho hàng chục hộ xã viên? Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Năm 2016, Hợp tác xã Nông nghiệp T (viết tắt HTX T), xã H, tỉnh Q, được Ủy ban nhân dân xã H (nay là UBND xã H) cho thuê 5 ha đất thuộc quỹ đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích công ích của xã để sản xuất lúa và rau màu, thời hạn thuê 10 năm, đơn giá thuê đất nộp ngân sách xã khoảng 150 triệu đồng/năm.

Từ năm 2023, Ban Quản trị HTX T do ông Nguyễn Văn Đ (viết tắt ông Đ) làm Chủ tịch Hội đồng quản trị đã quyết định đầu tư mở rộng sang xưởng sơ chế, đóng gói nông sản bằng nguồn vốn vay ngân hàng và vốn góp của xã viên, nhưng do thiếu kinh nghiệm quản trị, thị trường tiêu thụ bấp bênh nên liên tục thua lỗ, thất thoát phần lớn vốn góp của xã viên. Hệ quả là HTX T không còn khả năng nộp tiền thuê đất công ích trong suốt 3 năm liên tiếp (2023 – 2025), tổng số nợ đọng lên đến 450 triệu đồng.

UBND xã H đã hai lần gửi văn bản đôn đốc nhưng HTX T vẫn khất nợ. Một nhóm xã viên bức xúc làm đơn kiến nghị UBND xã kiên quyết thu hồi đất, giao lại cho tổ chức khác quản lý, sử dụng hiệu quả hơn. Trong khi đó, Ban Quản trị HTX T có văn bản xin được giãn nợ, cam kết tái cơ cấu và trả dần trong 2 năm tới khi hoạt động sản xuất phục hồi. UBND xã H lúng túng chưa biết xử lý theo hướng nào cho đúng quy định và thấu tình đạt lý.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Về bản chất và thẩm quyền quản lý đất công ích

Trước tiên, cần xác định rõ tính chất pháp lý của diện tích đất mà HTX T đang thuê. Điều 179 Luật Đất đai năm 2024 (có hiệu lực từ 01/8/2024) quy định:

“Điều 179. Quỹ đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích công ích

1. Quỹ đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích công ích đã được lập theo quy định của pháp luật về đất đai qua các thời kỳ thì tiếp tục được sử dụng để phục vụ cho các nhu cầu công ích của địa phương.
2. Quỹ đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích công ích của xã, phường, thị trấn để sử dụng vào các mục đích sau đây: a) Xây dựng các công trình văn hóa, thể dục, thể thao, vui chơi, giải trí công cộng, y tế, giáo dục, chợ, nghĩa trang và các công trình công cộng khác do Ủy ban nhân dân cấp xã đầu tư, quản lý, sử dụng; xây dựng nhà tình nghĩa, nhà tình thương, nhà đại đoàn kết; …
3. Đối với diện tích đất chưa sử dụng vào các mục đích quy định tại khoản 2 Điều này thì Ủy ban nhân dân cấp xã cho cá nhân tại địa phương thuê để sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản theo hình thức đấu giá. Thời hạn sử dụng đất đối với mỗi lần thuê không quá 10 năm.”

Như vậy, đất công ích là loại đất đặc thù do UBND cấp xã trực tiếp quản lý, không được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho người thuê. Hợp đồng thuê đất mà HTX T ký năm 2016 được xác lập theo Luật Đất đai 2013 (thời điểm đó vẫn cho phép cho tổ chức, hộ gia đình thuê đất công ích), nên theo nguyên tắc áp dụng pháp luật chuyển tiếp, hợp đồng này vẫn tiếp tục có hiệu lực cho đến hết thời hạn đã giao kết (năm 2026), chứ không đương nhiên bị vô hiệu khi Luật Đất đai 2024 có hiệu lực.

Về việc nợ tiền thuê đất – có bị thu hồi ngay lập tức không?

Việc HTX T nợ tiền thuê đất công ích liên tiếp 3 năm là hành vi vi phạm nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất. Khoản 6 Điều 81 Luật Đất đai năm 2024 quy định về các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai, trong đó có trường hợp:

“Điều 81. Các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai

… 6. Người sử dụng đất không thực hiện nghĩa vụ tài chính với Nhà nước.”

Tuy nhiên, đây không phải là căn cứ để UBND xã đơn phương ra quyết định thu hồi đất ngay lập tức. Khoản 1 Điều 30 Nghị định số 102/2024/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Luật Đất đai nêu rõ: trường hợp không thực hiện nghĩa vụ tài chính chỉ được coi là căn cứ thu hồi đất khi người sử dụng đất “đã bị cơ quan nhà nước có thẩm quyền cưỡng chế thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định của pháp luật về quản lý thuế nhưng không chấp hành”, khi đó cơ quan quản lý thuế mới có văn bản đề nghị thu hồi đất gửi cơ quan có chức năng quản lý đất đai để trình cấp có thẩm quyền quyết định thu hồi theo trình tự tại Điều 32 Nghị định này.

Ngoài ra, về thẩm quyền, do HTX T là tổ chức kinh tế (không phải hộ gia đình, cá nhân), nên thẩm quyền quyết định thu hồi đất trong trường hợp này thuộc UBND cấp tỉnh, chứ UBND xã H không có thẩm quyền tự mình ra quyết định thu hồi đất; UBND xã chỉ có vai trò quản lý quỹ đất, đôn đốc thu nợ và kiến nghị cấp có thẩm quyền xử lý.

Kết luận pháp lý: UBND xã H cần thực hiện đúng trình tự — đôn đốc bằng văn bản, phối hợp cơ quan thuế thực hiện cưỡng chế nghĩa vụ tài chính theo pháp luật quản lý thuế; chỉ khi HTX T vẫn không chấp hành sau cưỡng chế thì mới có căn cứ báo cáo, kiến nghị UBND cấp tỉnh xem xét thu hồi đất theo khoản 6 Điều 81 Luật Đất đai 2024. Việc “giãn nợ” không được pháp luật đất đai quy định như một thủ tục chính thức, nhưng chính quyền xã hoàn toàn có thể thỏa thuận lộ trình trả nợ với HTX song song với việc thực hiện các bước cưỡng chế tài chính theo quy định, miễn là không làm mất nguồn thu ngân sách và quyền lợi công ích của địa phương.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý

Phía xã viên mang tâm lý hoang mang, mất niềm tin vào Ban Quản trị vì vốn góp bị thất thoát, sinh kế bị đe dọa; một bộ phận chuyển sang thái độ bức xúc, muốn “dứt điểm” bằng cách thu hồi đất giao cho đơn vị khác. Về phía Ban Quản trị, tâm lý sĩ diện và sợ trách nhiệm khiến việc thừa nhận thua lỗ, thất thoát vốn thường bị trì hoãn, thông tin tài chính không được công khai kịp thời, khiến khoản nợ càng kéo dài càng khó xử lý.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Nguyên nhân sâu xa của vụ việc không chỉ nằm ở thị trường mà ở lỗ hổng quản trị nội bộ: đầu tư dàn trải ra ngoài ngành nghề cốt lõi (từ sản xuất nông nghiệp sang chế biến) mà không có nghiên cứu khả thi và không tách bạch dòng tiền, thiếu vai trò giám sát độc lập của Ban Kiểm soát, không trích lập quỹ dự phòng rủi ro tài chính. Đây là bài học quản trị điển hình cho mô hình kinh tế tập thể: mọi quyết định đầu tư lớn cần được đại hội xã viên thông qua, có cơ chế báo cáo tài chính định kỳ, minh bạch cho cả xã viên lẫn chính quyền địa phương – đơn vị cho thuê đất công ích.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý vụ việc vừa đúng pháp luật, vừa giữ được sinh kế tập thể cho xã viên, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án 3 bước:

Bước 1 – Đối thoại ba bên và làm rõ trách nhiệm: UBND xã H tổ chức buổi làm việc với Ban Quản trị HTX T và đại diện xã viên để công khai tình hình tài chính, nguyên nhân thua lỗ, khả năng trả nợ thực tế; đồng thời yêu cầu Ban Quản trị báo cáo cụ thể phương án tái cơ cấu, không để tình trạng “khất nợ” chung chung kéo dài thêm.

Bước 2 – Giãn nợ có điều kiện, song song thực hiện đúng thủ tục pháp lý: UBND xã có thể chấp thuận cho HTX T một lộ trình trả nợ ngắn hạn, cụ thể (ví dụ trả dần trong 12 – 18 tháng, có cam kết bằng văn bản và tài sản bảo đảm nếu có), với điều kiện HTX T phải kiện toàn lại Ban Quản trị, công khai tài chính cho xã viên. Đồng thời, UBND xã vẫn cần phối hợp cơ quan thuế thực hiện đúng trình tự nhắc nhở, cưỡng chế theo Điều 30, 32 Nghị định 102/2024/NĐ-CP để bảo lưu quyền xử lý nếu HTX tiếp tục vi phạm cam kết.

Bước 3 – Kiến nghị thu hồi đất khi cần thiết: Nếu hết thời hạn giãn nợ đã cam kết mà HTX T vẫn không trả được nợ, hoặc có dấu hiệu tiếp tục thua lỗ không còn khả năng phục hồi, UBND xã H báo cáo, kiến nghị UBND cấp tỉnh xem xét thu hồi đất theo khoản 6 Điều 81 Luật Đất đai 2024, đúng thẩm quyền và trình tự pháp luật, đồng thời có phương án bố trí lại quỹ đất công ích phục vụ nhu cầu công ích của địa phương hoặc cho thuê theo hình thức đấu giá theo Điều 179 Luật Đất đai 2024.

Dù chọn phương án nào, mục tiêu cuối cùng vẫn phải là bảo đảm kỷ cương quản lý tài sản công đi đôi với việc không đẩy hàng chục hộ xã viên – những người không trực tiếp gây ra thua lỗ – vào cảnh mất sinh kế một cách đột ngột. Pháp luật nghiêm minh nhưng vẫn cần có lộ trình nhân văn, để một tổ chức kinh tế tập thể có cơ hội sửa sai và đứng vững trở lại.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc quản trị hợp tác xã, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.