TÌNH HUỐNG SỐ 497: DI CHÚC PHỨC HỢP – NGƯỜI CHA LẬP DI CHÚC ĐỂ LẠI QUYỀN SỬ DỤNG MẢNH ĐẤT Ở THỔ CƯ CHO CON TRAI LỚN QUẢN LÝ THỜ CÚNG, VỚI ĐIỀU KIỆN CON TRAI LỚN KHÔNG ĐƯỢC TỰ Ý SỬA CHỮA LÀM THAY ĐỔI KIẾN TRÚC NGÔI NHÀ CỔ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT CỦA GIA ĐÌNH?

TÌNH HUỐNG SỐ 497: DI CHÚC PHỨC HỢP – NGƯỜI CHA LẬP DI CHÚC ĐỂ LẠI QUYỀN SỬ DỤNG MẢNH ĐẤT Ở THỔ CƯ CHO CON TRAI LỚN QUẢN LÝ THỜ CÚNG, VỚI ĐIỀU KIỆN CON TRAI LỚN KHÔNG ĐƯỢC TỰ Ý SỬA CHỮA LÀM THAY ĐỔI KIẾN TRÚC NGÔI NHÀ CỔ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT CỦA GIA ĐÌNH?

Một bản di chúc không chỉ định đoạt tài sản, mà đôi khi còn gửi gắm cả tâm nguyện gìn giữ hồn cốt gia đình. Nhưng khi tâm nguyện ấy được ràng buộc bằng một điều kiện cụ thể – không được tự ý sửa chữa ngôi nhà cổ – câu hỏi đặt ra là: điều kiện đó có giá trị pháp lý đến đâu, và điều gì sẽ xảy ra nếu người thừa kế phá vỡ nó?

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống dưới đây để tìm ra lời giải vẹn cả đôi đường: vừa đúng ý chí người đã khuất, vừa đúng pháp luật hiện hành.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Trước khi qua đời, ông H đã lập di chúc hợp pháp (có công chứng), để lại quyền sử dụng mảnh đất ở thổ cư cùng ngôi nhà cổ – vốn được UBND tỉnh xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh – cho con trai lớn là anh T để quản lý, thờ cúng tổ tiên. Di chúc nêu rõ điều kiện: anh T không được tự ý sửa chữa, cải tạo làm thay đổi kiến trúc nguyên gốc của ngôi nhà.

Sau khi ông H mất, do ngôi nhà đã xuống cấp, anh T dự định thay mái ngói cũ bằng mái tôn, đổ bê tông sân gạch và cải tạo một số hạng mục để thuận tiện sinh hoạt hiện đại hơn.

Người em trai – anh Q – cùng một số thành viên trong dòng họ kịch liệt phản đối, cho rằng việc làm này vừa vi phạm điều kiện trong di chúc của cha, vừa có thể vi phạm pháp luật về bảo vệ di tích, vì ngôi nhà đã được Nhà nước công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật.

Mâu thuẫn giữa hai anh em ngày càng căng thẳng: anh T cho rằng mình là chủ sở hữu hợp pháp, có quyền sửa nhà để ở cho an toàn, thoải mái; còn anh Q khẳng định anh T chỉ được “quản lý” chứ không có toàn quyền định đoạt, và việc tự ý sửa chữa là hành vi trái cả di chúc lẫn pháp luật.

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

2.1. Giá trị pháp lý của điều kiện trong di chúc

Điều 626 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định người lập di chúc có quyền:

“1. Chỉ định người thừa kế; truất quyền hưởng di sản của người thừa kế.
2. Phân định phần di sản cho từng người thừa kế.
3. Dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng, thờ cúng.
4. Giao nghĩa vụ cho người thừa kế.
5. Chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản”.

Như vậy, việc ông H đặt ra điều kiện “không được tự ý sửa chữa làm thay đổi kiến trúc ngôi nhà” chính là nghĩa vụ đi kèm quyền thừa kế mà pháp luật cho phép người lập di chúc “giao” cho người thừa kế theo khoản 4 Điều 626 nêu trên. Đây là điều kiện hợp pháp, có giá trị ràng buộc anh T ngay từ thời điểm anh nhận di sản.

2.2. Nhà, đất dùng vào việc thờ cúng – anh T là “người quản lý”, không phải chủ sở hữu tuyệt đối

Khoản 1 Điều 645 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định phần di sản dùng vào việc thờ cúng không được chia thừa kế và được giao cho người được chỉ định quản lý để thực hiện việc thờ cúng. Đồng thời, Điều 45 Luật Đất đai năm 2024 quy định điều kiện thực hiện quyền của người sử dụng đất, trong đó việc thực hiện quyền đối với đất dùng vào việc thờ cúng, đất có yếu tố di sản phải phù hợp với điều kiện luật định và không được làm phương hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể có liên quan.

Điều 211 Luật Đất đai năm 2024 quy định việc quản lý, sử dụng đất có di tích lịch sử – văn hóa phải phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và yêu cầu bảo vệ di tích. Vì vậy, quyền sử dụng đất ở gắn liền với nhà thờ cúng đã được xếp hạng di tích không thể được hiểu là quyền sở hữu riêng tuyệt đối của anh T; anh T chỉ được quản lý, sử dụng trong giới hạn của di chúc, mục đích thờ cúng và pháp luật về bảo vệ di tích.

Vì di chúc của ông H xác định rõ mục đích để lại nhà, đất là “quản lý, thờ cúng”, nên về bản chất, anh T được xác định là người quản lý di sản dùng vào việc thờ cúng theo Điều 616, 617, 645 Bộ luật Dân sự năm 2015, chứ không đương nhiên có toàn quyền định đoạt (bán, phá dỡ, cải tạo tùy tiện) như một tài sản riêng tuyệt đối. Quyền của anh T bị giới hạn bởi chính mục đích và điều kiện mà người lập di chúc đã đặt ra.

2.3. Nghĩa vụ bảo vệ nguyên trạng di tích không chỉ đến từ di chúc, mà còn là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc

Vì ngôi nhà đã được xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật, điều kiện “không được tự ý sửa chữa làm thay đổi kiến trúc” không chỉ là ý chí của người cha, mà còn trùng khớp với nghĩa vụ pháp lý bắt buộc của bất kỳ ai đang sở hữu, quản lý, sử dụng di tích, theo Luật Di sản văn hóa năm 2024 (số 45/2024/QH15, có hiệu lực từ 01/7/2025). Điều 3 của Luật này giải thích rõ:

“Tu bổ di tích là hoạt động nhằm tu sửa, gia cố, tôn tạo nhưng không làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc cấu thành di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh. Tôn tạo di tích là hoạt động nhằm tăng cường khả năng sử dụng, khai thác và phát huy giá trị nhưng không làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc cấu thành di tích…”.

Các quy định về hành vi bị cấm và nghĩa vụ của chủ sở hữu, người quản lý di tích phải được đối chiếu theo Điều 9, Điều 37 và Điều 38 Luật Di sản văn hóa năm 2024 (Luật số 45/2024/QH15). Theo đó, không được tự ý hủy hoại, làm biến dạng, thay đổi yếu tố gốc hoặc hiện trạng của di tích; chủ sở hữu, người quản lý và người sử dụng có trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn và thực hiện đúng quy định về tu bổ, tôn tạo, sửa chữa di tích.

Như vậy, dù di chúc của ông H có ghi điều kiện hay không, một khi ngôi nhà đã được công nhận là di tích, anh T bắt buộc phải xin phép cơ quan quản lý văn hóa có thẩm quyền trước khi thực hiện bất kỳ hoạt động sửa chữa, cải tạo nào làm ảnh hưởng đến yếu tố gốc của công trình – việc thay mái ngói bằng mái tôn hay đổ bê tông sân gạch cổ, nếu làm sai lệch kiến trúc gốc, có nguy cơ vi phạm cả hai tầng quy định: di chúc và pháp luật di sản văn hóa.

2.4. Hướng xử lý khi có vi phạm điều kiện di chúc

Nếu anh T cố tình sửa chữa trái với điều kiện trong di chúc hoặc tự ý làm thay đổi hiện trạng, yếu tố gốc của di tích, anh Q và những người có quyền, lợi ích liên quan có quyền yêu cầu Tòa án buộc chấm dứt hành vi vi phạm, khôi phục hiện trạng và bảo vệ quyền dân sự. Đồng thời, hành vi vi phạm có thể bị xử lý vi phạm hành chính theo quy định về xử phạt trong lĩnh vực di sản văn hóa và đất đai, tùy tính chất, mức độ, hậu quả và quy định áp dụng tại thời điểm xử lý.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về tâm lý của anh T: là con trai lớn, anh T gánh trên vai trách nhiệm “giữ nhà thờ tổ” nhưng cũng có nhu cầu chính đáng về một chỗ ở an toàn, tiện nghi cho gia đình nhỏ của mình. Cảm giác bị “trói buộc” bởi di chúc của cha, trong khi ngôi nhà ngày càng xuống cấp, dễ khiến anh nảy sinh tâm lý muốn phá bỏ giới hạn để chủ động cuộc sống riêng.

Về tâm lý của anh Q và dòng họ: ngôi nhà cổ không đơn thuần là bất động sản, mà là biểu tượng ký ức, niềm tự hào và sợi dây gắn kết các thế hệ. Nỗi lo “mất gốc” nếu ngôi nhà bị biến dạng là một cảm xúc chính đáng, xuất phát từ tình cảm gắn bó với di sản gia đình.

Về quản trị di sản gia đình: bài học lớn nhất ở đây là khi lập di chúc kèm điều kiện, người lập di chúc nên đồng thời xác lập rõ cơ chế giám sát – ai có quyền giám sát việc thực hiện điều kiện, xử lý ra sao nếu vi phạm – để tránh việc điều kiện chỉ nằm trên giấy mà không có công cụ thực thi, dẫn đến mâu thuẫn kéo dài giữa các con.

Về giáo dục truyền thống: việc bảo tồn nhà cổ không mâu thuẫn với nhu cầu sống hiện đại nếu được thực hiện đúng quy trình – tu bổ, gia cố có kiểm soát vẫn có thể cải thiện điều kiện sinh hoạt mà không đánh mất giá trị gốc. Đây cũng là dịp để giáo dục thế hệ sau về ý thức trân trọng di sản văn hóa của chính gia đình mình.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Bước 1 – Xác minh chính xác tình trạng pháp lý của ngôi nhà: Gia đình cần liên hệ cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa để xác nhận cấp xếp hạng di tích, phạm vi khu vực bảo vệ và yêu cầu bảo tồn; việc xác định phạm vi bảo vệ đất di tích thực hiện theo Điều 211 Luật Đất đai năm 2024 và các quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024.

Bước 2 – Lập hồ sơ xin phép tu bổ đúng quy trình: Nếu nhà xuống cấp cần sửa chữa, anh T phải lập hồ sơ và xin phép cơ quan nhà nước có thẩm quyền về văn hóa theo Luật Di sản văn hóa năm 2024; việc sử dụng đất phải phù hợp quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và Điều 211 Luật Đất đai năm 2024, không được tự ý chuyển mục đích sử dụng đất hoặc làm biến dạng di tích trên đất.

Bước 3 – Họp gia đình, hòa giải trên tinh thần tôn trọng di nguyện của cha: Trước khi tiến hành bất kỳ hạng mục nào, anh T nên chủ động họp bàn với anh Q và các thành viên dòng họ, có thể mời người làm chứng di chúc hoặc người quản lý di chúc (nếu có) tham gia để thống nhất phương án sửa chữa phù hợp, vừa bảo đảm an toàn sử dụng, vừa giữ đúng tinh thần điều kiện mà ông H đã đặt ra.

Bước 4 – Khởi kiện hoặc yêu cầu can thiệp khi có vi phạm nghiêm trọng: Nếu anh T vẫn cố tình tự ý sửa chữa làm thay đổi yếu tố gốc mà không có sự đồng thuận và không xin phép cơ quan có thẩm quyền, anh Q và các đồng thừa kế có quyền khởi kiện ra Tòa án yêu cầu buộc chấm dứt hành vi vi phạm, khôi phục hiện trạng; đồng thời cơ quan quản lý văn hóa địa phương cũng có trách nhiệm vào cuộc xử lý theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024 nếu di tích bị xâm hại.

Ngôi nhà cổ không chỉ là mái ngói, cột kèo, mà là nơi lưu giữ ký ức của cả một dòng họ. Gìn giữ đúng di nguyện của người đã khuất, trong khuôn khổ pháp luật, chính là cách trọn vẹn nhất để một mái nhà tiếp tục là chốn đi về của nhiều thế hệ.

ĐÁP ÁN NGẮN GỌN 5 CÂU HỎI PHÁP LÝ CỐT LÕI

1. Điều kiện trong di chúc cấm tự ý sửa nhà cổ có giá trị bắt buộc đối với anh T theo khoản 4 Điều 626 Bộ luật Dân sự năm 2015, vì đây là nghĩa vụ mà người lập di chúc giao cho người thừa kế.
2. Anh T là người quản lý di sản dùng vào việc thờ cúng theo Điều 645 Bộ luật Dân sự năm 2015; anh không có toàn quyền định đoạt hoặc tự ý cải tạo làm thay đổi di sản.
3. Ngôi nhà đã được xếp hạng di tích thì việc tu bổ, tôn tạo, sửa chữa phải tuân thủ Điều 211 Luật Đất đai năm 2024 và Luật Di sản văn hóa năm 2024, trong đó phải bảo vệ yếu tố gốc và thực hiện đúng thủ tục, thẩm quyền.
4. Nếu anh T cố tình vi phạm, anh Q và dòng họ có quyền yêu cầu Tòa án buộc dừng thi công, khôi phục hiện trạng; anh T còn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo pháp luật về di sản văn hóa và đất đai.
5. Tình huống phải được giải quyết đồng thời trên cơ sở Bộ luật Dân sự năm 2015 về di chúc, thờ cúng; Luật Đất đai năm 2024 về đất có di tích tại Điều 211; và Luật Di sản văn hóa năm 2024 về bảo vệ yếu tố gốc của di tích.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc gia đình bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về thừa kế, di chúc hoặc bảo vệ di sản văn hóa gia đình, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.