TÌNH HUỐNG SỐ 479: STARTUP ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ GIÁO DỤC (EDTECH) HUY ĐỘNG VỐN BẰNG HÌNH THỨC KÊU GỌI HỌC VIÊN MUA “GÓI HỌC TẬP TRỌN ĐỜI” QUY ĐỔI THÀNH “CỔ PHẦN NỘI BỘ” ĐỂ LÁCH QUY ĐỊNH VỀ PHÁT HÀNH CHỨNG KHOÁN?

TÌNH HUỐNG SỐ 479: STARTUP ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ GIÁO DỤC (EDTECH) HUY ĐỘNG VỐN BẰNG HÌNH THỨC KÊU GỌI HỌC VIÊN MUA “GÓI HỌC TẬP TRỌN ĐỜI” QUY ĐỔI THÀNH “CỔ PHẦN NỘI BỘ” ĐỂ LÁCH QUY ĐỊNH VỀ PHÁT HÀNH CHỨNG KHOÁN?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Startup EdTech X hoạt động trong lĩnh vực cung cấp nền tảng và chương trình đào tạo trực tuyến. Để có thêm nguồn vốn mở rộng hệ thống, doanh nghiệp triển khai chương trình “Gói học tập trọn đời”, kêu gọi học viên mua các gói học với giá từ 20 triệu đồng đến 100 triệu đồng.

Theo thỏa thuận, người mua được quyền sử dụng chương trình học trong thời hạn dài và được doanh nghiệp quảng bá rằng một phần giá trị gói học sẽ được “quy đổi” thành “cổ phần nội bộ” của EdTech X. Người tham gia được giới thiệu rằng khi doanh nghiệp tăng trưởng, giá trị “cổ phần nội bộ” cũng tăng và người mua có thể được hưởng lợi ích tài chính theo cơ chế do doanh nghiệp công bố.

EdTech X đồng thời triển khai chính sách giới thiệu học viên mới, theo đó người tham gia có thể nhận thêm quyền lợi nếu giới thiệu được người khác mua gói học. Doanh nghiệp quảng bá chương trình trên mạng xã hội, hội nhóm học viên và hệ thống tư vấn tuyển sinh với các thông điệp như “vừa học vừa đầu tư”, “sở hữu cổ phần nội bộ”, “tham gia sớm để hưởng lợi khi doanh nghiệp tăng trưởng”.

Tuy nhiên, EdTech X không thực hiện đầy đủ thủ tục pháp lý cần thiết đối với việc chào bán chứng khoán ra công chúng, không chứng minh rõ “cổ phần nội bộ” là loại quyền sở hữu nào theo pháp luật doanh nghiệp và không ghi nhận người tham gia theo đúng cơ chế cổ đông của công ty.

Trong trường hợp này, số tiền học viên thanh toán không chỉ được sử dụng để cung cấp dịch vụ giáo dục mà còn được doanh nghiệp sử dụng như một nguồn vốn phục vụ hoạt động kinh doanh.

Vấn đề pháp lý đặt ra là phải xác định:

Giao dịch thực chất là mua dịch vụ giáo dục, góp vốn vào doanh nghiệp hay đầu tư vào một loại chứng khoán?

“Cổ phần nội bộ” mà EdTech X quảng bá có phải là cổ phần hợp pháp của công ty hay chỉ là tên gọi do doanh nghiệp tự đặt?

Nếu bản chất là huy động vốn gắn với quyền sở hữu hoặc lợi ích tài chính, việc doanh nghiệp chào mời đông đảo học viên có thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Chứng khoán hay không?

Doanh nghiệp và người quản lý có thể phải chịu trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc hình sự ở mức độ nào nếu có hành vi vi phạm?   

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Trước hết phải xác định bản chất của giao dịch

Đây là bước quan trọng nhất. Nếu học viên trả tiền và chỉ nhận lại quyền sử dụng khóa học, tài liệu, nền tảng hoặc các dịch vụ giáo dục thì về nguyên tắc đây là giao dịch cung cấp dịch vụ.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp thiết kế giao dịch theo hướng: học viên bỏ tiền → một phần tiền được coi là vốn đầu tư → học viên được xác nhận quyền sở hữu một phần doanh nghiệp → được hưởng lợi ích tài chính khi doanh nghiệp tăng trưởng, thì giao dịch đã có dấu hiệu không còn thuần túy là mua dịch vụ giáo dục.

Đặc biệt, nếu doanh nghiệp sử dụng “gói học tập” như một phương thức để thu tiền từ số đông người tham gia rồi trao cho họ quyền lợi gắn với vốn hoặc lợi ích tài chính của doanh nghiệp, thì cơ quan có thẩm quyền phải xem xét bản chất thực tế thay vì chỉ căn cứ tên gọi của hợp đồng.

Do đó, cụm từ “gói học tập trọn đời” không tự động giúp doanh nghiệp loại giao dịch ra khỏi phạm vi pháp luật về huy động vốn hoặc chứng khoán.

2. Phân biệt “cổ phần nội bộ” với cổ phần hợp pháp của công ty

Theo Điều 111 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty cổ phần là doanh nghiệp có vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần và cổ đông là người sở hữu cổ phần.

Do đó, nếu EdTech X là công ty cổ phần, doanh nghiệp phải xác định rõ:

• số lượng cổ phần;
• loại cổ phần;
• quyền và nghĩa vụ của người sở hữu;
• giá phát hành;
• phương thức phát hành;
• việc ghi nhận người mua trong sổ đăng ký cổ đông;
• chứng nhận quyền sở hữu cổ phần theo quy định pháp luật.

Điều này liên quan trực tiếp đến Điều 121 và Điều 122 Luật Doanh nghiệp 2020 về cổ phiếu và sổ đăng ký cổ đông. Vì vậy, thuật ngữ “cổ phần nội bộ” không phải cứ doanh nghiệp tự đặt tên là mặc nhiên trở thành một loại cổ phần được pháp luật công nhận.

Nếu người mua đã trả tiền nhưng không được ghi nhận là cổ đông, không được xác định số cổ phần, không có quyền cổ đông thực tế và chỉ nhận một “giấy xác nhận cổ phần nội bộ” do doanh nghiệp tự lập thì cần xem xét rất kỹ bản chất pháp lý của quyền mà họ được nhận.

Trường hợp đặc biệt: Nếu EdTech X thực chất là công ty trách nhiệm hữu hạn nhưng lại sử dụng thuật ngữ “cổ phần” để bán cho học viên thì dấu hiệu bất thường còn rõ hơn, bởi công ty trách nhiệm hữu hạn về nguyên tắc có phần vốn góp, không có cơ cấu cổ phần như công ty cổ phần.

3. Đối chiếu với Luật Chứng khoán 2019

3.1. Có phải cứ huy động tiền từ học viên là chào bán chứng khoán?

Việc một doanh nghiệp bán khóa học, thu học phí hoặc bán gói dịch vụ cho nhiều khách hàng không đương nhiên là chào bán chứng khoán.

Chỉ khi đối tượng mà doanh nghiệp thực sự cung cấp cho người tham gia có bản chất là chứng khoán hoặc quyền lợi đầu tư thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật chứng khoán, đồng thời phương thức chào bán đáp ứng các dấu hiệu luật định, mới đặt ra vấn đề chào bán chứng khoán.

Luật Chứng khoán xác định chứng khoán bao gồm cổ phiếu và các loại chứng khoán khác; đồng thời việc chào bán ra công chúng được xác định theo các phương thức luật định, trong đó có trường hợp chào bán cho từ 100 nhà đầu tư trở lên không kể nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp hoặc chào bán cho số lượng nhà đầu tư không xác định.

Vì vậy, trong tình huống này cần kiểm tra đồng thời: Đối tượng phát hành là gì? → Quyền của người mua là gì? → Ai được mua? → Phương thức quảng bá/chào bán như thế nào? → Số lượng người tham gia ra sao? → Doanh nghiệp có thực hiện thủ tục pháp lý tương ứng hay không?

3.2. Dấu hiệu rủi ro của mô hình EdTech X

Trong tình huống, có nhiều dấu hiệu đáng chú ý:

• Doanh nghiệp huy động tiền từ số đông học viên;
• quảng bá quyền lợi tài chính;
• sử dụng thuật ngữ “cổ phần”;
• gắn quyền lợi với sự tăng trưởng của doanh nghiệp;
• khuyến khích người tham gia giới thiệu người mới;
• sử dụng mạng xã hội và Internet để quảng bá;
• nhưng không chứng minh rõ tư cách pháp lý của “cổ phần nội bộ”.

Những yếu tố này không tự thân chứng minh doanh nghiệp đã phạm tội, nhưng là căn cứ quan trọng để cơ quan quản lý kiểm tra xem mô hình có thực chất là hoạt động huy động vốn/chào bán chứng khoán hay không.

4. Nếu thuộc trường hợp chào bán chứng khoán ra công chúng thì phải tuân thủ điều kiện và thủ tục luật định

Nếu kết quả xác minh cho thấy EdTech X thực chất đang chào bán cổ phiếu hoặc chứng khoán ra công chúng thì doanh nghiệp phải tuân thủ các điều kiện, hồ sơ và thủ tục theo Luật Chứng khoán 2019, trong đó có quy định về:

• điều kiện chào bán chứng khoán ra công chúng;
• đăng ký chào bán;
• hồ sơ đăng ký;
• bản cáo bạch;
• công bố thông tin;
• trách nhiệm của tổ chức phát hành.

Do đó, việc doanh nghiệp tự đặt tên hoạt động là “bán gói học tập” không thể tự động loại trừ nghĩa vụ tuân thủ pháp luật chứng khoán nếu bản chất thực tế của giao dịch là chào bán chứng khoán.

5. Phân tích các điều khoản trong hợp đồng

Giả sử hợp đồng giữa EdTech X và học viên có các điều khoản:

Điều khoản 1 – Quy đổi thành quyền sở hữu

“Người mua Gói học tập trọn đời được quy đổi 30% giá trị gói thành quyền sở hữu tương ứng tại EdTech X.”

Điều khoản này cần được làm rõ:

• “quyền sở hữu” là quyền gì?
• có phải quyền sở hữu cổ phần không?
• người mua có được ghi nhận trong sổ đăng ký cổ đông không?
• số lượng cổ phần được xác định thế nào?
• giá trị cổ phần được tính theo căn cứ nào?

Nếu chỉ dùng thuật ngữ “quyền sở hữu” nhưng không tạo ra quyền cổ đông thực tế thì điều khoản có nguy cơ gây hiểu nhầm nghiêm trọng cho người mua.

Điều khoản 2 – Quyền hưởng lợi

“Người tham gia được hưởng lợi ích tương ứng với số cổ phần nội bộ khi giá trị doanh nghiệp hoặc lợi nhuận của EdTech X tăng.”

Điều khoản này làm tăng đáng kể dấu hiệu rằng giao dịch không đơn thuần nhằm cung cấp dịch vụ giáo dục mà còn tạo ra quyền lợi tài chính gắn với kết quả hoạt động của doanh nghiệp.

Đây là yếu tố cần được xem xét khi xác định bản chất giao dịch.

Điều khoản 3 – Chuyển nhượng

“Cổ phần nội bộ được chuyển nhượng giữa các thành viên trong cộng đồng EdTech X theo quy định của công ty.”

Nếu đây thực chất là cổ phần thì cần đối chiếu với quy định của Luật Doanh nghiệp về chuyển nhượng cổ phần.

Nếu không phải cổ phần hợp pháp thì doanh nghiệp phải chứng minh quyền mà mình gọi là “cổ phần nội bộ” thực chất là quyền gì.

Điều khoản 4 – Giới thiệu người mới

“Người tham gia được nhận thêm quyền lợi khi giới thiệu học viên mới mua gói học.” Điều khoản này không tự động chứng minh mô hình đa cấp bất hợp pháp, nhưng là dấu hiệu cần kiểm tra thêm về cơ chế trả thưởng.

Cơ quan có thẩm quyền cần xác định tiền thưởng được hình thành từ:

• hoạt động cung cấp dịch vụ thực tế;
• doanh số bán dịch vụ;
• hay chủ yếu từ việc đưa người mới và dòng tiền của người tham gia sau.

Nếu quyền lợi tài chính chủ yếu phụ thuộc vào việc lôi kéo người mới tham gia, rủi ro pháp lý sẽ cao hơn và cần đối chiếu thêm với pháp luật chuyên ngành có liên quan.

6. Trách nhiệm hành chính và vai trò của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước

Nếu xác định doanh nghiệp có hành vi vi phạm pháp luật chứng khoán, cơ quan quản lý có thể tiến hành kiểm tra, thanh tra và xử lý theo thẩm quyền.

Trong hệ thống quản lý chứng khoán, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước có chức năng quản lý, giám sát và xử lý vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán theo quy định pháp luật.

Có thể khái quát quy trình xử lý theo hướng: Phát hiện dấu hiệu vi phạm → yêu cầu cung cấp hồ sơ, tài liệu → kiểm tra/thanh tra → xác định hành vi và chủ thể vi phạm → lập biên bản → ban hành quyết định xử phạt nếu đủ căn cứ → áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả/biện pháp bổ sung theo quy định.

Tùy hành vi cụ thể, chế tài không chỉ là tiền phạt mà còn có thể bao gồm các biện pháp khắc phục hậu quả và biện pháp bổ sung theo quy định xử phạt chứng khoán hiện hành. Không nên ghi trong bài rằng mọi trường hợp đều bị “phạt mức trần và đình chỉ phát hành”, vì mức phạt và hình thức xử lý phải căn cứ vào đúng hành vi, chủ thể, tình tiết và điều khoản xử phạt cụ thể.

7. Trách nhiệm hình sự – chỉ đặt ra khi đủ yếu tố cấu thành

Đây là điểm cần sửa mạnh so với cách viết dễ bị trừ điểm. Nếu EdTech X có hành vi gian dối liên quan đến hoạt động chứng khoán, có thể xem xét Điều 209 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 – Tội cố ý công bố thông tin sai lệch hoặc che giấu thông tin trong hoạt động chứng khoán, nhưng phải chứng minh đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm.

Không thể lập luận đơn giản: “Doanh nghiệp chào bán chứng khoán trái phép → đương nhiên phạm Điều 209.” Hai vấn đề này phải được tách biệt. Điều 209 tập trung vào hành vi cố ý công bố thông tin sai lệch hoặc che giấu thông tin trong hoạt động chứng khoán và hậu quả/điều kiện luật định. Nếu tình huống thực tế có hành vi dùng thông tin gian dối để làm cho học viên tin rằng họ đang sở hữu cổ phần có giá trị rồi chiếm đoạt tiền, tùy tính chất và chứng cứ, còn có thể phải xem xét các tội danh khác về hành vi chiếm đoạt. Tuy nhiên, không nên gán tội danh khi chưa đủ dữ kiện.

Kết luận phần hình sự: trách nhiệm hình sự chỉ được xác định sau khi đã chứng minh được hành vi cụ thể, lỗi, đối tượng tác động, hậu quả và các điều kiện cấu thành tội phạm theo điều luật tương ứng.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

1. Bẫy tâm lý “vừa học vừa đầu tư”

Điểm nguy hiểm của mô hình này không chỉ nằm ở kỹ thuật pháp lý mà còn nằm ở cách tác động tâm lý đến học viên. Thông điệp: “Vừa học vừa sở hữu doanh nghiệp” có thể khiến người tham gia cảm thấy họ đang nhận được hai lợi ích cùng lúc: vừa được học, vừa có cơ hội đầu tư. Từ đó, họ có thể đánh giá thấp rủi ro tài chính vì khoản tiền ban đầu được gắn với một sản phẩm giáo dục quen thuộc.

2. Hiệu ứng FOMO và tâm lý “tham gia sớm”

Doanh nghiệp có thể sử dụng các thông điệp như: “chỉ dành cho học viên thế hệ đầu”; “tham gia sớm sẽ có tỷ lệ sở hữu cao hơn”; “giá trị cổ phần sẽ tăng khi startup phát triển”; “cơ hội chỉ mở trong thời gian ngắn”. Những thông điệp này tạo ra tâm lý FOMO – sợ bỏ lỡ cơ hội.

Người học có thể đưa ra quyết định nhanh hơn, trong khi chưa hiểu: mình thực sự mua sản phẩm gì; quyền sở hữu có tồn tại về mặt pháp lý hay không; khả năng chuyển nhượng thế nào; doanh nghiệp có nghĩa vụ mua lại hay không; nếu startup thua lỗ thì ai chịu rủi ro.

3. Tâm lý “đã bỏ tiền nên phải tiếp tục”

Sau khi đã mua gói học, người tham gia có thể có tâm lý chi phí chìm: “Mình đã bỏ một khoản tiền lớn rồi, nếu giới thiệu thêm người thì vừa lấy lại vốn vừa tăng quyền lợi.”

Điều này có thể khiến người tham gia tiếp tục quảng bá chương trình cho bạn bè, người thân mà không đánh giá đầy đủ rủi ro.

Vì vậy, thiết kế sản phẩm giáo dục gắn với quyền lợi tài chính phải đặc biệt chú trọng minh bạch thông tin và bảo vệ người học.

4. Nguy cơ biến người học thành “kênh huy động vốn”

Một mô hình giáo dục lành mạnh phải đặt trọng tâm vào: chất lượng đào tạo → kết quả học tập → giá trị giáo dục.

Nếu doanh nghiệp chuyển trọng tâm sang: mua gói → giới thiệu người mới → nhận quyền lợi → tiếp tục huy động người mới, thì chức năng giáo dục có nguy cơ bị biến thành vỏ bọc cho cơ chế huy động tiền. Đây chính là vấn đề quản trị cần được nhận diện sớm.

5. Trách nhiệm quản trị của startup

Ban lãnh đạo EdTech X phải bảo đảm rằng:

• thông tin quảng cáo đúng bản chất;
• không sử dụng thuật ngữ “cổ phần” gây hiểu nhầm;
• phân biệt rõ học phí với khoản đầu tư;
• công khai rủi ro tài chính;
• xác định rõ quyền của người mua;
• có hệ thống lưu trữ và quản lý dữ liệu người tham gia;
• không tạo kỳ vọng lợi nhuận không có căn cứ;
• kiểm soát chính sách giới thiệu và trả thưởng.

Một startup công nghệ không thể lấy lý do “mô hình mới”, “đổi mới sáng tạo” hoặc “chưa có quy định riêng” để bỏ qua các quy định pháp luật hiện hành.

6. Giáo dục tài chính cho người học

Giải pháp bền vững không phải chỉ là xử phạt doanh nghiệp sau khi sự việc xảy ra.

Người học cần được trang bị tối thiểu các câu hỏi:

Tôi đang mua dịch vụ hay đang đầu tư?

Tôi có thực sự là cổ đông không?

Tên tôi có được ghi nhận trong sổ đăng ký cổ đông không?

Tôi có quyền biểu quyết hay hưởng cổ tức không?

Nếu doanh nghiệp giải thể hoặc phá sản thì quyền của tôi là gì?

Khoản tiền tôi bỏ ra có được bảo đảm hoàn trả không?

Lợi ích tôi nhận được đến từ hoạt động kinh doanh thực tế hay chủ yếu từ việc giới thiệu người mới?

Nếu người học trả lời được các câu hỏi này trước khi chuyển tiền, khả năng bị cuốn vào các mô hình huy động vốn biến tướng sẽ giảm đáng kể.

7. Quan điểm quản trị: “minh bạch trước – phát triển sau”

Startup EdTech muốn phát triển bền vững phải xác định: Niềm tin của người học là tài sản của doanh nghiệp, nhưng niềm tin không thể thay thế cho cơ chế pháp lý. Doanh nghiệp có thể sáng tạo mô hình kinh doanh, nhưng không thể dùng sự sáng tạo về tên gọi để làm thay đổi bản chất pháp lý của giao dịch. Vì vậy, nguyên tắc quản trị phù hợp là: Minh bạch sản phẩm → minh bạch dòng tiền → minh bạch quyền của khách hàng → tuân thủ pháp luật → kiểm soát xung đột lợi ích → bảo vệ người học.

KẾT LUẬN BA PHẦN

Tình huống EdTech X cần được giải quyết theo nguyên tắc “nhìn vào bản chất, không chỉ nhìn vào tên gọi”.

Nếu người học chỉ mua dịch vụ giáo dục thì giao dịch về cơ bản là quan hệ cung cấp dịch vụ. Nhưng nếu doanh nghiệp sử dụng “gói học tập” làm phương tiện thu tiền từ số đông và trao đổi lại bằng quyền lợi thực chất gắn với vốn hoặc lợi ích tài chính của doanh nghiệp, thì phải tiếp tục xem xét dưới góc độ Luật Doanh nghiệp và Luật Chứng khoán.

Nếu có vi phạm, doanh nghiệp có thể phải chịu chế tài hành chính; còn trách nhiệm hình sự chỉ được đặt ra khi hành vi thực tế thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của tội phạm tương ứng, không được suy diễn từ việc “huy động vốn trái phép” một cách máy móc.

Về tâm lý – giáo dục – quản trị, nguy cơ lớn nhất là biến người học từ khách hàng thành công cụ huy động vốn và tuyển người mới. Vì vậy, giải pháp cốt lõi phải là minh bạch, giáo dục tài chính, quản trị rủi ro và bảo vệ người học.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời