TÌNH HUỐNG 484: VIỆN TRƯỞNG VIỆN NGHIÊN CỨU CÔNG LẬP TỰ Ý DUYỆT CHI NGUỒN NGÂN SÁCH QUỸ PHÁT TRIỂN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỂ MUA 5 BỘ ĐIỆN THOẠI IPHONE ĐỜI MỚI CẤP PHÁT CHO NGƯỜI THÂN DÙNG?

VIỆN TRƯỞNG VIỆN NGHIÊN CỨU CÔNG LẬP TỰ Ý DUYỆT CHI NGUỒN NGÂN SÁCH QUỸ PHÁT TRIỂN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỂ MUA 5 BỘ ĐIỆN THOẠI IPHONE ĐỜI MỚI CẤP PHÁT CHO NGƯỜI THÂN DÙNG?

Góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị

LỜI DẪN MỞ

Ngân sách nhà nước và tài sản công được hình thành từ nguồn lực của Nhà nước, suy cho cùng là nguồn lực phục vụ lợi ích chung. Đối với một viện nghiên cứu công lập, từng khoản kinh phí dành cho hoạt động nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ đều gắn với nhiệm vụ chuyên môn, mục tiêu phát triển khoa học và trách nhiệm sử dụng hiệu quả nguồn lực công.

Vì vậy, nếu người đứng đầu một viện nghiên cứu công lập tự ý phê duyệt việc sử dụng kinh phí dành cho khoa học và công nghệ để mua điện thoại cao cấp, sau đó cấp cho người thân sử dụng vào mục đích cá nhân, thì vấn đề cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ “mua sắm chưa phù hợp”.

Đây có thể là dấu hiệu của việc sử dụng nguồn lực công không đúng mục đích, vi phạm quy định về quản lý tài sản công, quản lý kinh phí và phòng, chống tham nhũng. Trong trường hợp có đủ căn cứ chứng minh người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng vị trí của mình để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý, trách nhiệm hình sự về tội tham ô tài sản cũng có thể được đặt ra.

Điều quan trọng là phải phân biệt rõ giữa một quyết định chi sai, một hành vi vi phạm quy định về quản lý tài chính, hành vi gây lãng phí và hành vi có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản. Chỉ khi có đủ căn cứ pháp luật và chứng cứ thì mới có thể xác định trách nhiệm cụ thể của từng cá nhân.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Giả định một viện nghiên cứu công lập được Nhà nước giao quản lý và sử dụng nguồn kinh phí phục vụ hoạt động khoa học, công nghệ. Viện trưởng là người có thẩm quyền trong việc tổ chức, điều hành và phê duyệt một số khoản chi theo phân cấp.

Trong quá trình kiểm tra tài chính, cơ quan có thẩm quyền phát hiện viện đã sử dụng một khoản kinh phí dành cho hoạt động khoa học và công nghệ để mua 5 điện thoại iPhone đời mới. Hồ sơ mua sắm thể hiện đây là tài sản, thiết bị phục vụ hoạt động của viện.

Tuy nhiên, sau khi mua, các điện thoại này không được bố trí cho cán bộ thực hiện nhiệm vụ chuyên môn mà được viện trưởng cấp cho người thân sử dụng vào mục đích cá nhân.

Nếu tình huống này được xác minh là có thật, vấn đề cần làm rõ không chỉ là giá trị của 5 chiếc điện thoại mà còn là nguồn tiền được sử dụng để mua tài sản, mục đích của khoản kinh phí, thẩm quyền phê duyệt, hồ sơ mua sắm, người trực tiếp nhận tài sản và ý chí của người quyết định việc chi tiền.

Một chiếc điện thoại được mua bằng nguồn tiền công không tự nhiên trở thành tài sản cá nhân chỉ vì đã được bàn giao cho một người sử dụng. Việc quản lý, sử dụng tài sản phải dựa trên mục đích, tiêu chuẩn, định mức, chế độ và thẩm quyền được pháp luật quy định.

Đặc biệt, nếu chứng cứ cho thấy việc mua sắm ngay từ đầu đã được thực hiện nhằm chuyển lợi ích từ nguồn lực công cho người thân thì tính chất pháp lý của vụ việc sẽ nghiêm trọng hơn nhiều so với một sai sót hành chính đơn thuần.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ
   1. Kinh phí khoa học và công nghệ phải được sử dụng cho đúng mục tiêu, nhiệm vụ được giao

Pháp luật về khoa học, công nghệ đặt ra yêu cầu sử dụng có hiệu quả kinh phí đầu tư phát triển khoa học và công nghệ, đặc biệt đối với nguồn lực có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước.

Nguồn kinh phí dành cho khoa học và công nghệ được bố trí để thực hiện các nhiệm vụ, chương trình, dự án, duy trì và phát triển tiềm lực khoa học, công nghệ và các mục tiêu khác theo quy định. Vì vậy, người quản lý không thể tùy ý chuyển nguồn kinh phí này sang phục vụ nhu cầu cá nhân hoặc lợi ích riêng của gia đình.

Trong tình huống giả định, việc mua điện thoại chỉ có thể được xem xét là hợp pháp nếu khoản chi đó có căn cứ, phục vụ nhiệm vụ của đơn vị, phù hợp với dự toán, tiêu chuẩn, định mức, chế độ và đúng thẩm quyền.

Nếu mục đích thực tế là mua tài sản công để người thân sử dụng cá nhân, thì cần xem xét dấu hiệu sử dụng kinh phí, tài sản công không đúng mục đích và trách nhiệm của những người tham gia phê duyệt, lập hồ sơ, thanh toán và quản lý tài sản.

2. Luật Quản lý, sử dụng tài sản công đặt ra nguyên tắc sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm và hiệu quả

Theo Điều 6 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công, tài sản công phục vụ hoạt động quản lý, cung cấp dịch vụ công và thực hiện nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, đơn vị phải được sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, đúng mục đích, công năng, đối tượng, tiêu chuẩn, định mức và chế độ theo quy định pháp luật.

Đối với đơn vị sự nghiệp công lập, tài sản công được giao để phục vụ chức năng, nhiệm vụ của đơn vị chứ không phải là nguồn tài sản riêng của người đứng đầu.

Đáng chú ý, pháp luật cũng quy định việc sử dụng tài sản công phải công khai, minh bạch, đồng thời bảo đảm thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và phòng, chống tham nhũng.

Do đó, nếu 5 chiếc điện thoại được mua bằng nguồn lực công nhưng lại được chuyển cho người thân của người có chức vụ sử dụng vào mục đích cá nhân, cần xác định rõ căn cứ pháp lý của việc mua sắm và việc bàn giao. Nếu không có căn cứ phù hợp, đây có thể là hành vi vi phạm các nguyên tắc quản lý, sử dụng tài sản công.

3. Góc nhìn từ Luật Phòng, chống tham nhũng

Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 xác định tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi.

Trong hệ thống các hành vi tham nhũng, pháp luật quy định cả hành vi tham ô tài sản và hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để sử dụng trái phép tài sản của Nhà nước vì vụ lợi.

Điều này cho thấy không phải mọi sai phạm trong quản lý tài chính công đều đồng nghĩa với tham nhũng. Muốn xác định một hành vi có phải hành vi tham nhũng hay không cần xem xét yếu tố chủ thể, quyền hạn, mục đích vụ lợi và hành vi cụ thể.

Nếu người có chức vụ, quyền hạn biết rõ nguồn tiền hoặc tài sản thuộc phạm vi quản lý của đơn vị nhưng vẫn cố ý sử dụng quyền hạn của mình để chuyển tài sản đó cho người thân hưởng lợi cá nhân, thì hành vi cần được kiểm tra dưới góc độ phòng, chống tham nhũng và trách nhiệm pháp lý tương ứng.

4. Khi nào có thể xem xét Tội tham ô tài sản?

Điều 353 Bộ luật Hình sự quy định về Tội tham ô tài sản.

Về bản chất, tham ô tài sản là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý.

Đối với tình huống 5 chiếc điện thoại, cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ người phê duyệt có trách nhiệm quản lý nguồn tiền, tài sản hay không; có lợi dụng chức vụ, quyền hạn hay không; việc mua sắm có được thực hiện nhằm chuyển tài sản cho người thân hay không; tài sản có bị chiếm đoạt hay chỉ sử dụng trái quy định; giá trị tài sản; và các điều kiện khác của Điều 353 Bộ luật Hình sự.

Nếu chỉ có sai phạm về thủ tục mua sắm hoặc quyết định chi không đúng quy định nhưng chưa chứng minh được yếu tố chiếm đoạt, không nên vội kết luận là tội tham ô tài sản.

Ngược lại, nếu chứng cứ cho thấy việc lập hồ sơ mua sắm, phê duyệt thanh toán và bàn giao tài sản chỉ là phương thức để đưa tài sản công vào tay người thân nhằm hưởng lợi cá nhân, thì cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở để xem xét dấu hiệu của tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

III. TỪ KIỂM TOÁN, RÀ SOÁT CHỨNG TỪ ĐẾN XỬ LÝ VI PHẠM

Một vụ việc liên quan đến sử dụng ngân sách và tài sản công cần được kiểm tra từ dòng tiền đến tài sản thực tế.

Trước hết, cơ quan có thẩm quyền có thể rà soát dự toán, quyết định phê duyệt, hồ sơ đề nghị mua sắm, báo giá, hợp đồng, hóa đơn, chứng từ thanh toán và hồ sơ nhập tài sản của đơn vị.

Tiếp đó, cần xác định 5 chiếc điện thoại đang ở đâu, được giao cho ai, ai trực tiếp sử dụng, mục đích sử dụng là gì và việc bàn giao có được ghi nhận trong sổ sách, hồ sơ tài sản hay không.

Nếu hồ sơ thể hiện mua sắm phục vụ nhiệm vụ chuyên môn nhưng thực tế tài sản lại được đưa cho người thân sử dụng, sự bất nhất này là một vấn đề cần được giải trình và xác minh.

Trong trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm, cơ quan kiểm toán, thanh tra hoặc cơ quan quản lý có thẩm quyền có thể thực hiện các hoạt động kiểm tra, kiến nghị xử lý hoặc chuyển thông tin, hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền nếu có dấu hiệu tội phạm.

Cũng cần lưu ý rằng “khởi tố” không phải là hệ quả tự động của việc phát hiện một khoản chi sai. Nếu có dấu hiệu tội phạm, cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá chứng cứ và các điều kiện cấu thành tội phạm trước khi quyết định việc khởi tố theo thẩm quyền.

1. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Trong môi trường công sở, một trong những rủi ro đáng quan tâm là tâm lý “tài sản của cơ quan cũng là quyền của người đứng đầu”.

Đây là cách nhìn dễ dẫn đến sự nhập nhằng giữa quyền quản lý và quyền sở hữu.

Viện trưởng được giao quyền quản lý, điều hành đơn vị không có nghĩa là có quyền sử dụng ngân sách hoặc tài sản công theo ý chí cá nhân. Chức vụ càng cao thì yêu cầu về trách nhiệm giải trình, minh bạch và kiểm soát quyền lực càng lớn.

Ở góc độ tâm lý tổ chức, những quyết định ưu ái người thân nếu được bỏ qua nhiều lần có thể hình thành tâm lý bình thường hóa sai phạm. Nhân viên cấp dưới có thể cho rằng việc lập hồ sơ theo yêu cầu của cấp trên là “chuyện nội bộ”, trong khi bộ phận tài chính có thể dần coi những khoản chi bất thường là một phần của công việc.

Đây là điểm nguy hiểm đối với văn hóa công vụ.

Quản trị tốt không chỉ là kiểm soát người đứng đầu mà còn phải tạo ra cơ chế để một quyết định liên quan đến tiền và tài sản công được kiểm tra bởi nhiều tầng trách nhiệm. Người đề xuất, người thẩm định, người phê duyệt, người thực hiện thanh toán và người quản lý tài sản cần có sự phân định trách nhiệm phù hợp.

Một cơ chế kiểm soát như vậy không nhằm gây khó khăn cho hoạt động nghiên cứu mà nhằm bảo vệ chính những người làm khoa học, bảo vệ ngân sách và bảo vệ uy tín của tổ chức.

1. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo góc nhìn của tôi, phòng ngừa sai phạm trong quản lý tài sản công cần bắt đầu từ việc làm rõ ranh giới giữa quyền quản lý và quyền hưởng lợi.

Mọi khoản chi từ ngân sách hoặc nguồn tài chính công cần có căn cứ về nhiệm vụ, dự toán và mục đích sử dụng. Đặc biệt, các khoản mua sắm thiết bị có giá trị đáng kể cần được kiểm soát từ khâu đề xuất đến khi tài sản được bàn giao và đưa vào sử dụng.

Đối với người đứng đầu đơn vị, cần tránh việc vừa đề xuất, vừa quyết định, vừa kiểm soát và vừa hưởng lợi từ cùng một khoản chi. Khi phát sinh lợi ích liên quan đến người thân, cần đặc biệt chú ý các quy định về xung đột lợi ích và trách nhiệm minh bạch.

Đối với bộ phận tài chính, kế toán và quản trị tài sản, việc lưu giữ đầy đủ hóa đơn, chứng từ, quyết định mua sắm, biên bản bàn giao và hồ sơ theo dõi tài sản có ý nghĩa quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu về nghiệp vụ mà còn là cơ sở để giải trình khi có thanh tra, kiểm toán hoặc kiểm tra.

Đối với cán bộ, viên chức trong đơn vị, nếu phát hiện dấu hiệu sử dụng ngân sách hoặc tài sản công sai mục đích, cần sử dụng đúng các kênh phản ánh, báo cáo, tố cáo hoặc cung cấp thông tin theo quy định pháp luật. Đồng thời, pháp luật cũng nghiêm cấm việc lợi dụng hoạt động phản ánh, tố cáo để vu khống hoặc gây ảnh hưởng trái pháp luật đến tổ chức, cá nhân.

Về lâu dài, mỗi viện nghiên cứu công lập cần xây dựng một văn hóa mà trong đó việc hỏi “khoản chi này có đúng quy định không?” được xem là trách nhiệm nghề nghiệp, chứ không phải là hành động chống đối cấp trên.

1. THÔNG ĐIỆP PHÁP LUẬT

Tiền ngân sách không phải là tiền riêng của bất kỳ cá nhân nào. Tài sản công cũng không phải là đặc quyền gắn với chức vụ.

Một quyết định mua sắm tưởng như nhỏ, chẳng hạn vài chiếc điện thoại, có thể trở thành vấn đề pháp lý nghiêm trọng nếu phía sau đó là việc lợi dụng quyền hạn để chuyển nguồn lực công thành lợi ích cá nhân.

Đối với người đứng đầu đơn vị công lập, quyền quyết định càng lớn thì trách nhiệm giải trình càng cao.

Hãy nhớ:

NGÂN SÁCH CÔNG PHẢI ĐÚNG MỤC ĐÍCH – TÀI SẢN CÔNG PHẢI ĐÚNG ĐỐI TƯỢNG – QUYẾT ĐỊNH CÔNG PHẢI MINH BẠCH – QUYỀN HẠN PHẢI ĐI CÙNG TRÁCH NHIỆM.

Bảo vệ tài sản công không chỉ là bảo vệ một khoản tiền hay một chiếc điện thoại. Đó còn là bảo vệ kỷ luật công vụ, sự công bằng trong tổ chức và niềm tin của xã hội đối với các cơ quan, đơn vị được giao quản lý nguồn lực của Nhà nước.

THÔNG TIN LIÊN HỆ

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.