Pháp luật về khoa học giáo dục
TÌNH HUỐNG SỐ 469: STARTUP ỨNG DỤNG GỌI XE TỰ Ý HUY ĐỘNG VỐN, CAM KẾT LỢI NHUẬN 30%/NĂM BẰNG TOKEN(TÀI SẢN SỐ) TỰ PHÁT HÀNH – DẤU HIỆU “ĐA CẤP BIẾN TƯỚNG” VÀ NGUY CƠ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ?
Th9
TÌNH HUỐNG SỐ 469: STARTUP ỨNG DỤNG GỌI XE TỰ Ý HUY ĐỘNG VỐN, CAM KẾT LỢI NHUẬN 30%/NĂM BẰNG TOKEN(TÀI SẢN SỐ) TỰ PHÁT HÀNH – DẤU HIỆU “ĐA CẤP BIẾN TƯỚNG” VÀ NGUY CƠ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ?
I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG
Startup X kinh doanh ứng dụng gọi xe công nghệ, cần vốn để mở rộng hoạt động nên phát hành một loại token do chính doanh nghiệp thiết kế và quảng bá dưới hình thức “đầu tư token”.
Người tham gia chuyển tiền cho Startup X để nhận token và được quảng cáo:
- cam kết lợi nhuận cố định 30%/năm;
- token có thể chuyển nhượng;
- giới thiệu người mới được hưởng thưởng;
- Startup X dùng vốn để mở rộng kinh doanh;
- đến hạn sẽ mua lại token hoặc hoàn trả giá trị đầu tư.
Startup X không phải tổ chức tín dụng nhưng vẫn nhận tiền từ cộng đồng. Doanh nghiệp cũng không có giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp nhưng xây dựng mạng lưới người tham gia nhiều tầng.
Đáng chú ý, Startup X sử dụng một phần tiền của người tham gia sau để thanh toán cho người tham gia trước. Khi dòng tiền mới giảm, việc chi trả bị đình trệ, nhiều người không rút được tiền.
Cơ quan có thẩm quyền tiến hành xác minh tài khoản ngân hàng, ví điện tử, dữ liệu token, hệ thống giới thiệu và dòng tiền giữa những người liên quan.
Câu hỏi pháp lý: Đây là hoạt động đầu tư thông thường, huy động vốn trái pháp luật, kinh doanh theo phương thức đa cấp trái phép hay có dấu hiệu tội phạm?
II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”
- Gọi là “token” không làm thay đổi bản chất giao dịch
Tên gọi “token đầu tư”, “hệ sinh thái công nghệ” hay “tài sản số” không tự động quyết định tính hợp pháp.
Phải xác định: Ai nhận tiền – nhận tiền để làm gì – người tham gia được hưởng quyền lợi gì – Startup X cam kết hoàn trả như thế nào – lợi nhuận thực tế đến từ đâu?
Luật Các tổ chức tín dụng 2024 quy định về hoạt động nhận tiền gửi và hoạt động ngân hàng. Tuy nhiên, không phải mọi khoản tiền doanh nghiệp nhận từ nhà đầu tư đều mặc nhiên là tiền gửi. Phải căn cứ vào chủ thể, bản chất và cấu trúc giao dịch để xác định quy định pháp luật áp dụng. Luật số 32/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/7/2024 và hiện có Văn bản hợp nhất số 158/VBHN-VPQH năm 2025.
- Cam kết 30%/năm chưa đồng nghĩa với lừa đảo
Lợi nhuận 30%/năm là dấu hiệu rủi ro cao, nhưng không tự động cấu thành tội phạm.
Cần xác minh:
- nguồn tạo ra lợi nhuận;
- doanh thu, tài sản thực tế;
- quyền lợi mà token đại diện;
- khả năng mua lại token;
- thông tin Startup X cung cấp;
- tình trạng tài chính khi huy động;
- ý thức của người tổ chức.
Nếu người tổ chức dùng thông tin gian dối để làm người khác tin tưởng, giao tài sản và nhằm chiếm đoạt, có thể xem xét Điều 174 BLHS – Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, nếu đủ các dấu hiệu cấu thành. Kinh doanh thất bại không đồng nghĩa với lừa đảo; phải chứng minh hành vi gian dối và mục đích chiếm đoạt.
- Dấu hiệu “đa cấp biến tướng”
Cơ chế: Bỏ tiền → nhận token → giới thiệu người mới → nhận thưởng → hình thành nhiều tầng là dấu hiệu cần kiểm tra, nhưng không phải cứ có chương trình giới thiệu là mặc nhiên kinh doanh đa cấp trái phép. Cần xác định hoạt động thực tế có thuộc phương thức kinh doanh đa cấp theo pháp luật hay không, nguồn thu nhập chủ yếu đến từ hoạt động kinh doanh thực tế hay từ việc phát triển mạng lưới. Từ 01/7/2026, hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp được điều chỉnh bởi Nghị định 137/2026/NĐ-CP. Nếu hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu và điều kiện luật định, có thể xem xét trách nhiệm theo Điều 217a BLHS – Tội vi phạm quy định về kinh doanh theo phương thức đa cấp.
- Phân biệt Điều 174 và Điều 175 BLHS
Điều 174 – Lừa đảo chiếm đoạt tài sản:
Gian dối là phương thức làm người khác tin tưởng và giao tài sản, gắn với mục đích chiếm đoạt.
Điều 175 – Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản:
Tài sản được giao trên cơ sở hợp đồng, quan hệ tín nhiệm hoặc căn cứ hợp pháp; sau đó người nhận thực hiện hành vi chiếm đoạt thuộc trường hợp luật định.
Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc Startup X không trả được tiền để lựa chọn Điều 174 hay Điều 175.
- Công nghệ không phải “lá chắn pháp lý”
Blockchain, token, ví điện tử, smart contract hay ứng dụng di động chỉ là công cụ. Cần truy nguyên: Tài khoản người tham gia → tài khoản Startup X → tài khoản trung gian → ví điện tử/token → tài khoản cá nhân → tài sản của người tổ chức. Việc sử dụng phương tiện điện tử cũng không tự động dẫn đến Điều 290 BLHS. Chỉ khi hành vi đáp ứng đầy đủ cấu thành của tội phạm quy định tại điều luật này mới đặt ra trách nhiệm hình sự tương ứng.
- Phong tỏa tài khoản không đồng nghĩa với kết luận phạm tội
Khi có căn cứ luật định, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng biện pháp tố tụng phù hợp nhằm bảo toàn chứng cứ, ngăn ngừa việc tẩu tán tài sản và bảo đảm giải quyết vụ việc. Việc phong tỏa phải đúng căn cứ, thẩm quyền và trình tự pháp luật.
Phong tỏa tài khoản ≠ kết luận có tội.
III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ
- Tâm lý FOMO
Con số 30%/năm dễ tạo tâm lý:
“Không tham gia ngay sẽ bỏ lỡ cơ hội.”
Khi người tham gia trước được trả lợi nhuận, niềm tin của người tham gia sau càng dễ tăng lên.
- Câu hỏi quan trọng nhất
Người tham gia cần hỏi: Lợi nhuận đến từ đâu? Ai có nghĩa vụ trả tiền? Token đại diện cho quyền lợi gì? Nếu không có người tham gia mới, Startup X có còn đủ nguồn tiền để thực hiện cam kết không?
- Trách nhiệm quản trị
Ban lãnh đạo phải kiểm soát:
- nguồn và mục đích sử dụng vốn;
- khả năng thanh toán;
- tính trung thực của quảng cáo;
- chính sách thưởng;
- quản lý tài khoản và token;
- trách nhiệm của từng người quyết định.
Công nghệ không thể thay thế trách nhiệm quản trị.
IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG
Một là, xác định bản chất giao dịch, không chỉ căn cứ tên “token”.
Hai là, kiểm toán toàn bộ dòng tiền, tài sản, token và khoản lợi nhuận đã chi trả.
Ba là, kiểm tra cấu trúc nhiều tầng, chính sách giới thiệu và nguồn hình thành tiền thưởng.
Bốn là, đối chiếu quảng cáo, hợp đồng, tài liệu tư vấn với tình trạng tài chính thực tế để xác định có dấu hiệu gian dối hay không.
Năm là, phân loại riêng từng khả năng pháp lý: tranh chấp hợp đồng – vi phạm pháp luật chuyên ngành – kinh doanh đa cấp trái phép – lừa đảo – lạm dụng tín nhiệm – hành vi sử dụng phương tiện điện tử, trên cơ sở chứng cứ và cấu thành cụ thể.
Sáu là, bảo toàn tài sản, chứng cứ và quyền lợi hợp pháp của người bị thiệt hại theo đúng trình tự pháp luật.
THÔNG ĐIỆP CHUYÊN GIA
Đừng chỉ hỏi “lợi nhuận bao nhiêu?”. Hãy hỏi “lợi nhuận đến từ đâu, ai chịu trách nhiệm và điều gì xảy ra khi dòng tiền mới không còn?”.
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.