TÌNH HUỐNG 471: VIỆN NGHIÊN CỨU ĐỊA CHẤT TỰ Ý TỔ CHỨC ĐOÀN KHẢO SÁT KHOAN SÂU THĂM DÒ TRỮ LƯỢNG KHOÁNG SẢN ĐẤT HIẾM TẠI VÙNG LÕI RỪNG ĐẶC DỤNG KHI CHƯA CÓ GIẤY PHÉP CỦA BỘ TÀI NGUYÊN?

VIỆN NGHIÊN CỨU ĐỊA CHẤT TỰ Ý TỔ CHỨC ĐOÀN KHẢO SÁT KHOAN SÂU THĂM DÒ TRỮ LƯỢNG KHOÁNG SẢN ĐẤT HIẾM TẠI VÙNG LÕI RỪNG ĐẶC DỤNG KHI CHƯA CÓ GIẤY PHÉP CỦA BỘ TÀI NGUYÊN?

Góc nhìn của ThS Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị

LỜI DẪN MỞ

Hoạt động nghiên cứu khoa học có vai trò quan trọng trong việc phát hiện, đánh giá và sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, mục đích nghiên cứu khoa học không đồng nghĩa với việc tổ chức nghiên cứu được miễn trừ khỏi các điều kiện, trình tự và thủ tục pháp luật chuyên ngành.

Đặc biệt, đất hiếm hiện được xác định là khoáng sản chiến lược, quan trọng; trong khi đất rừng đặc dụng là khu vực có yêu cầu bảo vệ cao và được pháp luật khoáng sản xem xét để khoanh định khu vực cấm hoạt động khoáng sản. Vì vậy, việc một viện nghiên cứu tự tổ chức đoàn khảo sát, đưa máy khoan vào khoan sâu tại vùng lõi rừng đặc dụng mà chưa hoàn tất các thủ tục pháp lý cần thiết có thể làm phát sinh đồng thời vấn đề về quản lý khoáng sản, bảo vệ rừng và quản trị hoạt động khoa học – công nghệ.

Từ tình huống giả định này, cần nhìn nhận vấn đề không chỉ ở câu chuyện “có giấy phép hay chưa”, mà còn ở câu hỏi lớn hơn: hoạt động nghiên cứu có đúng địa điểm, đúng phạm vi, đúng thẩm quyền và đúng quy trình pháp luật hay không?

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Giả định một viện nghiên cứu địa chất xây dựng kế hoạch khảo sát nhằm xác định khả năng tồn tại và đánh giá trữ lượng đất hiếm tại một khu vực rừng đặc dụng.

Đoàn khảo sát mang theo thiết bị khoan chuyên dụng, tiến hành mở đường tiếp cận, tập kết thiết bị và thực hiện khoan sâu xuống lòng đất để lấy mẫu địa chất.

Tuy nhiên, tại thời điểm triển khai, viện chưa có giấy phép thăm dò khoáng sản theo quy định; đồng thời chưa hoàn tất các thủ tục cần thiết liên quan đến việc đưa người, phương tiện, thiết bị vào khu vực rừng đặc dụng.

Trong quá trình kiểm tra, lực lượng kiểm lâm phát hiện hoạt động khoan và lập biên bản vi phạm.

Tình huống này cần được phân tách thành hai nhóm vấn đề pháp lý độc lập nhưng có liên hệ chặt chẽ:

• Thứ nhất, hoạt động khoan nhằm xác định trữ lượng đất hiếm có thuộc hoạt động thăm dò khoáng sản phải được cấp phép hay không?
• Thứ hai, việc đưa người, máy móc và tổ chức hoạt động trong vùng lõi rừng đặc dụng có đáp ứng các điều kiện của pháp luật về lâm nghiệp hay không?

Việc một hoạt động được thực hiện dưới danh nghĩa “nghiên cứu khoa học” không đương nhiên làm mất đi yêu cầu tuân thủ các quy định chuyên ngành khác.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ
2. Không thể lấy danh nghĩa nghiên cứu khoa học để thay thế giấy phép thăm dò khoáng sản

Hiện nay, văn bản pháp luật trung tâm về khoáng sản là Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025; Luật Khoáng sản số 60/2010/QH12 đã hết hiệu lực theo quy định chuyển tiếp.

Luật Địa chất và khoáng sản điều chỉnh trực tiếp hoạt động điều tra cơ bản địa chất, điều tra địa chất về khoáng sản, bảo vệ tài nguyên địa chất, khoáng sản chưa khai thác và hoạt động khoáng sản.

Đáng chú ý, pháp luật phân biệt giữa hoạt động khảo sát, điều tra và hoạt động thăm dò khoáng sản. Khi hoạt động thực tế đã chuyển sang việc khoan sâu, lấy mẫu nhằm đánh giá thân quặng, xác định tài nguyên hoặc trữ lượng khoáng sản, việc xác định có thuộc hoạt động thăm dò khoáng sản hay không phải căn cứ vào nội dung, mục tiêu, phương pháp và phạm vi thực tế của đề án, chứ không chỉ căn cứ vào tên gọi “khảo sát khoa học”.

Luật cũng quy định khu vực hoạt động khoáng sản là khu vực đã được cấp giấy phép thăm dò hoặc giấy phép khai thác còn hiệu lực; đồng thời cho phép khoanh định khu vực cấm hoạt động khoáng sản, trong đó có căn cứ từ khu vực đất rừng đặc dụng, đất rừng phòng hộ và một số khu vực bảo vệ khác.

Do đó, nếu hoạt động khoan sâu trong tình huống trên thực chất là hoạt động thăm dò khoáng sản, việc viện nghiên cứu tự triển khai khi chưa có giấy phép phù hợp có cơ sở để bị xem xét xử lý theo pháp luật về khoáng sản.

Một điểm cần đặc biệt lưu ý về thẩm quyền

Theo cơ chế hiện hành, thẩm quyền cấp giấy phép thăm dò khoáng sản được phân định theo nhóm khoáng sản và khu vực. Đối với đất hiếm, đây là khoáng sản chiến lược, quan trọng và phải tuân thủ chế độ quản lý riêng. Các quy định hiện hành đã có sự thay đổi về cơ quan quản lý sau khi cơ cấu tổ chức Chính phủ được điều chỉnh; vì vậy, khi xác định cơ quan cấp phép tại một thời điểm cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành, thay vì mặc định gọi là “Bộ Tài nguyên và Môi trường”.

Nói cách khác, không chỉ cần “có giấy phép”, mà còn phải có đúng loại giấy phép, đúng cơ quan có thẩm quyền, đúng khu vực và đúng nội dung được phép thực hiện.

2. Rừng đặc dụng đặt ra yêu cầu bảo vệ cao hơn

Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14 hiện vẫn là một trong những căn cứ pháp lý quan trọng điều chỉnh quản lý, bảo vệ và sử dụng rừng.

Rừng đặc dụng được quản lý với mục tiêu bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học, hệ sinh thái, nguồn gen và các giá trị đặc biệt khác. Vì vậy, việc đưa máy móc, thiết bị khoan vào khu vực này không thể chỉ căn cứ vào việc tổ chức thực hiện một đề tài nghiên cứu.

Pháp luật về xử phạt trong lĩnh vực lâm nghiệp cũng quy định việc đưa người vào nghiên cứu khoa học, giáo dục, đào tạo, thu thập mẫu vật, nguồn gen sinh vật hoặc mang dụng cụ, công cụ vào rừng đặc dụng mà không được phép trong những trường hợp luật định có thể bị xử lý. Nghị định 35/2019/NĐ-CP đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 07/2022/NĐ-CP và hiện vẫn là căn cứ quan trọng về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp.

Đặc biệt, pháp luật xử phạt còn ghi nhận các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu trong một số trường hợp vi phạm.

Vì vậy, nếu hoạt động khoan làm phát sinh việc đào, bới, mở đường, tác động đến đất rừng, thảm thực vật hoặc các thành phần của hệ sinh thái, cơ quan có thẩm quyền có thể phải xem xét không chỉ hành vi khoan mà cả hậu quả thực tế đối với rừng.

3. Luật Khoa học và Công nghệ không tạo ra “ngoại lệ pháp lý” cho hoạt động nghiên cứu

Luật Khoa học và Công nghệ số 29/2013/QH13 xác định nghiên cứu khoa học là hoạt động nhằm phát hiện, tìm hiểu các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy; đồng thời đặt ra nguyên tắc hoạt động khoa học và công nghệ phải góp phần sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và đề cao tính trung thực, khách quan, đạo đức nghề nghiệp, tự chủ và tự chịu trách nhiệm.

Điều này có ý nghĩa rất rõ:

Một đề tài có mục tiêu khoa học chính đáng vẫn phải được triển khai trong khuôn khổ pháp luật.

Viện nghiên cứu có thể có đề tài được phê duyệt, có nguồn kinh phí, có đội ngũ chuyên gia và có mục tiêu phục vụ lợi ích khoa học; nhưng nếu phương pháp nghiên cứu cần đến việc thăm dò khoáng sản, sử dụng đất rừng đặc dụng hoặc đưa thiết bị vào khu vực bảo vệ nghiêm ngặt thì vẫn phải thực hiện các thủ tục pháp lý tương ứng.

Đây chính là yêu cầu về quản trị tuân thủ trong hoạt động khoa học và công nghệ.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

1. “Làm khoa học” không đồng nghĩa với “được quyền làm mọi thứ để có dữ liệu”

Một rủi ro trong quản trị nghiên cứu là tâm lý đặt mục tiêu khoa học lên trước điều kiện pháp lý.

Nhà nghiên cứu có thể nghĩ rằng: “Đây chỉ là lấy mẫu”, “chỉ khoan vài điểm”, “không khai thác khoáng sản”, hoặc “mục đích hoàn toàn vì khoa học”.

Nhưng pháp luật không chỉ quan tâm đến mục đích cuối cùng. Pháp luật còn quan tâm đến cách thức thực hiện, địa điểm, quy mô, mức độ tác động và thẩm quyền cho phép.

Một hoạt động có mục tiêu nghiên cứu chính đáng vẫn có thể trở thành hoạt động không phù hợp pháp luật nếu được triển khai sai địa điểm hoặc thiếu thủ tục bắt buộc.

2. Quản trị tuân thủ phải được đặt trước khi đoàn khảo sát xuất phát

Đối với các đề tài liên quan đến tài nguyên thiên nhiên, đơn vị chủ trì nên xây dựng một “hàng rào pháp lý” trước khi triển khai thực địa.

Tối thiểu cần kiểm tra:

Một là, khu vực dự kiến khảo sát có thuộc rừng đặc dụng, khu bảo tồn, khu vực cấm hoặc tạm thời cấm hoạt động khoáng sản hay không.

Hai là, hoạt động dự kiến thực hiện là khảo sát, điều tra hay đã có dấu hiệu trở thành hoạt động thăm dò khoáng sản.

Ba là, loại khoáng sản được nghiên cứu thuộc nhóm nào và cơ quan nào có thẩm quyền cấp phép.

Bốn là, việc đưa người, máy móc, thiết bị vào rừng có cần sự chấp thuận, cho phép của chủ rừng hoặc cơ quan quản lý có thẩm quyền hay không.

Năm là, đề án có phát sinh tác động đến đất, rừng, nguồn nước, đa dạng sinh học hoặc môi trường hay không.

Đây không chỉ là vấn đề của bộ phận pháp chế. Chủ nhiệm đề tài, người đứng đầu viện, cán bộ quản lý dự án và trưởng đoàn khảo sát đều cần nhận diện trách nhiệm của mình trong chuỗi tuân thủ.

1. VỀ VIỆC KIỂM LÂM LẬP BIÊN BẢN, XỬ PHẠT VÀ TỊCH THU MÁY KHOAN

Trong tình huống lực lượng kiểm lâm phát hiện đoàn khảo sát hoạt động trong rừng đặc dụng, việc lập biên bản để ghi nhận hành vi vi phạm là bước có thể được thực hiện theo thẩm quyền.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ:

Lập biên bản không đồng nghĩa với việc đương nhiên tịch thu máy khoan.

Việc xử phạt, áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả hoặc tịch thu tang vật, phương tiện phải căn cứ vào hành vi vi phạm cụ thể, tính chất của tang vật/phương tiện, mối quan hệ của phương tiện với hành vi vi phạm và thẩm quyền của người ra quyết định theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và pháp luật chuyên ngành.

Do đó, trong trường hợp này, máy khoan có thể bị tạm giữ để xác minh, xử lý hoặc có thể bị tịch thu nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, chứ không nên khẳng định rằng cứ phát hiện khoan trái phép trong rừng là kiểm lâm đương nhiên tịch thu máy khoan.

Tương tự, mức phạt tiền cũng phải căn cứ vào hành vi, diện tích, mức độ tác động, đối tượng vi phạm và các tình tiết liên quan; không thể xác định mức phạt chỉ từ thông tin “đoàn khảo sát không có giấy phép”.

Nghị định 35/2019/NĐ-CP, được sửa đổi bởi Nghị định 07/2022/NĐ-CP, quy định nhiều nhóm hành vi vi phạm trong quản lý, sử dụng rừng và các biện pháp khắc phục hậu quả tương ứng.

1. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Từ góc nhìn pháp lý, tâm lý và quản trị, tôi cho rằng các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp khoa học – công nghệ khi triển khai khảo sát tài nguyên thiên nhiên cần chuyển từ tư duy “làm trước, hoàn thiện thủ tục sau” sang tư duy “kiểm tra điều kiện pháp lý trước khi triển khai thực địa”.

1. Xác định đúng bản chất hoạt động

Không nên chỉ dựa vào tên gọi “khảo sát”, “nghiên cứu”, “lấy mẫu” mà cần đánh giá thực chất phương pháp nghiên cứu.

Nếu hoạt động thực tế có tính chất thăm dò khoáng sản thì phải xác định đầy đủ yêu cầu về giấy phép và điều kiện chuyên ngành.

2. Kiểm tra khu vực trước khi lập kế hoạch

Trước khi đưa máy móc vào thực địa cần xác định chính xác ranh giới khu vực, loại rừng, phân khu chức năng và tình trạng pháp lý của khu vực theo pháp luật về khoáng sản và lâm nghiệp.

Đặc biệt, đất rừng đặc dụng là một trong những căn cứ để khoanh định khu vực cấm hoạt động khoáng sản theo Luật Địa chất và khoáng sản.

3. Thiết lập quy trình “phê duyệt pháp lý trước phê duyệt thực địa”

Một đề tài có thể được hội đồng khoa học thông qua nhưng trước khi triển khai ngoài thực địa vẫn cần có bước rà soát pháp lý.

Hồ sơ nên được kiểm tra về:

• giấy phép hoặc văn bản chấp thuận cần thiết;
• thẩm quyền của cơ quan cấp phép;
• phạm vi, tọa độ, thời hạn;
• quyền tiếp cận khu vực;
• phương án bảo vệ rừng và môi trường;
• trách nhiệm của trưởng đoàn và từng thành viên.

4. Khi cơ quan kiểm tra xuất hiện, cần hợp tác và cung cấp hồ sơ

Đoàn khảo sát cần xuất trình quyết định, đề án, giấy phép và các văn bản liên quan theo yêu cầu của người có thẩm quyền.

Việc hợp tác trong kiểm tra không chỉ giúp làm rõ bản chất hoạt động mà còn góp phần bảo đảm quá trình xử lý được khách quan, đúng trình tự.

5. Xây dựng văn hóa tuân thủ trong nghiên cứu khoa học

Theo tôi, một công trình khoa học có giá trị không chỉ nằm ở kết quả nghiên cứu mà còn ở cách thức kết quả đó được tạo ra.

Khoa học càng có giá trị đối với xã hội thì càng cần được đặt trong khuôn khổ pháp luật, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm với môi trường.

THÔNG ĐIỆP PHÁP LUẬT DÀNH CHO CỘNG ĐỒNG

Đất hiếm là tài nguyên có giá trị chiến lược; rừng đặc dụng là không gian có yêu cầu bảo tồn cao; nghiên cứu khoa học là hoạt động được pháp luật khuyến khích. Nhưng ba yếu tố này không loại trừ trách nhiệm tuân thủ pháp luật của tổ chức thực hiện.

Một chiếc máy khoan được đưa vào rừng để nghiên cứu không chỉ tạo ra một lỗ khoan dưới lòng đất. Nó có thể kéo theo hàng loạt vấn đề pháp lý về thăm dò khoáng sản, bảo vệ rừng, sử dụng tài nguyên, môi trường và trách nhiệm hành chính.

Vì vậy, nguyên tắc cần được ghi nhớ là:

Đúng mục đích chưa đủ – phải đúng thẩm quyền, đúng địa điểm, đúng giấy phép và đúng quy trình pháp luật.

Quản trị tốt không phải là tìm cách giải thích vì sao một hoạt động “đáng lẽ được phép”, mà là chủ động xác định điều kiện pháp lý trước khi hoạt động được triển khai.

Đó cũng là cách bảo vệ nhà khoa học, bảo vệ tổ chức nghiên cứu, bảo vệ tài nguyên quốc gia và bảo đảm rằng thành quả khoa học được tạo ra trên nền tảng của trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm xã hội.