TÌNH HUỐNG SỐ 460: DỰ ÁN MỞ TRƯỜNG THPT CHUYÊN TƯ THỤC CHẤT LƯỢNG CAO ĐÃ CÓ QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐẤT CỦA UBND TỈNH, NHƯNG THỰC ĐỊA ĐẤT PHÁT HIỆN CÓ CHỨA MỘT KHU MỘ CỔ TẬP TRUNG CỦA NGHĨA ĐỊA ĐỊA PHƯƠNG TỪ THỜI CHIẾN TRANH CHƯA QUY TẬP?

TÌNH HUỐNG SỐ 460: DỰ ÁN MỞ TRƯỜNG THPT CHUYÊN TƯ THỤC CHẤT LƯỢNG CAO ĐÃ CÓ QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐẤT CỦA UBND TỈNH, NHƯNG THỰC ĐỊA ĐẤT PHÁT HIỆN CÓ CHỨA MỘT KHU MỘ CỔ TẬP TRUNG CỦA NGHĨA ĐỊA ĐỊA PHƯƠNG TỪ THỜI CHIẾN TRANH CHƯA QUY TẬP?

Trong quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng giáo dục, không hiếm trường hợp các dự án được giao đất hợp pháp nhưng khi triển khai thi công lại bất ngờ phát lộ những “di sản” nằm sâu dưới lòng đất từ quá khứ chiến tranh. Đây là tình huống vừa đòi hỏi sự chuẩn xác về thủ tục pháp lý, vừa cần một cái tâm đủ lớn để xử lý vấn đề tâm linh và an sinh xã hội tại cơ sở.

Cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống dưới đây để tìm ra quy trình xử lý chuẩn mực, vừa bảo đảm tiến độ dự án giáo dục, vừa trọn nghĩa trọn tình với những người đã khuất.

1: Tóm tắt tình huống thực tế

Đầu năm 2026, Công ty Cổ phần Giáo dục H.A được UBND tỉnh N ban hành quyết định giao 3 ha đất tại xã M để xây dựng “Trường THPT chuyên H.A” – mô hình trường tư thục chất lượng cao, dự kiến khai giảng năm học mới vào tháng 9/2026. Toàn bộ hồ sơ pháp lý về đất đai, quy hoạch xây dựng đều đã hoàn tất, đúng trình tự.

Khi đơn vị thi công tiến hành san lấp mặt bằng, máy móc bất ngờ phát lộ một khu vực có khoảng 40 – 50 ngôi mộ đất không còn bia hoặc bia đã mờ hết chữ, nằm tập trung tại một góc khu đất. Người cao tuổi trong xã M cho biết đây là khu vực chôn cất tạm thời từ thời kỳ chiến tranh, trong đó có cả nạn nhân bom đạn và khả năng có chiến sĩ hy sinh nhưng chưa từng được quy tập, xây dựng phần mộ kiên cố.

Thông tin nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội địa phương, một bộ phận người dân hoang mang, cho rằng “xây trường trên nghĩa địa” là điều tối kỵ tâm linh, yêu cầu dừng thi công, mời thầy cúng xử lý. Công ty H.A đứng trước nguy cơ vừa chậm tiến độ khai giảng, vừa đối mặt khủng hoảng dư luận nếu xử lý không khéo léo, đúng quy trình.

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Đây là tình huống pháp lý đan xen giữa ba lĩnh vực: đất đai, quản lý nghĩa trang – mộ phần, và chính sách đối với người có công (nếu có yếu tố hài cốt liệt sĩ). Cần xử lý tuần tự, đúng thẩm quyền, thay vì tự ý san lấp hoặc tự ý di dời.

2.1. Về hiệu lực của quyết định giao đất

Việc phát hiện mộ tập trung trên thực địa không đương nhiên làm mất hiệu lực quyết định giao đất của UBND tỉnh N. Quyết định giao đất vẫn có giá trị pháp lý theo Luật Đất đai năm 2024; tuy nhiên, chủ đầu tư có trách nhiệm sử dụng đất theo đúng nguyên tắc bảo đảm an toàn, tuân thủ pháp luật chuyên ngành có liên quan trước khi tiếp tục thi công tại phần diện tích phát sinh mộ phần, không được tự ý san ủi, phá dỡ khi chưa hoàn tất thủ tục xử lý.

2.2. Về thủ tục di chuyển mộ phần khi thực hiện dự án đầu tư

Đối với các phần mộ được xác định là mộ dân sự thông thường (không phải hài cốt liệt sĩ, không phải di tích được xếp hạng), việc di chuyển được thực hiện theo Điều 12 Nghị định số 23/2016/NĐ-CP về xây dựng, quản lý, sử dụng nghĩa trang và cơ sở hỏa táng (được sửa đổi, bổ sung tại khoản 4 Điều 3 Nghị định số 98/2019/NĐ-CP), theo đó:

“Các nghĩa trang và các phần mộ riêng lẻ phải di chuyển khi… nằm trong khu đất thực hiện dự án đầu tư xây dựng đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.”

Kinh phí bồi thường, hỗ trợ, cất bốc và di chuyển các phần mộ trong trường hợp này được tính vào tổng mức đầu tư của dự án – tức Công ty H.A có trách nhiệm chủ động lập phương án, bố trí kinh phí để cất bốc, quy tập toàn bộ số mộ đủ điều kiện về nghĩa trang nhân dân của địa phương theo đúng quy hoạch, có sự giám sát của Ủy ban nhân dân cấp xã và cơ quan chuyên môn về văn hóa.

2.3. Về trường hợp phát hiện có hài cốt liệt sĩ

Nếu qua xác minh, một phần trong số các ngôi mộ được xác định hoặc nghi ngờ là hài cốt liệt sĩ hy sinh trong thời kỳ chiến tranh chưa được quy tập, việc xử lý phải tuân theo quy định riêng của Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng và Nghị định số 131/2021/NĐ-CP quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Pháp lệnh này, cùng với Đề án tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ theo Quyết định số 1237/QĐ-TTg và Đề án xác định hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin theo Quyết định số 150/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Theo cơ chế này, việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ phải do Ban Chỉ đạo quốc gia (thường gọi là Ban Chỉ đạo 515) và cơ quan chuyên môn về chính sách người có công tại địa phương chủ trì, phối hợp với cơ quan quân sự xác minh, tổ chức an táng tại nghĩa trang liệt sĩ, không được xử lý như mộ dân sự thông thường và không thuộc trách nhiệm tài chính của chủ đầu tư.

Kết luận pháp lý: Công ty H.A không được tự ý cho san lấp hoặc di dời khu mộ khi chưa có kết luận xác minh của cơ quan có thẩm quyền. Trình tự đúng luật là: tạm dừng thi công tại khu vực phát lộ, bảo vệ nguyên trạng, báo cáo ngay chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn để phân loại, xử lý theo đúng nhóm quy định pháp luật tương ứng (mộ dân sự theo Nghị định 23/2016/NĐ-CP, hoặc hài cốt liệt sĩ theo Pháp lệnh Ưu đãi người có công và các Đề án 1237/150), sau đó mới được tiếp tục triển khai xây dựng.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý cộng đồng

Tâm lý lo sợ “động chạm tâm linh”, “xây trường trên nghĩa địa” là phản ứng tự nhiên, bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và quan niệm dân gian sâu sắc của người Việt đối với mồ mả. Đây không phải là sự phản đối vô căn cứ mà là biểu hiện của nhu cầu được tôn trọng về mặt tinh thần, cần được chính quyền và chủ đầu tư thấu hiểu, không thể xem nhẹ hay áp đặt giải quyết theo hướng thuần túy kỹ thuật, hành chính.

Về khía cạnh quản trị khủng hoảng truyền thông và an sinh xã hội cơ sở

Nếu chủ đầu tư né tránh, giấu diếm thông tin hoặc xử lý âm thầm, sự việc rất dễ bị thổi phồng trên mạng xã hội, gây hoang mang diện rộng, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín thương hiệu giáo dục và tâm lý phụ huynh, học sinh đã đăng ký nhập học. Quản trị khủng hoảng hiệu quả đòi hỏi sự minh bạch chủ động: công khai thông tin, tiến độ xử lý, mời đại diện người cao tuổi, dòng họ trong khu vực cùng chứng kiến quá trình xác minh và tổ chức lễ tưởng niệm trang trọng, thể hiện sự tôn trọng, tránh để khoảng trống thông tin bị lợi dụng gây đồn thổi.

Về khía cạnh giáo dục truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”

Trong trường hợp xác định có hài cốt liệt sĩ, đây không chỉ là một vướng mắc cần tháo gỡ mà còn là cơ hội giáo dục quý giá cho chính ngôi trường tương lai. Việc phối hợp trang trọng đưa các anh hùng liệt sĩ về an nghỉ tại nghĩa trang liệt sĩ, kết hợp xây dựng một không gian tưởng niệm nhỏ trong khuôn viên trường, sẽ biến một tình huống tưởng như bất lợi thành bài học sống động về lòng biết ơn, đạo lý uống nước nhớ nguồn cho các thế hệ học sinh.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý dứt điểm tình huống, vừa đúng quy trình pháp luật, vừa bảo đảm an sinh xã hội và niềm tin cộng đồng, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án theo 4 bước:

Bước 1 – Tạm dừng thi công, bảo vệ hiện trạng và báo cáo khẩn

Công ty H.A cần lập tức yêu cầu đơn vị thi công dừng toàn bộ hoạt động tại khu vực phát lộ mộ, khoanh vùng bảo vệ nguyên trạng, đồng thời có văn bản báo cáo ngay UBND xã M và các cơ quan chuyên môn phụ trách văn hóa, chính sách người có công của địa phương (tùy mô hình tổ chức chính quyền từng thời kỳ có thể là Phòng Văn hóa và Phòng Lao động – Thương binh và Xã hội cấp huyện trước đây, hoặc bộ phận chuyên môn tương ứng của chính quyền cấp xã hiện nay) để phối hợp xác minh.

Bước 2 – Phối hợp xác minh, phân loại khu mộ

• Đối với các phần mộ được xác định là mộ dân sự, vô danh hoặc thân nhân chưa xác định: Công ty H.A lập phương án, dự toán kinh phí cất bốc, di chuyển về nghĩa trang nhân dân địa phương theo Điều 12 Nghị định số 23/2016/NĐ-CP, đồng thời thông báo công khai trên loa truyền thanh, bảng tin xã để thân nhân (nếu còn) biết và phối hợp.
• Đối với các phần mộ nghi là hài cốt liệt sĩ: chuyển toàn bộ thông tin, hồ sơ hiện trường cho cơ quan chính sách người có công và Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại địa phương xử lý theo Quyết định số 1237/QĐ-TTg, Quyết định số 150/QĐ-TTg và Nghị định số 131/2021/NĐ-CP, không tự ý cất bốc khi chưa có kết luận chuyên môn.

Bước 3 – Quản trị khủng hoảng truyền thông và trấn an tâm lý cộng đồng

Song song với thủ tục pháp lý, Công ty H.A cần chủ động tổ chức một buổi lễ cầu siêu, tưởng niệm trang trọng, đúng phong tục địa phương, có sự chứng kiến của chính quyền xã, đại diện người cao tuổi và dòng họ trong vùng trước khi cất bốc. Toàn bộ tiến độ xử lý nên được thông tin công khai, kịp thời tới phụ huynh, học sinh và cộng đồng để dập tắt tin đồn thất thiệt, đồng thời cân nhắc dành một phần nhỏ khuôn viên trường xây dựng không gian tưởng niệm nếu có hài cốt liệt sĩ được xác nhận.

Bước 4 – Hoàn tất thủ tục và tiếp tục triển khai dự án

Sau khi hoàn tất việc cất bốc, quy tập theo đúng quy định và có văn bản xác nhận của UBND xã M cùng cơ quan chuyên môn về việc khu đất đã được xử lý xong phần mộ, Công ty H.A mới được tiếp tục triển khai thi công phần hạ tầng còn lại theo đúng quyết định giao đất đã được UBND tỉnh N phê duyệt, bảo đảm tiến độ khai giảng năm học mới.

 

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai, giải phóng mặt bằng, mộ phần hoặc chính sách người có công, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.