TÌNH HUỐNG SỐ 405: TRANH CHẤP QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT RỪNG SẢN XUẤT GIAO KHOÁN GIỮA CÁC HỘ ĐỒNG BÀO THIỂU SỐ VÀ CÔNG TY LÂM NGHIỆP NHÀ NƯỚC DO SAI LỆCH BẢN ĐỒ 299 XỬ LÝ THẾ NÀO?

TÌNH HUỐNG SỐ 405: TRANH CHẤP QUYỀN SỬ DỤNG ĐẤT RỪNG SẢN XUẤT GIAO KHOÁN GIỮA CÁC HỘ ĐỒNG BÀO THIỂU SỐ VÀ CÔNG TY LÂM NGHIỆP NHÀ NƯỚC DO SAI LỆCH BẢN ĐỒ 299 XỬ LÝ THẾ NÀO?

Tranh chấp đất rừng sản xuất (đất lâm nghiệp) giữa người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và các Công ty Lâm nghiệp Nhà nước (tiền thân là các Nông/Lâm trường quốc doanh) là bài toán lịch sử vô cùng phức tạp tại nhiều địa phương. Sự sai lệch giữa tài liệu đo đạc lịch sử (như Bản đồ 299) với ranh giới sử dụng thực địa, kết hợp với rào cản ngôn ngữ và tập quán canh tác truyền thống, rất dễ đẩy mâu thuẫn lên thành điểm nóng về an ninh trật tự và sinh kế cộng đồng.

Cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn giữa tính nghiêm minh của pháp luật và sự thấu cảm nhân văn.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tại xã B, tỉnh C, hộ gia đình ông K’Brơi cùng hơn 20 hộ dân đồng bào dân tộc thiểu số đã sinh sống và canh tác trồng keo, cà phê ổn định trên khu vực diện tích khoảng 30 ha đất rừng từ những năm 1990. Đến năm 2004, thực hiện chính sách rà soát, giao đất giao rừng, Công ty Lâm nghiệp X (doanh nghiệp 100% vốn nhà nước) được UBND tỉnh C cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với toàn bộ lâm phần quản lý, bao gồm cả 30 ha nêu trên.

Căn cứ pháp lý để cấp Sổ đỏ cho Công ty Lâm nghiệp X thời điểm đó dựa trên Bản đồ đo đạc theo Chỉ thị 299/TTg (Bản đồ 299). Tuy nhiên, hồ sơ đo đạc 299 trước đây chủ yếu thực hiện bằng phương pháp thủ công, chấm tọa độ trên giấy mà không tiến hành cắm mốc ranh giới thực địa kỹ lưỡng.

Năm 2026, Công ty Lâm nghiệp X triển khai dự án khai thác và trồng lại rừng sản xuất. Khi lực lượng của công ty đưa máy móc vào san gạt, chặt hạ cây trồng thì bị hộ ông K’Brơi và hàng chục người dân trong buôn làng ra ngăn cản quyết liệt. Công ty Lâm nghiệp X cho rằng người dân đang “lấn chiếm đất rừng nhà nước”, còn người dân khẳng định đây là đất nương rẫy truyền thống của tổ tiên để lại, hồ sơ của công ty là “chồng đè lên đất dân”. Tranh chấp bùng nổ gay gắt, nguy cơ dẫn đến xung đột sắc tộc và mất an ninh trật tự địa phương.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Dưới góc độ pháp lý, việc giải quyết tranh chấp đất lâm nghiệp có nguồn gốc lịch sử phức tạp đòi hỏi phải kết hợp đồng thời quy định của Luật Đất đai và Luật Lâm nghiệp.

Rà soát, xử lý đất có nguồn gốc từ Nông, Lâm trường quốc doanh

Nhà nước luôn có chính sách rà soát, thu hồi diện tích đất sử dụng không hiệu quả hoặc bị chồng đè, lấn chiếm từ các công ty nông, lâm nghiệp để quản lý và giao lại cho địa phương.

Khoản 1 Điều 181 Luật Đất đai năm 2024 quy định về Quản lý, sử dụng đất do các công ty nông, lâm nghiệp quản lý:

“1. UBND cấp tỉnh có trách nhiệm rà soát, thu hồi diện tích đất do các công ty nông nghiệp, công ty lâm nghiệp đang quản lý, sử dụng nhưng không hiệu quả, không đúng mục đích, bị lấn, chiếm hoặc diện tích đất đã giao khoán nhưng không quản lý được để giao, cho thuê theo quy định của Luật này.”

Nghĩa vụ quản lý, bảo vệ và giao khoán rừng theo Luật Lâm nghiệp

Công ty Lâm nghiệp X không được phép tự ý dùng lực lượng cưỡng chế hay hủy hoại tài sản (cây trồng) của người dân trên phần đất đang tranh chấp khi chưa có kết quả giải quyết của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Khoản 8 Điều 14 Luật Lâm nghiệp năm 2017 quy định về Nguyên tắc quản lý rừng:

“8. Bảo đảm cho người dân tộc thiểu số, cộng đồng dân cư sinh sống phụ thuộc vào rừng được giao rừng và đất để sản xuất lâm, nông, ngư nghiệp kết hợp; được hợp tác, liên kết bảo vệ và phát triển rừng với chủ rừng, chia sẻ lợi ích từ rừng; bảo tồn văn hóa, tín ngưỡng gắn với rừng theo quy định của Chính phủ.”

Khảo sát và kết luận pháp lý:

Sai sót về kỹ thuật hồ sơ: Việc cấp Sổ đỏ cho Công ty Lâm nghiệp X dựa trên Bản đồ 299 nhưng thiếu sự đối soát ranh giới thực địa với diện tích canh tác thực tế của người dân là có sai sót về mặt kỹ thuật và hồ sơ quản lý.

Căn cứ xem xét lại Giấy chứng nhận: Việc hộ ông K’Brơi sử dụng đất từ trước thời điểm cấp Sổ đỏ cho công ty là căn cứ quan trọng để cơ quan nhà nước tiến hành thẩm định lại tính hợp pháp của Giấy chứng nhận đã cấp. Tòa án hoặc UBND tỉnh C hoàn toàn có thẩm quyền hủy một phần Sổ đỏ đã cấp sai ranh giới cho Công ty X để trả lại hoặc giao khoán hợp pháp cho người dân.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Xung đột sinh kế và tâm lý cộng đồng đồng bào thiểu số (Khía cạnh Tâm lý)

Đất đai đối với đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ là tài sản kinh tế mà còn là không gian sinh tồn, là “nguồn sống” gắn liền với đời sống tâm linh, văn hóa làng buôn. Khi bị thu hồi đất mà không có phương án thay thế, họ rơi vào tâm lý bị tước đoạt sinh kế, dẫn đến phản ứng vệ sinh tồn cực đoan. Nếu chỉ dùng mệnh lệnh hành chính hay lực lượng cưỡng chế, mâu thuẫn sẽ bị đẩy lên đỉnh điểm, tạo kẽ hở cho các thế lực xấu kích động xung đột.

Quản trị hồ sơ ranh giới lịch sử phức tạp (Khía cạnh Quản trị)

Sai lầm trong quản trị của Công ty Lâm nghiệp X là tư duy “quản lý trên giấy”. Việc buông lỏng quản lý thực địa trong thời gian dài, không tiến hành cắm mốc ranh giới rõ ràng, để dân canh tác ổn định rồi bất ngờ thu hồi là sự yếu kém về quản trị rủi ro.

Giáo dục ý thức chấp hành pháp luật gắn với an sinh (Khía cạnh Giáo dục)

Không thể coi đồng bào là “kẻ vi phạm” khi pháp lý lịch sử chưa được làm rõ. Việc giáo dục pháp luật cho người dân phải đi đôi với sự minh bạch, tôn trọng tập quán địa phương và giải quyết bài toán “cơm ăn áo mặc” bền vững.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý dứt điểm “điểm nóng” đất rừng, vừa bảo vệ tính pháp lý của nhà nước, vừa giữ vững an ninh trật tự và sinh kế cho đồng bào, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất giải pháp 3 bước tích hợp Pháp lý – Quản trị – An sinh:

Bước 1: Tạm dừng tranh chấp thực địa và lập Tổ công tác liên ngành

Hành động khẩn cấp: Công ty Lâm nghiệp X lập tức dừng toàn bộ hoạt động san lấp, khai thác tại khu vực 30 ha tranh chấp để tránh leo thang căng thẳng.

Thành lập Tổ công tác: UBND huyện phối hợp với Sở Tài nguyên & Môi trường, Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, Mặt trận Tổ quốc và Già làng, Trưởng bản uy tín thành lập Tổ công tác liên ngành giải quyết tranh chấp.

Bước 2: Đo đạc lại thực địa và rà soát hồ sơ pháp lý (Cắm mốc ranh giới)

Tiến hành đo đạc hiện trạng bằng công nghệ vệ tinh (GPS/Flycam) dưới sự chứng kiến trực tiếp của đại diện hộ ông K’Brơi, các hộ dân và đại diện Công ty Lâm nghiệp X.

Đối soát diện tích canh tác thực tế với Bản đồ 299 và Hồ sơ giao đất năm 2004. Nếu phát hiện sai sót do cấp trùm lên đất canh tác truyền thống của dân từ trước năm 2004, Tổ công tác lập biên bản kiến nghị UBND tỉnh C điều chỉnh, bóc tách diện tích này ra khỏi Sổ đỏ của Công ty X theo quy định tại Khoản 1 Điều 181 Luật Đất đai năm 2024.

Bước 3: Thực hiện mô hình “Đồng quản lý rừng” và An sinh xã hội

Để tạo ra giải pháp “Thắng – Thắng” (Win – Win) cho cả đôi bên:

Đối với diện tích đất rừng phòng hộ/rừng đặc dụng (nếu có): Tiến hành giao khoán bảo vệ rừng dài hạn cho các hộ dân đồng bào theo Khoản 8 Điều 14 Luật Lâm nghiệp năm 2017, đảm bảo chi trả dịch vụ môi trường rừng để người dân có nguồn thu nhập ổn định.

Đối với diện tích đất rừng sản xuất:

Phương án 1: Trả lại đất cho địa phương để lập quy hoạch giao đất sản xuất chính thức cho các hộ đồng bào thiếu đất canh tác.

Phương án 2: Thành lập mô hình liên kết hợp tác giữa Công ty Lâm nghiệp X và người dân: Công ty cung cấp giống, kỹ thuật, bao tiêu sản phẩm; người dân góp sức lao động và hưởng tỷ lệ lợi nhuận minh bạch.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.