TÌNH HUỐNG SỐ 386: ĐẤT CẤP DOANH NGHIỆP QUỐC DOANH LÀM DỰ ÁN SẢN XUẤT CÔNG NGHIỆP BỎ HOANG, TỰ Ý CHO CÁ NHÂN THUÊ LẠI LÀM KHO BÃI THU TIỀN LẬU 5 NĂM: QUY TRÌNH THANH TRA THU HỒI ĐẤT CÔNG XỬ LÝ THẾ NÀO?

TÌNH HUỐNG SỐ 386: ĐẤT CẤP DOANH NGHIỆP QUỐC DOANH LÀM DỰ ÁN SẢN XUẤT CÔNG NGHIỆP BỎ HOANG, TỰ Ý CHO CÁ NHÂN THUÊ LẠI LÀM KHO BÃI THU TIỀN LẬU 5 NĂM: QUY TRÌNH THANH TRA THU HỒI ĐẤT CÔNG XỬ LÝ THẾ NÀO?

Sử dụng đất công sai mục đích, lãng phí tài nguyên đất đai của Nhà nước để phục vụ lợi ích nhóm là một trong những thực trạng nhức nhối trong quản lý tài sản công hiện nay. Nhiều doanh nghiệp nhà nước sau khi được giao đất, thuê đất để thực hiện dự án sản xuất công nghiệp nhưng không triển khai, lại chọn cách bỏ hoang hoặc xé lẻ mặt bằng cho các cá nhân, tổ chức tư nhân thuê lại trái phép nhằm thu lợi bất chính. Việc xử lý triệt để vi phạm này thông qua quy trình thanh tra liên ngành và ban hành quyết định thu hồi đất không bồi thường là thước đo cho tính nghiêm minh của pháp luật.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để làm rõ căn cứ pháp lý, bài học quản trị và quy trình xử lý theo Luật Đất đai năm 2024 và Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Năm 2015, Công ty Cổ phần Công nghiệp X (doanh nghiệp có vốn nhà nước) được UBND tỉnh C giao 10.000m² đất công tại xã B, tỉnh C theo hình thức thuê đất trả tiền hàng năm để thực hiện dự án “Nhà máy chế biến nông sản xuất khẩu”. Tuy nhiên, sau khi hoàn thành một số hạng mục hạ tầng cơ bản, Công ty X không tiến hành lắp đặt máy móc sản xuất mà bỏ hoang toàn bộ khu đất.

Từ năm 2021 đến đầu năm 2026, Ban lãnh đạo Công ty X do ông Nguyễn Văn A làm Giám đốc đã tự ý ký “Hợp đồng hợp tác kinh doanh” biến tướng, thực chất là cho hộ gia đình ông Trần Văn D và một số cá nhân thuê lại 6.000m² mặt bằng làm kho bãi chứa hàng hóa và xưởng xẻ gỗ. Mức phí thuê là 80 triệu đồng/tháng, thanh toán trực tiếp bằng tiền mặt hoặc chuyển vào tài khoản cá nhân của lãnh đạo công ty mà không kê khai nộp ngân sách nhà nước.

Sự việc kéo dài 5 năm gây bức xúc lớn trong nhân dân địa phương vì đất công bị lãng phí, phát sinh ô nhiễm môi trường và nguy cơ cháy nổ cao. Tháng 04/2026, người dân xã B gửi đơn phản ánh lên Thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh C. Nhận thấy dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, UBND tỉnh C đã chỉ đạo thành lập Đoàn thanh tra liên ngành để kiểm tra toàn diện việc chấp hành pháp luật đất đai và quản lý tài sản công đối với Công ty X.

 

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Hành vi tự ý chuyển nhượng, cho thuê lại đất công do Nhà nước giao/cho thuê không đúng quy định và việc không đưa đất vào sử dụng bị điều chỉnh nghiêm ngặt bởi pháp luật đất đai và tài sản công.

Quy định về các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai

Theo pháp luật đất đai hiện hành, đất được Nhà nước giao, cho thuê để thực hiện dự án đầu tư nhưng không sử dụng hoặc sử dụng sai mục đích, tự ý cho thuê trái phép sẽ bị Nhà nước thu hồi mà không được bồi thường.

Trích Điều 81 Luật Đất đai năm 2024 (về Các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai):

“1. Sử dụng đất không đúng mục đích đã được Nhà nước giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất và đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi sử dụng đất không đúng mục đích mà tiếp tục vi phạm.

6. Đất được Nhà nước giao, cho thuê để thực hiện dự án đầu tư mà không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liên tục hoặc tiến độ sử dụng đất chậm 24 tháng so với tiến độ ghi trong dự án đầu tư kể từ khi nhận bàn giao đất trên thực địa phải đưa đất vào sử dụng…
7. Đất không được chuyển nhượng, tặng cho, cho thuê theo quy định của Luật này mà nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho, thuê đất.”

Trích Điều 101 Luật Đất đai năm 2024 (về Bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai):

“Trường hợp Nhà nước thu hồi đất theo quy định tại Điều 81 của Luật này thì người có đất bị thu hồi không được bồi thường về đất, tài sản gắn liền với đất, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 81 của Luật này.”

Quy định về quản lý, sử dụng tài sản công tại doanh nghiệp

Đất đai do Nhà nước giao hoặc cho thuê đối với doanh nghiệp nhà nước là tài sản công, phải được quản lý và sử dụng đúng mục đích theo quy định pháp luật.

Trích Điều 10 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017 (về Các hành vi bị nghiêm cấm trong quản lý, sử dụng tài sản công):

“1. Lợi dụng, giải quyết công việc liên quan đến quản lý, sử dụng tài sản công để trục lợi.

2. Cố ý làm trái quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công.
3. Sử dụng tài sản công không đúng mục đích; cho thuê, mượn, kinh doanh, liên doanh, liên kết, thế chấp, góp vốn, chuyển nhượng, trao đổi, tặng cho, hủy hoại tài sản công trái quy định của pháp luật.”

 

Phân tích hậu quả pháp lý đối với Công ty X và các cá nhân liên quan

Đối với diện tích đất 10.000m²: Công ty X đã vi phạm đồng thời hành vi bỏ hoang đất dự án quá thời hạn quy định và hành vi cho thuê đất công trái phép. UBND tỉnh C hoàn toàn có đủ căn cứ pháp lý để ban hành Quyết định thu hồi toàn bộ 10.000m² đất giao về cho địa phương quản lý. Công ty X không được bồi thường về đất cũng như các chi phí đã đầu tư trên đất.

Đối với hợp đồng cho thuê lại với ông D: Hợp đồng giữa Công ty X và ông D bị coi là giao dịch dân sự vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật (Điều 123 Bộ luật Dân sự năm 2015). Ông D buộc phải di dời tài sản, tháo dỡ kho bãi và trả lại mặt bằng.

Trách nhiệm pháp lý của Ban lãnh đạo Công ty X: Số tiền thu lậu 5 năm (khoảng 4,8 tỷ đồng) không hạch toán vào sổ sách kế toán có dấu hiệu của tội phạm hình sự như “Tội vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí” (Điều 219 BLHS năm 2015) hoặc “Tội tham ô tài sản” (Điều 353 BLHS năm 2015). Cơ quan thanh tra có nghĩa vụ chuyển hồ sơ sang Cơ quan Điều tra để xử lý theo quy định.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Khía cạnh Tâm lý & Đạo đức công vụ

Lòng tham vật chất và sự tha hóa từ tư duy “đất công là đất vô chủ”: Sự buông lỏng quản lý tài sản công dễ làm nảy sinh tâm lý cơ hội ở các nhà quản trị doanh nghiệp nhà nước. Lòng tham cá nhân khiến người quản lý sẵn sàng “xẻ thịt” tài sản chung của Nhà nước để biến thành nguồn thu riêng, bất chấp kỷ cương pháp luật.

Bất an của bên thuê tư nhân: Những cá nhân, doanh nghiệp nhỏ như ông D do thiếu hiểu biết pháp luật hoặc muốn thuê mặt bằng giá rẻ nên đã chấp nhận ký hợp đồng chui. Khi đất bị thu hồi cưỡng chế, họ phải đối mặt với nguy cơ đứt gãy hoạt động kinh doanh và tổn thất chi phí nhà xưởng lớn.

Khía cạnh Quản trị rủi ro tài sản công và Bài học giáo dục

Bài học về quản trị nghiêm ngặt mục đích sử dụng đất: Tài sản công phải được giám sát bằng hệ thống quản trị minh bạch và chế tài đủ mạnh. Việc giao đất không gắn liền với cơ chế kiểm tra tiến độ định kỳ là lỗ hổng lớn khiến tài nguyên bị lãng phí.

Sự đồng thuận xóm giềng và vai trò giám sát cộng đồng: Bức xúc xã hội từ việc đất công bỏ hoang trong khi người dân thiếu mặt bằng sản xuất là ngọn nguồn của đơn thư khiếu kiện. Sự giám sát trực tiếp của cộng đồng dân cư chính là “màng lọc” quan trọng giúp phát hiện sớm các hành vi trục lợi nhóm.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý dứt điểm sai phạm, thu hồi tài sản công cho Nhà nước và ổn định trật tự địa phương, ThS. Nguyễn Hữu Long đề xuất quy trình xử lý 4 bước như sau:

Bước 1: Thành lập Đoàn thanh tra liên ngành và Ban hành Kết luận thanh tra

Quyết định thanh tra đột xuất: Chủ tịch UBND tỉnh C ban hành quyết định thành lập Đoàn thanh tra liên ngành gồm đại diện Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Tài chính, Thanh tra tỉnh và Công an tỉnh.

Lập biên bản vi phạm và Ban hành Kết luận: Kiểm tra hiện trạng thực địa, đối soát hồ sơ tài chính và lập biên bản về hành vi bỏ hoang đất dự án và tự ý cho thuê trái phép. Kết luận thanh tra phải chỉ rõ hành vi vi phạm, trách nhiệm cá nhân của Ban giám đốc Công ty X và kiến nghị xử lý.

Bước 2: Ban hành Quyết định thu hồi đất không bồi thường và Thu hồi khoản lợi bất chính

Quyết định thu hồi đất: Căn cứ Kết luận thanh tra và Điều 81 Luật Đất đai năm 2024, UBND tỉnh C ban hành Quyết định thu hồi 10.000m² đất của Công ty X, giao cho Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh quản lý, đấu giá lại theo quy định.

Truy thu tài chính: Yêu cầu Công ty X và các cá nhân liên quan nộp lại toàn bộ số tiền 4,8 tỷ đồng thu lợi bất chính từ việc cho thuê đất trái phép vào Ngân sách Nhà nước. Chuyển hồ sơ sang cơ quan công an nếu có dấu hiệu tội phạm hình sự.

Bước 3: Hỗ trợ di dời đối với bên thuê tư nhân và Cưỡng chế tháo dỡ công trình vi phạm

Thông báo thời hạn di dời: UBND xã B gửi thông báo yêu cầu hộ ông D và các cá nhân đang thuê mặt bằng dừng ngay hoạt động kho xưởng, tự tháo dỡ công trình tạm và di dời tài sản trong thời hạn 30 ngày.

Hỗ trợ pháp lý cho người thuê: Hướng dẫn ông D khởi kiện ông Nguyễn Văn A và Công ty X ra Tòa án nhân dân để đòi lại tiền thuê đã nộp và bồi thường thiệt hại do hợp đồng vô hiệu theo Điều 131 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Bước 4: Đưa quỹ đất công vào quản lý minh bạch và Tổ chức đấu giá công khai

Cập nhật quy hoạch: UBND tỉnh C chỉ đạo rà soát lại quy hoạch sử dụng đất tại xã B, đưa diện tích 10.000m² đất vừa thu hồi vào danh mục quỹ đất sạch.

Đấu giá quyền sử dụng đất: Tổ chức đấu giá công khai, minh bạch quyền sử dụng đất để lựa chọn nhà đầu tư có năng lực tài chính và công nghệ thực sự, biến nguồn lực đất đai thành giá trị phát triển kinh tế – xã hội cho địa phương.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.