Đất nông nghiệp được Nhà nước giao theo Nghị định 64/CP là tư liệu sản xuất đặc biệt, gắn liền với chính sách bảo đảm sinh kế cho người dân nông thôn. Tuy nhiên, trên thực tế không ít trường hợp sau khi được giao đất, người sử dụng lại bỏ hoang nhiều năm do chuyển nghề, đi làm ăn xa hoặc không còn nhu cầu canh tác. Điều này không chỉ gây lãng phí nguồn tài nguyên đất mà còn đặt ra câu hỏi pháp lý quan trọng: Nếu đất nông nghiệp bị bỏ hoang liên tục trong nhiều năm thì Nhà nước có quyền thu hồi hay không? Người sử dụng đất có bị xử phạt hay mất quyền sử dụng đất? Đây là vấn đề được rất nhiều hộ gia đình quan tâm khi chính sách quản lý, sử dụng đất ngày càng được siết chặt nhằm bảo đảm đất đai được khai thác đúng mục đích, hiệu quả và bền vững.

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Hộ ông Nguyễn Văn A, trú tại xã B, tỉnh C, được Nhà nước giao 03 thửa đất trồng lúa theo chính sách giao đất nông nghiệp cho hộ gia đình theo Nghị định số 64/CP năm 1993. Sau nhiều năm canh tác, các con ông A đều chuyển lên thành phố làm việc, bản thân ông tuổi cao, sức khỏe yếu nên toàn bộ diện tích đất được để hoang, không gieo trồng hay cho người khác thuê sản xuất trong suốt 05 năm liên tiếp.

Qua công tác kiểm tra, UBND xã ghi nhận các thửa đất bị cỏ dại mọc um tùm, không có dấu hiệu sử dụng vào mục đích nông nghiệp. Một số hộ dân trong khu vực cho rằng Nhà nước sẽ thu hồi diện tích đất này để giao cho người có nhu cầu sản xuất. Trong khi đó, ông A cho rằng đất đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nên dù không canh tác vẫn không ai có quyền thu hồi.

Vậy, trong trường hợp đất nông nghiệp được giao theo Nghị định 64 nhưng bị bỏ hoang nhiều năm liên tục, Nhà nước có được quyền thu hồi hay không? Việc không sử dụng đất có bị xử phạt hành chính hay áp dụng các biện pháp pháp lý khác?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia và việc sử dụng đất phải tuân thủ nguyên tắc đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả theo quy định của Luật Đất đai năm 2024.

Đối với đất nông nghiệp được giao theo Nghị định 64/CP, người sử dụng đất có đầy đủ các quyền theo quy định của pháp luật nếu đáp ứng điều kiện luật định. Tuy nhiên, đi cùng với quyền là nghĩa vụ phải đưa đất vào sử dụng đúng mục đích và thực hiện đầy đủ trách nhiệm của người sử dụng đất.

Pháp luật hiện hành không quy định cứ bỏ hoang đất nông nghiệp 05 năm liên tục thì đương nhiên bị thu hồi. Việc thu hồi đất chỉ được thực hiện khi thuộc một trong các trường hợp luật định và phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện.

Đối với hành vi không sử dụng đất, cơ quan quản lý trước hết sẽ tiến hành kiểm tra, xác minh hiện trạng sử dụng đất, xác định nguyên nhân khách quan hay chủ quan, lập hồ sơ xử lý theo quy định. Nếu người sử dụng đất vi phạm nghĩa vụ sử dụng đất, tùy từng trường hợp có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, buộc khắc phục hậu quả hoặc áp dụng các biện pháp quản lý khác theo quy định của pháp luật về đất đai và xử lý vi phạm hành chính.

Trong trường hợp thuộc căn cứ thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai, cơ quan có thẩm quyền phải chứng minh rõ hành vi vi phạm, thực hiện việc kiểm tra, lập biên bản, thông báo, tạo điều kiện để người sử dụng đất khắc phục (nếu pháp luật có quy định) trước khi ban hành quyết định thu hồi.

Như vậy, việc đất bị bỏ hoang trong thời gian dài là dấu hiệu cần được xem xét, nhưng không phải cứ đủ 05 năm là Nhà nước tự động thu hồi. Mỗi trường hợp phải được đánh giá trên cơ sở quy định của Luật Đất đai, tình trạng thực tế, loại đất, nguyên nhân không sử dụng và trình tự pháp luật bắt buộc.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Đằng sau những thửa đất bỏ hoang là sự thay đổi rất lớn trong đời sống xã hội.

Nhiều gia đình trước đây sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp, nhưng khi con cái học hành, làm việc tại đô thị, người lớn tuổi không còn đủ sức lao động thì đất nông nghiệp dần bị bỏ không. Có người giữ đất với tâm lý “để dành”, chờ con cháu sau này quay về sản xuất hoặc chờ giá đất tăng. Tuy nhiên, trong thời gian đó, đất không tạo ra giá trị kinh tế, cỏ dại phát triển, hệ thống thủy lợi xuống cấp và nguồn tài nguyên quý giá của quốc gia bị lãng phí.

Ở góc độ quản trị, đất nông nghiệp không chỉ là tài sản của một cá nhân mà còn là nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế, bảo đảm an ninh lương thực và phát triển bền vững. Vì vậy, việc để đất bị bỏ hoang kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích của người sử dụng đất mà còn tác động đến lợi ích chung của cộng đồng.

Mỗi người sử dụng đất cần thay đổi tư duy quản lý tài sản. Nếu không còn khả năng trực tiếp sản xuất, có thể lựa chọn các giải pháp phù hợp như cho thuê quyền sử dụng đất, hợp tác sản xuất, góp quyền sử dụng đất vào hợp tác xã hoặc chuyển nhượng theo quy định của pháp luật. Một thửa đất được khai thác hiệu quả sẽ mang lại giá trị cho cả người dân và xã hội, thay vì trở thành một nguồn lực bị lãng phí qua từng năm.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, phần lớn các trường hợp đất nông nghiệp bị bỏ hoang không xuất phát từ ý thức vi phạm pháp luật mà do sự thay đổi về điều kiện kinh tế, nghề nghiệp và nhân khẩu trong mỗi gia đình. Tuy nhiên, quyền sử dụng đất luôn đi kèm với nghĩa vụ sử dụng đất đúng mục đích và hiệu quả. Nếu người sử dụng đất chỉ giữ đất mà không khai thác trong thời gian dài thì không những làm giảm giá trị của chính tài sản mà còn gây lãng phí nguồn lực đất đai của quốc gia.

Để hạn chế các rủi ro pháp lý, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long khuyến nghị:

• Thứ nhất, thường xuyên kiểm tra tình trạng sử dụng đất và bảo đảm đất được đưa vào sử dụng đúng mục đích theo quy định của pháp luật.
• Thứ hai, nếu không còn khả năng trực tiếp sản xuất, nên nghiên cứu phương án cho thuê, cho mượn, hợp tác sản xuất hoặc chuyển nhượng theo đúng quy định thay vì để đất bỏ hoang kéo dài.
• Thứ ba, khi nhận được thông báo kiểm tra hoặc xử lý từ cơ quan nhà nước, cần chủ động phối hợp, giải trình và thực hiện các yêu cầu hợp pháp để tránh phát sinh các chế tài bất lợi.
• Thứ tư, thường xuyên cập nhật các quy định mới của Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành để bảo đảm việc quản lý, sử dụng đất đúng quy định.
• Thứ năm, khi có vướng mắc về nguy cơ xử phạt hoặc thu hồi đất, nên tham khảo ý kiến của luật sư hoặc chuyên gia pháp lý trước khi đưa ra quyết định, nhằm bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Thông điệp từ chuyên gia: “Quyền sử dụng đất là quyền được pháp luật bảo hộ, nhưng không phải là quyền tuyệt đối. Chỉ khi đất được sử dụng đúng mục đích, đúng quy hoạch và phát huy hiệu quả kinh tế – xã hội thì giá trị của tài nguyên đất mới được bảo tồn, góp phần phát triển bền vững và hạn chế những tranh chấp, rủi ro pháp lý có thể phát sinh trong tương lai.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.