Đất đai là tài sản gắn liền với cuộc sống, là nơi an cư của mỗi gia đình. Nhưng chỉ sau vài đêm tàu hút cát hoạt động trái phép trên dòng sông, cả một phần đất có thể bị cuốn xuống lòng sông, kéo theo nỗi lo mất nhà, mất tài sản và tương lai của người dân. Khi thiệt hại xảy ra, ai sẽ là người phải chịu trách nhiệm bồi thường? Người dân cần làm gì để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình?

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Gia đình ông Nguyễn Văn A, trú tại xã B, tỉnh C, có thửa đất ở ven sông được sử dụng ổn định nhiều năm và đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Khoảng đầu mùa mưa năm 2026, người dân trong khu vực liên tục phản ánh tình trạng các tàu khai thác cát hoạt động vào ban đêm trên đoạn sông giáp khu dân cư. Chỉ sau một thời gian ngắn, bờ sông xuất hiện nhiều vết nứt, nền đất phía sau nhà ông A bị sụt lún nghiêm trọng.

Một đêm mưa lớn, khoảng 120 m² đất ở cùng một phần hàng rào, sân và cây cối của gia đình bất ngờ sạt lở xuống sông. Ngôi nhà tuy chưa bị đổ nhưng đã xuất hiện nhiều vết nứt, có nguy cơ mất an toàn nếu tiếp tục sinh sống.

Ông A cho rằng nguyên nhân trực tiếp là do hoạt động hút cát trái phép làm thay đổi dòng chảy và gây xói lở bờ sông. Tuy nhiên, đơn vị bị nghi khai thác cát lại phủ nhận trách nhiệm, cho rằng sạt lở là do thiên tai và mưa lớn.

Gia đình ông A băn khoăn:

• Ai có trách nhiệm bồi thường thiệt hại?
• Cần thu thập những chứng cứ gì?
• Cơ quan nào sẽ xác minh nguyên nhân và bảo vệ quyền lợi của người dân?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Sạt lở đất do khai thác cát trái phép không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn xâm phạm nghiêm trọng đến quyền sử dụng đất hợp pháp của người dân và trật tự quản lý tài nguyên.

Thứ nhất, mọi tổ chức, cá nhân khai thác cát phải tuân thủ quy định của pháp luật.

Theo Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, hoạt động khai thác khoáng sản phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép, thực hiện đúng phạm vi, công suất, độ sâu và các yêu cầu về bảo vệ môi trường.

Việc khai thác cát không có giấy phép hoặc khai thác vượt phạm vi, vượt trữ lượng được cấp phép là hành vi vi phạm pháp luật và có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành.

Thứ hai, người gây thiệt hại phải có trách nhiệm bồi thường.

Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, người có hành vi xâm phạm đến tài sản hợp pháp của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường toàn bộ thiệt hại.

Nếu cơ quan chức năng xác định việc khai thác cát là nguyên nhân dẫn đến sạt lở đất của hộ dân thì tổ chức, cá nhân khai thác phải bồi thường các thiệt hại phát sinh như:

• Giá trị quyền sử dụng diện tích đất bị mất;
• Thiệt hại đối với nhà ở, công trình, cây trồng, vật kiến trúc;
• Chi phí khắc phục hậu quả, gia cố chống sạt lở (nếu có căn cứ);
• Các thiệt hại thực tế khác theo quy định của pháp luật.

Thứ ba, người dân cần nhanh chóng phối hợp với cơ quan chức năng để lập hồ sơ vụ việc.

Ngay khi xảy ra sạt lở, người dân nên:

• Báo ngay cho UBND cấp xã;
• Thông báo Công an xã để lập biên bản hiện trường;
• Đề nghị cơ quan chuyên môn kiểm tra nguyên nhân sạt lở;
• Chụp ảnh, quay video hiện trạng;
• Thu thập thông tin về hoạt động khai thác cát (biển số phương tiện, thời gian hoạt động, nhân chứng…).

Đây là những chứng cứ quan trọng để xác định trách nhiệm và yêu cầu bồi thường sau này.

Thứ tư, trường hợp có dấu hiệu khai thác cát trái phép gây hậu quả nghiêm trọng, cơ quan điều tra có thể vào cuộc.

Nếu hành vi khai thác cát trái phép gây thiệt hại lớn về tài sản, môi trường hoặc đe dọa tính mạng người dân, vụ việc có thể được xem xét xử lý theo quy định của pháp luật về hình sự bên cạnh trách nhiệm bồi thường dân sự.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Không giống những tranh chấp đất đai thông thường, sạt lở do hút cát lậu thường để lại cảm giác hoang mang và bất lực cho người dân.

Chỉ trong một đêm, một phần đất gắn bó hàng chục năm có thể biến mất dưới lòng sông. Giá trị vật chất bị mất có thể đo đếm được, nhưng cảm giác mất đi sự an toàn, nơi ở và ký ức của gia đình thì khó có thể bù đắp.

Nhiều hộ dân vì lo sợ tiếp tục sạt lở đã phải di dời khẩn cấp, trong khi chưa biết ai sẽ chịu trách nhiệm, chưa biết có được bồi thường hay không. Chính sự thiếu thông tin và tâm lý hoang mang dễ dẫn đến những phản ứng cực đoan như tự ý ngăn cản phương tiện, tụ tập đông người hoặc phát sinh mâu thuẫn với doanh nghiệp khai thác.

Ở góc độ quản trị, chính quyền địa phương cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa UBND cấp xã, Công an, cơ quan tài nguyên và môi trường, lực lượng thanh tra chuyên ngành và chính quyền cấp huyện để tiếp nhận phản ánh, kiểm tra hiện trường, xử lý kịp thời các hoạt động khai thác cát trái phép.

Song song với đó, cần khuyến khích người dân chủ động phản ánh, cung cấp thông tin về các hành vi khai thác trái phép, góp phần bảo vệ dòng sông, bảo vệ đất đai và sự an toàn của cộng đồng.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, khi đất bị sạt lở do nghi ngờ hoạt động khai thác cát trái phép, người dân cần bình tĩnh và thực hiện đúng quy trình pháp lý để bảo vệ quyền lợi của mình, thay vì chỉ dừng lại ở việc phản ánh bằng lời nói.

Giải pháp toàn diện gồm các bước sau:

Thứ nhất, ngay sau khi xảy ra sạt lở, bảo đảm an toàn tính mạng cho các thành viên trong gia đình, di dời người và tài sản khỏi khu vực có nguy cơ tiếp tục sụt lún.

Thứ hai, khẩn trương thông báo cho UBND cấp xã và Công an xã để kiểm tra hiện trường, lập biên bản ghi nhận mức độ thiệt hại, vị trí sạt lở và các dấu hiệu liên quan đến hoạt động khai thác cát. Đồng thời, lưu giữ đầy đủ hình ảnh, video, lời khai của nhân chứng và các tài liệu chứng minh thiệt hại.

Thứ ba, đề nghị cơ quan chuyên môn về tài nguyên, môi trường và các đơn vị có chức năng giám định, đánh giá nguyên nhân sạt lở. Kết luận chuyên môn là căn cứ quan trọng để xác định mối quan hệ nhân quả giữa hoạt động khai thác cát và thiệt hại thực tế.

Thứ tư, nếu có căn cứ xác định tổ chức hoặc cá nhân khai thác cát gây thiệt hại, người dân có quyền yêu cầu bồi thường thông qua thương lượng; trường hợp không đạt được thỏa thuận thì có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc khởi kiện tại Tòa án để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Thứ năm, chính quyền địa phương cần tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hoạt động khai thác cát trái phép, đồng thời rà soát các khu vực có nguy cơ sạt lở, kịp thời cảnh báo và có phương án bảo vệ người dân sinh sống ven sông.

Thông điệp từ chuyên gia: “Mỗi mét đất bị cuốn trôi không chỉ là sự mất mát về tài sản mà còn là sự xói mòn niềm tin vào trật tự pháp luật nếu hành vi vi phạm không được xử lý nghiêm. Chỉ khi cơ quan chức năng kịp thời lập biên bản, điều tra nguyên nhân, buộc đơn vị gây thiệt hại bồi thường đúng quy định và xử lý dứt điểm nạn hút cát trái phép, quyền lợi của người dân mới được bảo đảm, dòng sông mới được bảo vệ và cuộc sống ven sông mới thực sự bình yên.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.