TÌNH HUỐNG 863: THÓI QUEN CẨU THẢ HỦY HOẠI NGUỒN NƯỚC RUỘNG – GIÁO DỤC NHẬN THỨC THU GOM RÁC THẢI NGUY HẠI ĐỒNG RUỘNG CỦA NÔNG DÂN

THÓI QUEN CẨU THẢ HỦY HOẠI NGUỒN NƯỚC RUỘNG: GIÁO DỤC NHẬN THỨC THU GOM RÁC THẢI NGUY HẠI ĐỒNG RUỘNG CỦA NÔNG DÂN

Sau mỗi vụ mùa, trên nhiều cánh đồng có thể xuất hiện những vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật, bao bì phân bón, túi nilon và các vật dụng chứa hóa chất bị vứt ngay ven bờ ruộng hoặc xuống mương tưới tiêu. Những vật dụng nhỏ bé ấy thường bị xem là rác thải thông thường, nhưng nếu còn tồn dư hóa chất, chúng có thể trở thành nguồn gây ô nhiễm đất và nước sản xuất.

Đáng lo ngại hơn, khi hành vi vứt bỏ bừa bãi lặp đi lặp lại, nguy cơ không chỉ nằm ở một thửa ruộng mà còn lan sang hệ thống thủy lợi, ao hồ, khu dân cư và chuỗi thực phẩm.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vừa bảo đảm pháp luật, vừa thay đổi nhận thức và thói quen của người nông dân.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tháng 10/2026, sau vụ thu hoạch lúa tại thôn E, xã M, tỉnh N, một số hộ nông dân sử dụng thuốc bảo vệ thực vật để phòng trừ sâu bệnh cho vụ mùa tiếp theo. Sau khi sử dụng, nhiều người vứt chai nhựa, gói thuốc và bao bì đã qua sử dụng xuống mương nội đồng, bờ ruộng hoặc đốt chung với rơm rạ.

Một số hộ còn súc rửa bình phun ngay tại mương dẫn nước tưới, khiến phần nước rửa có thể chứa dư lượng hóa chất chảy vào hệ thống thủy lợi. Tình trạng này diễn ra trong thời gian dài vì người dân cho rằng lượng hóa chất còn lại quá ít để gây nguy hiểm và việc thu gom riêng vừa mất công vừa tốn thời gian.

Sau một đợt mưa lớn, người dân phát hiện nhiều bao bì trôi xuống kênh, nước có mùi bất thường tại một số vị trí và cá trong ao gần khu vực có dấu hiệu chết. Một hộ nuôi thủy sản phản ánh thiệt hại, trong khi các hộ trồng rau lo ngại chất lượng nước tưới và an toàn nông sản.

Qua kiểm tra ban đầu, chính quyền địa phương nhận thấy điểm tập kết bao bì thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng chưa được tổ chức phù hợp; việc thu gom còn thiếu đồng bộ và một số hộ có hành vi vứt bỏ, súc rửa dụng cụ không đúng nơi quy định.

Một người dân giải thích: “Chai thuốc đã dùng hết rồi, vứt ra bờ ruộng có sao đâu. Cả làng vẫn làm như vậy từ trước đến nay”.

Câu hỏi đặt ra: Bao bì thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng có phải rác thải thông thường không? Người nông dân có thể phải chịu trách nhiệm gì khi vứt bỏ hoặc súc rửa dụng cụ phun thuốc không đúng quy định? Làm thế nào để thay đổi thói quen cẩu thả mà không khiến người dân cảm thấy bị áp đặt hoặc chỉ bị xử phạt?

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

2.1. Nghĩa vụ quản lý bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt ra các yêu cầu về phân loại, thu gom và quản lý chất thải theo tính chất của từng loại chất thải. Bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng thuộc nhóm cần được quản lý theo quy định chuyên ngành, không thể mặc nhiên xem là rác sinh hoạt thông thường.

Điều 75 và Điều 77 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định về phân loại, thu gom chất thải rắn sinh hoạt và chất thải rắn công nghiệp thông thường; việc áp dụng cụ thể phải căn cứ vào tính chất và nguồn phát sinh chất thải. Đối với bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng, cần đối chiếu các quy định chuyên ngành về bảo vệ và kiểm dịch thực vật, quản lý chất thải nguy hại và quy định liên quan đang có hiệu lực.

Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật năm 2013 cùng các quy định hướng dẫn có liên quan đặt ra trách nhiệm thu gom, xử lý bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng theo yêu cầu pháp luật. Việc vứt bao gói xuống kênh mương, bờ ruộng hoặc đốt tùy tiện có thể làm phát tán tồn dư hóa chất, gây nguy cơ ô nhiễm môi trường.

Người sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cần tuân thủ hướng dẫn trên nhãn, không tự ý súc rửa bình phun tại nguồn nước công cộng, ao hồ hoặc mương tưới tiêu khi hành vi đó có nguy cơ làm phát tán hóa chất ra môi trường.

2.2. Trách nhiệm của người sử dụng và chính quyền địa phương

Đối với người sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, nghĩa vụ không chỉ dừng ở việc sử dụng đúng liều lượng mà còn bao gồm việc quản lý bao gói sau sử dụng theo quy định. Trường hợp có hành vi vứt bỏ chất thải không đúng nơi quy định hoặc gây ô nhiễm, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính theo quy định hiện hành, tùy tính chất, mức độ và loại chất thải.

Đối với chính quyền địa phương, cần tổ chức hoặc phối hợp tổ chức việc thu gom bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng; bố trí, quản lý điểm thu gom phù hợp; tuyên truyền và hướng dẫn người dân thực hiện đúng quy trình. Việc bố trí điểm thu gom phải bảo đảm không gây phát tán chất độc ra môi trường và có phương án chuyển giao cho đơn vị xử lý phù hợp.

Không thể chỉ yêu cầu người dân tự giác mà thiếu điểm thu gom thuận tiện, cũng không thể chỉ dựng bể chứa mà không có quy trình thu gom, vận chuyển và xử lý tiếp theo.

2.3. Trách nhiệm khi xảy ra ô nhiễm và thiệt hại

Nếu có căn cứ xác định hành vi của một cá nhân hoặc tổ chức gây ô nhiễm hoặc làm phát sinh thiệt hại, chủ thể đó có thể phải chịu trách nhiệm khắc phục hậu quả và bồi thường theo quy định pháp luật.

Điều 235 Bộ luật Hình sự về tội gây ô nhiễm môi trường có thể được xem xét nếu hành vi đáp ứng đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp vứt một bao bì thuốc bảo vệ thực vật đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự; cần căn cứ vào tính chất hành vi, loại chất thải, mức độ vi phạm, hậu quả và các điều kiện luật định.

Đối với thiệt hại về cá nuôi, cây trồng, sức khỏe hoặc tài sản, cần xác định mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại, thu thập chứng cứ về nguồn ô nhiễm, chất lượng nước, hiện trạng sản xuất và giá trị tổn thất.

2.4. Áp dụng vào tình huống

Về hành vi: Vứt bao gói thuốc bảo vệ thực vật xuống mương, bờ ruộng; đốt bao bì không đúng quy định; súc rửa bình phun tại nguồn nước có nguy cơ phát tán hóa chất.

Về nguy cơ: Tồn dư hóa chất có thể đi vào đất và nguồn nước tưới, ảnh hưởng đến sinh vật thủy sinh, hệ sinh thái đồng ruộng, hoạt động nuôi trồng thủy sản và chất lượng nông sản.

Về chứng cứ: Cần xác định loại thuốc đã sử dụng, thời điểm phát sinh, vị trí vứt bỏ, hướng dòng chảy, hiện trạng nước và mức độ thiệt hại. Nếu có nghi ngờ ô nhiễm, cần lấy mẫu theo quy trình chuyên môn để đánh giá.

Kết luận pháp lý: Người có hành vi vi phạm có thể bị xử phạt và buộc thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định. Đồng thời, chính quyền và các tổ chức liên quan cần cải thiện hệ thống thu gom để ngăn vi phạm tái diễn, thay vì chỉ xử lý từng trường hợp riêng lẻ.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

3.1. Góc nhìn tâm lý và giáo dục: Thay đổi thói quen bắt đầu từ việc thay đổi nhận thức

Thói quen vứt bao bì thuốc bảo vệ thực vật xuống bờ ruộng không phải lúc nào cũng xuất phát từ ý định gây hại. Nhiều người làm theo thói quen cũ, bắt chước những hộ xung quanh hoặc cho rằng lượng hóa chất còn sót lại không đáng kể.

Một số người nông dân còn gặp khó khăn về thời gian, phương tiện vận chuyển và khoảng cách đến điểm thu gom. Nếu nơi thu gom xa, không có hướng dẫn rõ ràng hoặc không được duy trì thường xuyên, việc tuân thủ sẽ trở nên khó khăn.

Vì vậy, giáo dục nhận thức phải giúp người dân hiểu ba vấn đề: bao bì sau sử dụng có thể vẫn còn tồn dư hóa chất; nguồn nước đồng ruộng là tài sản chung; và hành vi nhỏ lặp lại trên diện rộng có thể gây hậu quả lớn.

Cách tuyên truyền hiệu quả là sử dụng hình ảnh thực tế tại địa phương, hướng dẫn bằng ngôn ngữ dễ hiểu và tổ chức các buổi trao đổi ngay tại nhà văn hóa thôn, hợp tác xã hoặc cánh đồng. Cần tránh chỉ sử dụng khẩu hiệu chung chung mà không hướng dẫn người dân phải làm gì sau mỗi lần phun thuốc.

3.2. Góc nhìn quản trị cộng đồng: Biến việc thu gom thành thói quen thuận tiện

Hợp tác xã nông nghiệp có thể phối hợp với chính quyền bố trí các điểm thu gom bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng tại vị trí thuận tiện, dễ nhận biết và không gây cản trở hoạt động sản xuất.

Cần có lịch thu gom định kỳ, người phụ trách và phương án chuyển giao chất thải cho đơn vị phù hợp. Các điểm thu gom phải được quản lý, kiểm tra và xử lý đúng quy định, không để trở thành nơi tích tụ chất thải kéo dài.

Các tổ chức đoàn thể, hội nông dân và cán bộ khuyến nông có thể lồng ghép nội dung bảo vệ nguồn nước vào hoạt động tập huấn kỹ thuật canh tác. Những hộ thực hiện tốt nên được biểu dương, khuyến khích và nhân rộng mô hình.

Đồng thời, cần xây dựng cơ chế tiếp nhận phản ánh về điểm xả thải, khu vực nước bất thường hoặc hiện tượng thủy sinh chết. Phản ánh của người dân phải được kiểm tra và phản hồi để duy trì niềm tin vào cơ chế quản lý.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết tận gốc vấn đề, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án ba bước:

Bước 1 – Ngăn chặn nguồn ô nhiễm và bảo vệ hệ thống nước đồng ruộng

Chính quyền địa phương phối hợp với hợp tác xã rà soát các vị trí có bao bì thuốc bảo vệ thực vật bị vứt bỏ, thu gom theo quy trình an toàn và chuyển giao cho đơn vị có chức năng xử lý.

Khi có dấu hiệu nước bị ô nhiễm, cần xác định khu vực ảnh hưởng, kiểm tra nguồn phát sinh và lấy mẫu khi cần thiết. Không tự ý đốt, chôn lấp hoặc đổ bao bì vào nguồn nước. Nếu có nguy cơ ảnh hưởng đến nước sinh hoạt hoặc sản xuất, cần hướng dẫn người dân biện pháp phòng tránh phù hợp.

Việc thu gom cần được thực hiện bởi người được hướng dẫn về an toàn, có phương tiện bảo hộ thích hợp và tuân thủ yêu cầu đối với loại chất thải cụ thể.

Bước 2 – Xây dựng hệ thống thu gom và giáo dục nhận thức tại cộng đồng

Địa phương cần xác định các điểm phát sinh chất thải nhiều nhất, bố trí điểm thu gom phù hợp với địa hình và điều kiện canh tác. Hợp tác xã thông báo rõ vị trí, thời gian thu gom, cách phân loại và đầu mối liên hệ.

Tổ chức các buổi hướng dẫn ngắn về sử dụng thuốc bảo vệ thực vật an toàn, quản lý bao gói sau sử dụng và bảo vệ nguồn nước. Nội dung cần tập trung vào thao tác thực tế: không vứt bao bì xuống mương, không súc rửa dụng cụ tại nguồn nước, không tái sử dụng chai lọ hóa chất cho mục đích sinh hoạt và không tự ý xử lý chất thải bằng cách đốt hoặc chôn lấp.

Có thể triển khai mô hình “Cánh đồng không bao bì thuốc bảo vệ thực vật”, kết hợp theo dõi kết quả thu gom, biểu dương hộ thực hiện tốt và nhắc nhở các trường hợp vi phạm.

Bước 3 – Giám sát, xử lý vi phạm và duy trì thay đổi lâu dài

Chính quyền địa phương cần phối hợp với cơ quan chuyên môn kiểm tra định kỳ các điểm thu gom, mương tưới tiêu và khu vực có nguy cơ ô nhiễm. Khi phát hiện vi phạm, cần xử lý đúng pháp luật, đồng thời hướng dẫn người dân khắc phục.

Đối với trường hợp gây thiệt hại, cần xác minh nguồn ô nhiễm, mức độ thiệt hại và trách nhiệm của từng chủ thể. Nếu có dấu hiệu tội phạm thì chuyển hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền.

Về lâu dài, cần đưa nội dung quản lý bao gói thuốc bảo vệ thực vật vào sinh hoạt thường xuyên của hợp tác xã, tập huấn khuyến nông và kế hoạch bảo vệ môi trường tại địa phương. Chỉ khi điểm thu gom thuận tiện, quy trình rõ ràng và người dân hiểu được lợi ích thiết thực, thói quen mới có thể thay đổi bền vững.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Bài viết được xây dựng theo hướng tham vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục.

Bảo vệ môi trường nông thôn không chỉ bắt đầu từ những quyết định xử phạt mà còn từ cách tổ chức dịch vụ thu gom, giáo dục nhận thức và xây dựng trách nhiệm cộng đồng. Khi người nông dân được hướng dẫn đúng, có điều kiện thực hiện và nhìn thấy lợi ích từ hành động của mình, việc bảo vệ nguồn nước đồng ruộng sẽ trở thành một phần tự nhiên của hoạt động sản xuất.

Nếu bạn hoặc tổ chức đang gặp vướng mắc về pháp lý, hãy liên hệ với Trung tâm qua: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc hotline 0898.627.762 để được hỗ trợ.

Từ khóa: bao gói thuốc bảo vệ thực vật, rác thải nguy hại đồng ruộng, ô nhiễm nguồn nước, bảo vệ môi trường nông thôn, trách nhiệm nông dân, giáo dục môi trường, hợp tác xã nông nghiệp, thu gom chất thải, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật.