Tình huống 811: KHAI THÁC CÁT TRÁI PHÉP GÂY SẠT LỞ ĐẤT NÔNG NGHIỆP: NGƯỜI DÂN CẦN LÀM GÌ ĐỂ BẢO VỆ ĐẤT SẢN XUẤT?

MT-811 – KHAI THÁC CÁT TRÁI PHÉP GÂY SẠT LỞ ĐẤT NÔNG NGHIỆP: NGƯỜI DÂN CẦN LÀM GÌ ĐỂ BẢO VỆ ĐẤT SẢN XUẤT?

Khi dòng sông bị xâm hại, sinh kế của người nông dân đứng trước nguy cơ mất trắng

Tiếng máy hút cát vang lên giữa đêm, những bờ sông vốn là nơi canh tác, trồng trọt của người dân dần xuất hiện vết nứt, sụt lún rồi sạt xuống lòng sông. Nhiều diện tích đất sản xuất nông nghiệp bị đe dọa, cây trồng có nguy cơ mất trắng, thành quả lao động tích góp qua nhiều năm đứng trước nguy cơ bị cuốn trôi.

Đằng sau những vụ sạt lở không chỉ là thiệt hại về tài sản mà còn là nỗi bất an, sự phẫn nộ của những hộ gia đình sống dựa vào đất ven sông. Người dân đặt câu hỏi: Ai phải chịu trách nhiệm khi hoạt động khai thác cát trái phép gây ảnh hưởng đến đất đai, tài sản và sinh kế của cộng đồng?

1. Khai thác cát trái phép có thể phải chịu những trách nhiệm pháp lý nào?

Theo pháp luật về địa chất và khoáng sản hiện hành, việc khai thác cát phải tuân thủ quy định về giấy phép, phạm vi, độ sâu, khối lượng và các điều kiện có liên quan. Tổ chức, cá nhân tự ý khai thác cát khi không được phép hoặc khai thác sai nội dung được cấp phép có thể bị xử lý theo quy định pháp luật, tùy tính chất và mức độ vi phạm.

Đặc biệt, nếu hoạt động khai thác gây sạt lở bờ sông, làm mất đất sản xuất hoặc gây thiệt hại tài sản của người dân, cơ quan chức năng cần làm rõ mối quan hệ giữa hành vi khai thác và hậu quả thực tế để xác định trách nhiệm.

Về hình sự, Điều 227 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, về tội vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên có thể được xem xét khi hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Không phải mọi trường hợp khai thác cát trái phép đều mặc nhiên bị truy cứu trách nhiệm hình sự; việc xác định tội danh phải căn cứ vào chứng cứ, quy mô, giá trị tài nguyên, hậu quả và các điều kiện luật định.

Ngoài ra, tùy hành vi và hậu quả cụ thể, tổ chức, cá nhân vi phạm còn có thể phải bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo Bộ luật Dân sự, bao gồm thiệt hại về tài sản, cây trồng và các lợi ích hợp pháp bị mất nếu có đủ căn cứ chứng minh.

2. Người dân cần làm gì khi phát hiện dấu hiệu khai thác cát trái phép?

Để bảo vệ đất sản xuất và hỗ trợ cơ quan chức năng xử lý vi phạm, người dân nên thực hiện các bước sau:

Bước 1: Ghi nhận hiện trạng và dấu hiệu vi phạm. Chụp ảnh, quay video từ vị trí an toàn, ghi nhận thời gian, địa điểm, phương tiện khai thác, dấu hiệu sạt lở và phạm vi đất bị ảnh hưởng. Nếu có thể, lưu lại hình ảnh hiện trạng trước và sau khi xảy ra sự việc.

Bước 2: Tổ chức giám sát cộng đồng đúng pháp luật. Các hộ dân có thể thống nhất đầu mối tiếp nhận thông tin, phân công người ghi nhận hiện trạng tại khu vực đất của mình và lập biên bản ghi nhận sự việc. Việc giám sát phải bảo đảm an toàn, không xâm nhập trái phép, không tự ý giữ người, chặn phương tiện hoặc đối đầu với người khai thác.

Bước 3: Gửi phản ánh, tố giác đến cơ quan có thẩm quyền. Người dân có thể thông báo cho UBND cấp xã, cơ quan quản lý nhà nước về khoáng sản, cơ quan công an hoặc lực lượng công an đường thủy có thẩm quyền. Khi có dấu hiệu tội phạm, người dân có thể gửi đơn tố giác kèm tài liệu, hình ảnh và thông tin nhân chứng.

Bước 4: Đề nghị kiểm tra hiện trường và xác định thiệt hại. Cần đề nghị cơ quan chức năng kiểm tra giấy phép khai thác, vị trí, khối lượng, phương tiện hoạt động; đồng thời ghi nhận tình trạng sạt lở, đo đạc diện tích đất bị ảnh hưởng và đánh giá nguyên nhân kỹ thuật khi cần thiết.

Bước 5: Bảo lưu quyền yêu cầu bồi thường. Người bị thiệt hại nên giữ giấy tờ về quyền sử dụng đất, hồ sơ cây trồng, chi phí đầu tư sản xuất, hình ảnh hiện trạng và chứng từ chứng minh tổn thất. Đây là căn cứ quan trọng để đề nghị bồi thường theo quy định pháp luật.

3. Phối hợp với công an đường thủy để bắt quả tang: Phải đúng thẩm quyền

Khi có thông tin về phương tiện nghi khai thác cát trái phép, người dân cần cung cấp kịp thời thời gian, vị trí, hướng di chuyển và đặc điểm nhận dạng của phương tiện cho lực lượng chức năng.

Cơ quan có thẩm quyền sẽ căn cứ thông tin tiếp nhận để tổ chức kiểm tra, xác minh, kiểm soát phương tiện, lập biên bản và xử lý theo quy định. Nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm, vụ việc cần được chuyển hoặc giải quyết theo trình tự tố tụng hình sự tương ứng.

Người dân có thể phối hợp cung cấp chứng cứ, chỉ dẫn vị trí đất bị sạt lở và tham gia làm việc với cơ quan chức năng. Tuy nhiên, không nên tự tổ chức truy đuổi, phục kích nguy hiểm, cản trở luồng giao thông đường thủy, tự ý khám xét phương tiện hoặc cưỡng ép người bị nghi vi phạm.

Một hàng rào giám sát hiệu quả không phải là sự đối đầu, mà là sự phối hợp có tổ chức giữa cộng đồng, chính quyền và lực lượng thực thi pháp luật.

4. Bảo vệ dòng sông cũng là bảo vệ sinh kế của người dân

Trước nguy cơ sạt lở, chính quyền địa phương cần kịp thời tiếp nhận phản ánh, kiểm tra hiện trạng, đánh giá nguy cơ mất an toàn và áp dụng biện pháp phù hợp để bảo vệ người dân, đất sản xuất và công trình ven sông.

Về phía cộng đồng, mỗi phản ánh có căn cứ, mỗi hình ảnh được ghi nhận đúng cách và mỗi lần phối hợp với cơ quan chức năng đều góp phần ngăn chặn hành vi vi phạm. Người dân không nên im lặng trước dấu hiệu xâm hại tài nguyên, nhưng cũng cần tránh những hành động tự phát có thể gây nguy hiểm hoặc làm phát sinh tranh chấp pháp lý.

Thông điệp pháp luật: Khai thác tài nguyên phải tuân thủ pháp luật; mọi hành vi gây thiệt hại đến tài sản, đất sản xuất và quyền lợi hợp pháp của người dân đều cần được xác minh, xử lý trên cơ sở chứng cứ. Bảo vệ dòng sông hôm nay chính là bảo vệ sinh kế và sự an toàn của cộng đồng ngày mai.

MT-811 – Tư vấn pháp luật về môi trường, khoáng sản và bảo vệ quyền lợi người dân.