Từ thiện là sự sẻ chia xuất phát từ lòng nhân ái, là nhịp cầu đưa những phần quà, suất học bổng và cơ hội đến trường đến với trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Thế nhưng, lợi dụng niềm tin của cộng đồng vào những hoạt động thiện nguyện, một số đối tượng có thể dựng lên các chương trình hỗ trợ giả mạo, sử dụng hình ảnh trẻ em nghèo để kêu gọi đóng góp rồi chiếm đoạt tiền của những người có lòng tốt.

Đáng lo ngại hơn, khi hành vi lừa đảo được thực hiện thông qua ứng dụng di động, mạng xã hội và hệ thống thanh toán điện tử, tiền của hàng trăm, hàng nghìn người có thể bị thu gom chỉ trong thời gian ngắn. Hậu quả không chỉ là thiệt hại tài sản mà còn là sự tổn thương niềm tin xã hội, ảnh hưởng đến uy tín của hoạt động thiện nguyện chân chính và làm mất đi cơ hội hỗ trợ những trẻ em thực sự cần giúp đỡ.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống dưới đây để làm rõ trách nhiệm hình sự, quy trình truy vết dòng tiền và những giải pháp bảo vệ người quyên góp.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Đầu năm 2026, một nhóm đối tượng do Nguyễn Văn K. cầm đầu đã lập một ứng dụng di động mang tên “Chắp Cánh Ước Mơ”, quảng bá chương trình “Tài trợ học bổng học đường trẻ em nghèo vùng cao Quảng Trị”.

Để tạo lòng tin, nhóm này thiết kế giao diện ứng dụng với hình ảnh học sinh có hoàn cảnh khó khăn, đăng tải những câu chuyện về trẻ em thiếu sách vở, không đủ tiền mua đồng phục và có nguy cơ phải bỏ học. Các đối tượng còn sử dụng những lời kêu gọi giàu cảm xúc, cam kết rằng toàn bộ khoản đóng góp sẽ được chuyển thành học bổng và dụng cụ học tập cho học sinh vùng khó khăn.

Ứng dụng cung cấp mã QR và số tài khoản ngân hàng để người dùng chuyển tiền. Người đóng góp được thông báo rằng họ có thể theo dõi danh sách học sinh nhận học bổng, báo cáo thu chi và hình ảnh trao quà ngay trên ứng dụng.

Tin tưởng vào mục đích nhân đạo của chương trình, nhiều cá nhân, nhóm thiện nguyện và doanh nghiệp nhỏ đã chuyển tiền ủng hộ. Sau một thời gian ngắn, tổng số tiền nhóm đối tượng huy động được lên đến 2 tỷ đồng.

Tuy nhiên, trên thực tế, nhóm này không có chương trình học bổng như quảng cáo, không có hồ sơ chứng minh việc phối hợp với trường học hoặc cơ quan địa phương và cũng không thực hiện việc trao học bổng như cam kết. Số tiền nhận được được chuyển qua nhiều tài khoản khác nhau; một phần được rút tiền mặt, một phần được chuyển cho các tài khoản trung gian.

Khi một số người đóng góp yêu cầu công khai chứng từ, danh sách học sinh nhận hỗ trợ và báo cáo thu chi, nhóm quản trị liên tục trì hoãn. Không lâu sau đó, ứng dụng đột ngột ngừng hoạt động, trang mạng xã hội bị xóa và các số điện thoại liên hệ đều không thể kết nối.

Nghi ngờ bị lừa đảo, chị Mai, một người đã đóng góp 20 triệu đồng, cùng nhiều nhà hảo tâm khác tập hợp chứng từ chuyển khoản, ảnh chụp ứng dụng và các thông báo kêu gọi quyên góp để gửi đơn tố giác đến cơ quan Công an.

Qua xác minh ban đầu, cơ quan chức năng phát hiện dấu hiệu sử dụng danh nghĩa tài trợ học bổng để gian dối, thu tiền rồi chiếm đoạt. Vụ việc đặt ra yêu cầu phải nhanh chóng xác định những người tổ chức, truy vết dòng tiền, ngăn chặn việc tẩu tán tài sản và thu hồi tiền để giải quyết quyền lợi của người bị hại.

Vấn đề đặt ra là: Những người tổ chức ứng dụng từ thiện giả mạo có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự như thế nào? Cơ quan chức năng có thể phong tỏa tài khoản, khởi tố và bắt tạm giam các đối tượng trong trường hợp nào? Làm thế nào để bảo vệ quyền lợi của người đóng góp và khôi phục niềm tin đối với hoạt động thiện nguyện?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt pháp luật, việc kêu gọi quyên góp không tự động cấu thành hành vi phạm tội. Tuy nhiên, nếu ngay từ đầu các đối tượng đã dựng lên chương trình học bổng giả, sử dụng thông tin gian dối để khiến người khác chuyển tiền rồi chiếm đoạt, hành vi có thể cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

1. Xác định dấu hiệu của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Căn cứ Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, người nào bằng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác và đáp ứng các điều kiện cấu thành tội phạm thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Trong tình huống này, những dấu hiệu cần được làm rõ gồm:

• Thủ đoạn gian dối: Các đối tượng cố ý dựng lên chương trình học bổng không có thật, đưa thông tin sai lệch về mục đích sử dụng tiền và khả năng trao học bổng.
• Hành vi chiếm đoạt: Các đối tượng dùng thông tin gian dối khiến người đóng góp tự nguyện chuyển tiền, sau đó kiểm soát và sử dụng số tiền theo mục đích chiếm đoạt.
• Mối quan hệ nhân quả: Cần chứng minh người đóng góp chuyển tiền vì tin vào thông tin gian dối mà nhóm đối tượng đưa ra.
• Lỗi cố ý và vai trò của từng người: Cần làm rõ ai là người tổ chức, lập ứng dụng, tạo nội dung giả, quản lý tài khoản, nhận tiền và thực hiện việc chuyển hoặc rút tiền.

Điểm mấu chốt là phải xác định ý định chiếm đoạt có từ trước hay không. Một chương trình thiện nguyện gặp khó khăn, chậm trao học bổng hoặc sử dụng tiền chưa đúng kế hoạch chưa đương nhiên là tội lừa đảo. Trách nhiệm hình sự phải được xác định dựa trên chứng cứ về thủ đoạn gian dối, ý thức chiếm đoạt và các yếu tố cấu thành tội phạm.

Áp dụng vào tình huống:

Nếu cơ quan điều tra chứng minh được rằng nhóm K. ngay từ đầu đã tạo chương trình học bổng giả, cố tình cung cấp thông tin sai sự thật để thu tiền và sau đó chiếm đoạt 2 tỷ đồng, các đối tượng có thể bị xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự.

2. Khung hình phạt đối với số tiền chiếm đoạt 2 tỷ đồng

Theo khoản 4 Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015, trường hợp chiếm đoạt tài sản trị giá từ 500 triệu đồng trở lên thuộc khung hình phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.Với số tiền chiếm đoạt được xác định trong tình huống là 2 tỷ đồng, nếu đủ căn cứ kết luận số tiền này thuộc hành vi phạm tội của các bị cáo, vụ án có thể được xem xét theo khoản 4 Điều 174.

Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào tổng số tiền được chuyển vào tài khoản để mặc nhiên kết luận tất cả người liên quan đều phạm tội với cùng một mức độ. Cơ quan điều tra phải xác định số tiền thực tế bị chiếm đoạt, vai trò của từng người, phạm vi tham gia, ý thức chủ quan và các tình tiết có liên quan.

Nếu có nhiều người cùng thực hiện hành vi phạm tội có tổ chức, trách nhiệm của từng người sẽ được đánh giá theo vai trò và mức độ tham gia. Người đứng đầu, người trực tiếp tạo lập thủ đoạn gian dối và người giúp sức có thể chịu trách nhiệm khác nhau tùy chứng cứ.

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung theo Điều 174, đồng thời phải giải quyết nghĩa vụ hoàn trả, bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật.

3. Quy trình tiếp nhận tố giác, truy vết dòng tiền và phong tỏa tài khoản

Đối với hành vi lừa đảo thông qua ứng dụng di động, việc xử lý cần kết hợp điều tra hình sự với hoạt động xác minh dữ liệu điện tử và dòng tiền ngân hàng.

Thứ nhất, tiếp nhận và phân loại nguồn tin về tội phạm.

Cơ quan Công an tiếp nhận đơn tố giác, tài liệu chuyển khoản, nội dung quảng cáo, hình ảnh ứng dụng và thông tin về những người có liên quan. Nguồn tin được kiểm tra, xác minh theo trình tự của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Người bị hại có thể cung cấp tài liệu cho cơ quan Công an nơi thuận tiện tiếp nhận; cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm xử lý theo thẩm quyền hoặc chuyển đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết.

Thứ hai, xác minh dữ liệu điện tử và truy vết dòng tiền.

Cơ quan điều tra có thể phối hợp với đơn vị chuyên trách về an ninh mạng, phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, ngân hàng và các tổ chức liên quan để xác minh:

• Thông tin đăng ký, quản trị và hoạt động của ứng dụng.
• Tài khoản ngân hàng nhận tiền, tài khoản trung gian và lịch sử giao dịch.
• Thông tin đăng nhập, địa chỉ mạng, thiết bị điện tử và dữ liệu liên quan được thu thập hợp pháp.
• Các giao dịch rút tiền, chuyển tiền và tài sản có thể hình thành từ khoản tiền chiếm đoạt.

Đối với lĩnh vực này, đơn vị chuyên trách về an ninh mạng có thể hỗ trợ làm rõ phương thức phạm tội trên môi trường số; lực lượng điều tra hình sự và cơ quan điều tra có thẩm quyền thực hiện các hoạt động tố tụng theo quy định. Không thể mặc nhiên giao toàn bộ vụ việc cho một đơn vị chỉ vì hành vi xảy ra trên ứng dụng di động.

Thứ ba, phong tỏa tài khoản theo đúng thẩm quyền.

Căn cứ Điều 129 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, đã được sửa đổi, bổ sung, việc phong tỏa tài khoản có thể được áp dụng khi đáp ứng các điều kiện luật định, nhằm bảo đảm việc thu hồi tài sản, thi hành hình phạt tiền, tịch thu tài sản hoặc bồi thường thiệt hại.

Lệnh phong tỏa phải do người có thẩm quyền ban hành và được thực hiện theo đúng trình tự. Ngân hàng có trách nhiệm thực hiện quyết định hợp pháp của cơ quan tiến hành tố tụng.

Biện pháp này có thể được áp dụng đối với tài khoản của người bị buộc tội và tài khoản của người khác nếu có căn cứ cho rằng tiền trong tài khoản liên quan đến hành vi phạm tội. Phạm vi phong tỏa phải tuân thủ giới hạn pháp luật, không phải cứ có liên quan đến giao dịch là toàn bộ tài sản của người đó đương nhiên bị phong tỏa.

Thứ tư, khởi tố và áp dụng biện pháp ngăn chặn nếu đủ căn cứ.

Khi có đủ căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án theo quy định. Việc khởi tố bị can phải dựa trên chứng cứ xác định một người đã thực hiện hành vi có dấu hiệu phạm tội và tuân thủ thủ tục phê chuẩn, kiểm sát theo luật định.

Việc bắt, tạm giữ hoặc tạm giam không tự động phát sinh chỉ vì đã khởi tố vụ án. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá căn cứ, điều kiện áp dụng từng biện pháp, thẩm quyền ban hành và thủ tục tương ứng của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Trong trường hợp có đủ căn cứ pháp luật, biện pháp ngăn chặn có thể được áp dụng để phục vụ điều tra, ngăn chặn việc bỏ trốn, tiếp tục phạm tội hoặc cản trở hoạt động tố tụng.

Kết luận pháp lý: Nếu hành vi gian dối nhằm chiếm đoạt 2 tỷ đồng được chứng minh, những người thực hiện có thể đối diện khung hình phạt nghiêm khắc theo khoản 4 Điều 174 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, phong tỏa tài khoản, khởi tố bị can và tạm giam phải được tiến hành độc lập theo điều kiện, căn cứ và thẩm quyền của từng biện pháp.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh đạo đức và lòng tin xã hội

Điều đáng lên án trong tình huống này không chỉ là số tiền bị chiếm đoạt mà còn là việc các đối tượng biến lòng nhân ái thành công cụ phục vụ lợi ích cá nhân.

Những người đóng góp tiền không chỉ trao đi tài sản mà còn gửi gắm niềm tin rằng sự sẻ chia của họ sẽ giúp một em nhỏ có thêm sách vở, một bộ đồng phục mới hoặc cơ hội tiếp tục đến trường. Khi lời kêu gọi từ thiện bị lợi dụng, người bị tổn thương không chỉ là các nhà hảo tâm mà còn là những trẻ em thực sự đang cần hỗ trợ.

Hành vi giả mạo học bổng còn có thể tạo ra tâm lý nghi ngờ đối với các chương trình thiện nguyện chân chính. Người dân trở nên dè dặt hơn khi đóng góp; những tổ chức làm từ thiện minh bạch cũng phải chịu thêm gánh nặng chứng minh uy tín.

Tuy nhiên, không nên để một vụ việc gian lận làm mất đi tinh thần sẻ chia. Bài học đúng đắn là lòng tốt cần được đồng hành với sự kiểm chứng, công khai và trách nhiệm giải trình.

Về khía cạnh quản trị tài chính và minh bạch từ thiện

Một chương trình quyên góp đáng tin cậy cần làm rõ ít nhất bốn vấn đề: ai là người tổ chức, tiền được nhận ở đâu, tiền được sử dụng như thế nào và ai chịu trách nhiệm công khai kết quả.

Các tổ chức thiện nguyện nên thiết lập quy trình quản lý nguồn đóng góp, phân tách trách nhiệm thu – chi, lưu trữ chứng từ và công khai báo cáo theo quy định áp dụng. Đối với chương trình hỗ trợ học sinh, việc phối hợp với trường học, cơ sở giáo dục hoặc đơn vị tiếp nhận có thể giúp xác minh đối tượng thụ hưởng và kết quả hỗ trợ.

Người đóng góp cũng nên kiểm tra danh tính đơn vị tổ chức, mục đích vận động, thông tin tài khoản và các báo cáo công khai. Những lời kêu gọi gây áp lực cảm xúc quá mức, yêu cầu chuyển tiền gấp hoặc không cho phép kiểm chứng thông tin cần được xem xét thận trọng.

Quản trị minh bạch không làm giảm giá trị của lòng tốt. Ngược lại, đó là cách bảo vệ lòng tốt khỏi bị lợi dụng và giúp nguồn lực xã hội đến đúng người cần giúp đỡ.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết vụ việc theo hướng xử lý nghiêm hành vi chiếm đoạt, bảo vệ người đóng góp và hạn chế nguy cơ tái diễn, chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất ba bước sau:

Bước 1 – Thu thập chứng cứ, bảo vệ người bị hại và ngăn chặn thiệt hại tiếp diễn

Người đã chuyển tiền cần lưu giữ đầy đủ:

• Biên lai chuyển khoản, sao kê ngân hàng và thông tin tài khoản nhận tiền.
• Ảnh chụp giao diện ứng dụng, nội dung kêu gọi quyên góp và lời cam kết trao học bổng.
• Tin nhắn, thư điện tử, thông báo hoặc lịch sử trao đổi với người quản trị chương trình.
• Đường dẫn ứng dụng, trang mạng xã hội, thông tin liên hệ và những dữ liệu liên quan.
• Thông tin về số tiền đã đóng góp, thời điểm chuyển tiền và nội dung giao dịch.

Người bị hại nên liên hệ ngân hàng để thông báo giao dịch nghi vấn và đề nghị hướng dẫn xử lý theo quy trình của ngân hàng. Đồng thời, cần nhanh chóng trình báo Công an, không tự ý truy cập trái phép hệ thống của đối tượng hoặc chuyển thêm tiền với hy vọng lấy lại khoản đã mất.

Việc lưu giữ dữ liệu gốc, hạn chế chỉnh sửa và ghi lại thời điểm thu thập sẽ hỗ trợ quá trình xác minh. Người bị hại không nên công khai dữ liệu cá nhân, số tài khoản hoặc thông tin chưa được kiểm chứng của người khác trên mạng xã hội.

Bước 2 – Tố giác tội phạm, phối hợp truy vết dòng tiền và xử lý người tổ chức

Chị Mai cùng những người đóng góp có thể gửi đơn tố giác, kèm tài liệu chứng minh đến cơ quan Công an có thẩm quyền.

Trong đơn, cần nêu rõ:

1. Thông tin về ứng dụng và chương trình học bổng được quảng bá.
2. Nội dung gian dối mà người đóng góp đã tin tưởng.
3. Số tiền, thời gian và tài khoản nhận từng khoản đóng góp.
4. Những dấu hiệu cho thấy chương trình không được thực hiện như cam kết.
5. Đề nghị xác minh người tổ chức, truy vết tài khoản, ngăn chặn việc tẩu tán tài sản và xử lý theo pháp luật nếu có đủ căn cứ.

Cơ quan chức năng sẽ xác minh vai trò của từng người, làm rõ số tiền bị chiếm đoạt và phối hợp với ngân hàng cùng các đơn vị chuyên môn theo thẩm quyền. Khi đủ điều kiện, cơ quan tiến hành tố tụng xem xét khởi tố vụ án, khởi tố bị can và áp dụng biện pháp ngăn chặn phù hợp.

Cần nhấn mạnh rằng việc bắt hoặc tạm giam không phải là biện pháp được áp dụng tự động cho tất cả người bị tố giác. Mọi quyết định đều phải đáp ứng điều kiện của pháp luật tố tụng hình sự.

Bước 3 – Thu hồi tài sản, giải quyết quyền lợi người bị hại và khôi phục niềm tin thiện nguyện

Trong quá trình điều tra và giải quyết vụ án, cơ quan có thẩm quyền cần xác minh tài sản, dòng tiền còn lại và các tài sản có liên quan để áp dụng biện pháp bảo đảm thu hồi khi đủ căn cứ.

Người bị hại cần cung cấp chính xác số tiền đã chuyển, chứng từ giao dịch và yêu cầu hoàn trả, bồi thường nếu có căn cứ. Các khoản tiền thu hồi được sẽ được xử lý theo quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan có thẩm quyền, không đồng nghĩa mọi người đóng góp được hoàn trả ngay hoặc đầy đủ ngay khi tài khoản bị phong tỏa.

Về lâu dài, những tổ chức thiện nguyện chân chính cần xây dựng cơ chế công khai thu – chi, xác minh đối tượng thụ hưởng, lưu giữ chứng từ và công bố kết quả hỗ trợ. Các nền tảng số cũng cần tăng cường quy trình tiếp nhận phản ánh, xử lý ứng dụng giả mạo và phối hợp cung cấp thông tin theo yêu cầu hợp pháp của cơ quan chức năng.

Kết luận: Lợi dụng danh nghĩa học bổng để gian dối, chiếm đoạt 2 tỷ đồng không chỉ xâm phạm tài sản của các nhà hảo tâm mà còn làm tổn thương niềm tin xã hội và ảnh hưởng đến cơ hội học tập của trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Khi đủ căn cứ về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 174 Bộ luật Hình sự, đồng thời phải giải quyết nghĩa vụ hoàn trả, bồi thường theo quy định.

Giải pháp toàn diện phải kết hợp điều tra tội phạm trên môi trường số, truy vết dòng tiền, áp dụng đúng thẩm quyền các biện pháp phong tỏa và ngăn chặn, đồng thời bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người bị hại.

Lòng tốt là nguồn lực quý giá của xã hội. Bảo vệ lòng tốt không chỉ là trừng trị người lợi dụng từ thiện để trục lợi, mà còn là xây dựng cơ chế minh bạch để mỗi khoản đóng góp thực sự trở thành cơ hội học tập, niềm hy vọng và tương lai tốt đẹp hơn cho những trẻ em đang cần được sẻ chia.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Đòi lại đất; Giải pháp.