Tình huống 740: KHÓI BỤI TỪ NHÀ MÁY CHẾ BIẾN DĂM GỖ: AI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG HỌC ĐƯỜNG?

KHÓI BỤI TỪ NHÀ MÁY CHẾ BIẾN DĂM GỖ: AI BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG HỌC ĐƯỜNG?

Ô nhiễm không khí từ hoạt động sản xuất công nghiệp không chỉ ảnh hưởng đến đời sống dân cư mà còn có thể đe dọa môi trường học tập, sức khỏe và sự phát triển của trẻ em. Khi khói bụi từ nhà máy sấy, chế biến dăm gỗ phát tán sang khu vực trường tiểu học, việc xử lý cần được thực hiện kịp thời, khách quan và đúng quy định pháp luật.

Khi lợi ích kinh tế xung đột với quyền được học tập trong môi trường an toàn

Trong quá trình phát triển kinh tế địa phương, các cơ sở chế biến lâm sản góp phần tạo việc làm, thúc đẩy tiêu thụ nguyên liệu và nâng cao giá trị sản phẩm rừng trồng. Tuy nhiên, nếu hoạt động sản xuất không đi đôi với kiểm soát khí thải, bụi công nghiệp và chất thải, những lợi ích kinh tế trước mắt có thể kéo theo hệ lụy lâu dài đối với cộng đồng.

Một tình huống đáng quan tâm là doanh nghiệp đầu tư nhà máy sấy và chế biến dăm gỗ, trong quá trình vận hành phát sinh khói, bụi và các hạt dăm gỗ nhỏ phát tán ra môi trường, làm giảm chất lượng không khí tại khu vực trường tiểu học ở xã lân cận. Bụi bám trên bàn ghế, sân trường, cửa sổ và khu vực vui chơi có thể gây trở ngại cho hoạt động dạy học; đồng thời, việc tiếp xúc với bụi và các chất ô nhiễm trong không khí có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe học sinh, giáo viên, đặc biệt khi tình trạng này kéo dài.

Đây không đơn thuần là vấn đề vệ sinh môi trường mà còn là bài toán về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, hiệu quả quản lý nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của những người chịu ảnh hưởng.

1. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm như thế nào theo pháp luật?

Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản sửa đổi, bổ sung, hướng dẫn hiện hành, tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động sản xuất phải tuân thủ các quy định về kiểm soát ô nhiễm, quản lý chất thải, khí thải và bảo vệ môi trường xung quanh.

Đối với nhà máy sấy và chế biến dăm gỗ, việc đánh giá trách nhiệm pháp lý cần căn cứ vào hồ sơ môi trường của cơ sở, quy mô và công nghệ sản xuất, nguồn phát sinh bụi, hệ thống thu gom và xử lý khí thải, kết quả quan trắc cũng như các quy chuẩn kỹ thuật môi trường áp dụng.

Nếu cơ quan có thẩm quyền xác định doanh nghiệp xả khí thải, phát tán bụi vượt quy chuẩn hoặc vi phạm các nghĩa vụ bảo vệ môi trường, doanh nghiệp có thể bị xử phạt vi phạm hành chính và buộc thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định. Tùy tính chất, mức độ vi phạm, doanh nghiệp còn có thể phải thực hiện các biện pháp xử lý bổ sung theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Cần nhấn mạnh rằng, việc nhà máy nằm ngoài địa giới hành chính của xã nơi có trường học không đương nhiên loại trừ trách nhiệm của doanh nghiệp. Nếu hoạt động sản xuất gây tác động ô nhiễm lan sang địa bàn khác, vấn đề vẫn phải được xem xét trên cơ sở chứng cứ và quy định pháp luật có liên quan.

2. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự

Bên cạnh trách nhiệm hành chính về môi trường, doanh nghiệp còn có thể phải bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng nếu hành vi gây ô nhiễm làm phát sinh thiệt hại thực tế và đáp ứng các điều kiện pháp luật quy định.

Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015, người có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người khác mà gây thiệt hại thì có thể phải bồi thường. Điều 602 của Bộ luật này quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do làm ô nhiễm môi trường, theo đó chủ thể làm ô nhiễm môi trường gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định của pháp luật, kể cả trong trường hợp không có lỗi.

Trong tình huống nêu trên, nếu nhà trường, giáo viên, phụ huynh hoặc cá nhân bị ảnh hưởng có căn cứ xác định thiệt hại về tài sản, chi phí khắc phục hoặc sức khỏe, họ có thể thu thập hồ sơ để yêu cầu chủ thể có trách nhiệm giải quyết theo quy định.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa phản ánh về ô nhiễm và yêu cầu bồi thường thiệt hại. Để giải quyết yêu cầu bồi thường, cần làm rõ thiệt hại thực tế, mối quan hệ giữa nguồn ô nhiễm và thiệt hại, cùng các căn cứ pháp lý liên quan. Không nên mặc nhiên kết luận doanh nghiệp phải bồi thường một khoản tiền cụ thể khi chưa có đủ tài liệu chứng minh.

3. Nhà trường cần xử lý tình huống như thế nào?

Khi phát hiện khói bụi từ nhà máy có dấu hiệu ảnh hưởng đến môi trường học đường, ban giám hiệu cần chủ động triển khai các biện pháp bảo vệ học sinh, đồng thời phối hợp với cơ quan chức năng để xác minh sự việc.

Trước hết, nhà trường nên ghi nhận thời gian, địa điểm và diễn biến phát sinh khói bụi; chụp ảnh, quay video nếu bảo đảm an toàn; lưu giữ phản ánh của giáo viên, phụ huynh và các tài liệu liên quan. Việc ghi nhận cần khách quan, không chỉnh sửa hoặc suy diễn nội dung chứng cứ.

Tiếp đó, nhà trường có thể lập biên bản ghi nhận hiện trạng với sự tham gia của đại diện nhà trường và các bên liên quan nếu có điều kiện. Biên bản nên thể hiện rõ thời điểm xảy ra sự việc, hướng phát tán bụi, khu vực bị ảnh hưởng, hoạt động học tập bị tác động và ý kiến của những người tham gia. Nếu doanh nghiệp không phối hợp, nhà trường vẫn có thể lập hồ sơ ghi nhận sự việc trong phạm vi của mình và gửi phản ánh đến cơ quan có thẩm quyền.

Song song với đó, ban giám hiệu cần thông tin kịp thời, minh bạch cho phụ huynh; chủ động vệ sinh trường lớp, hạn chế hoạt động ngoài trời khi chất lượng không khí không bảo đảm và phối hợp với cơ quan y tế khi có học sinh xuất hiện triệu chứng bất thường.

Nhà trường không nên tự đưa ra kết luận chuyên môn về mức độ độc hại của khí thải nếu chưa có kết quả kiểm tra, quan trắc phù hợp. Việc xác định nguồn phát thải, mức độ ô nhiễm và vi phạm pháp luật cần được thực hiện bởi cơ quan hoặc đơn vị có chuyên môn theo quy định.

4. Quy trình yêu cầu doanh nghiệp khắc phục ô nhiễm

Để giải quyết vụ việc hiệu quả, nhà trường nên gửi văn bản phản ánh đến UBND cấp xã nơi có trường học và cơ quan chuyên môn về môi trường có thẩm quyền, đề nghị kiểm tra nguồn phát thải từ nhà máy, xác minh mức độ ảnh hưởng đến khu vực trường học và xử lý nếu phát hiện vi phạm.

Trong văn bản, nhà trường có thể kiến nghị cơ quan chức năng kiểm tra hệ thống thu gom bụi, thiết bị xử lý khí thải, điều kiện vận hành, hồ sơ môi trường và việc thực hiện các yêu cầu bảo vệ môi trường của doanh nghiệp. Đồng thời, đề nghị tổ chức quan trắc hoặc lấy mẫu khi cần thiết để có cơ sở đánh giá khách quan.

Đối với doanh nghiệp, biện pháp khắc phục có thể bao gồm kiểm tra, sửa chữa hoặc nâng cấp hệ thống thu gom và xử lý bụi; che chắn các công đoạn phát sinh bụi; cải thiện quy trình vận chuyển, lưu trữ dăm gỗ; kiểm soát nguồn phát thải và thực hiện các yêu cầu khác theo kết quả kiểm tra, quy định pháp luật.

Trong đó, việc lắp đặt tháp lọc bụi hoặc thiết bị xử lý phù hợp có thể là một phương án kỹ thuật cần xem xét. Tuy nhiên, không thể mặc nhiên khẳng định mọi nhà máy đều bắt buộc phải lắp một loại tháp lọc cụ thể. Giải pháp công nghệ cần căn cứ vào đặc điểm nguồn thải, yêu cầu xử lý, hồ sơ môi trường và quy chuẩn kỹ thuật áp dụng; việc yêu cầu doanh nghiệp thực hiện biện pháp bắt buộc phải dựa trên căn cứ pháp luật hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Trường hợp phát hiện vi phạm, cơ quan chức năng cần xem xét việc xử phạt, yêu cầu khắc phục hậu quả và áp dụng biện pháp quản lý cần thiết theo quy định. Nếu tình trạng ô nhiễm có nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe học sinh, việc đánh giá nguy cơ và triển khai biện pháp bảo vệ khẩn cấp cần được ưu tiên.

5. Phát triển kinh tế phải gắn với trách nhiệm bảo vệ thế hệ tương lai

Một nhà máy hoạt động hiệu quả không chỉ được đánh giá bằng sản lượng hay doanh thu mà còn bằng khả năng kiểm soát tác động môi trường và trách nhiệm đối với cộng đồng. Đối với các cơ sở chế biến lâm sản, đầu tư công nghệ xử lý bụi, kiểm soát khí thải và duy trì hệ thống vận hành đúng yêu cầu không nên chỉ được xem là chi phí phát sinh, mà là điều kiện quan trọng để phát triển bền vững.

Về phía chính quyền địa phương, cần tăng cường tiếp nhận phản ánh của người dân, phối hợp kiểm tra liên ngành khi cần thiết và công khai thông tin trong phạm vi pháp luật cho phép. Nhà trường, phụ huynh và cộng đồng cũng cần phối hợp trên tinh thần xây dựng, ưu tiên sức khỏe học sinh, tránh lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng hoặc quy kết trách nhiệm khi chưa có kết luận phù hợp.

Bảo vệ môi trường học đường là bảo vệ sức khỏe, quyền lợi và tương lai của trẻ em. Khi phát sinh xung đột giữa hoạt động sản xuất và môi trường giáo dục, giải pháp đúng đắn không phải là lựa chọn một bên để loại bỏ bên còn lại, mà là yêu cầu hoạt động kinh tế tuân thủ pháp luật, kiểm soát ô nhiễm hiệu quả và bảo đảm cộng đồng được sống, học tập trong môi trường an toàn.

Thông điệp pháp luật: Phát triển công nghiệp chế biến lâm sản phải đi đôi với kiểm soát ô nhiễm. Mọi phản ánh về khói bụi ảnh hưởng đến trường học cần được ghi nhận khách quan, kiểm tra kịp thời và xử lý đúng thẩm quyền, đúng pháp luật.