Trong nền kinh tế cạnh tranh bằng công nghệ, hoạt động R&D (Research and Development – nghiên cứu và phát triển) ngày càng có vai trò quan trọng đối với doanh nghiệp. R&D có thể giúp doanh nghiệp phát triển sản phẩm mới, cải tiến công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, tối ưu quy trình sản xuất và tạo ra lợi thế cạnh tranh.

Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng có một bộ phận R&D riêng hoặc duy trì các dự án nghiên cứu và phát triển thường xuyên.

Một số doanh nghiệp cho rằng pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hiện nay bắt buộc doanh nghiệp phải có dự án R&D, phải thành lập phòng R&D hoặc phải dành một tỷ lệ ngân sách nhất định cho hoạt động nghiên cứu.

Vậy quan điểm này có chính xác không? Nếu một công ty không có dự án R&D thì có bị xem là vi phạm pháp luật hay không? Doanh nghiệp cần hiểu thế nào về nghĩa vụ và chính sách khuyến khích R&D trong pháp luật hiện hành?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Công ty X hoạt động trong lĩnh vực sản xuất thiết bị điện tử. Sau nhiều năm hoạt động, công ty chủ yếu sử dụng công nghệ hiện có để sản xuất và kinh doanh sản phẩm.

Mặc dù doanh nghiệp có đội ngũ kỹ thuật nhưng chưa thành lập phòng R&D và cũng chưa xây dựng dự án nghiên cứu, phát triển sản phẩm hoặc công nghệ mới.

Ban lãnh đạo công ty lo ngại rằng việc không có dự án R&D có thể khiến doanh nghiệp vi phạm quy định pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Công ty X đặt câu hỏi: Pháp luật hiện hành có bắt buộc mọi doanh nghiệp phải có dự án R&D hay không? Nếu không có dự án R&D thì doanh nghiệp có bị xử phạt hoặc phát sinh trách nhiệm pháp lý hay không?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định của pháp luật

Pháp luật hiện hành xác định doanh nghiệp là một chủ thể quan trọng trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời thiết lập nhiều chính sách để khuyến khích doanh nghiệp tham gia các hoạt động này.

Theo khoản 1 Điều 35 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Nhà nước khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và đầu tư, nâng cấp thiết bị, công nghệ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo khoản 2 Điều 35 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, chi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định của pháp luật về thuế.

Theo khoản 3 Điều 35 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, doanh nghiệp được áp dụng cơ chế khuyến khích, hỗ trợ đối với hoạt động nghiên cứu và phát triển theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, Điều 34 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định các chính sách hỗ trợ, thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp, qua đó tạo cơ sở để doanh nghiệp chủ động tham gia các hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đối với những nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cụ thể có sử dụng nguồn lực nhà nước hoặc thuộc chương trình, nhiệm vụ được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, doanh nghiệp phải tuân thủ các yêu cầu tương ứng.

Theo Điều 8 Nghị định 268/2025/NĐ-CP, đối với nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước, nhiệm vụ phải đáp ứng các tiêu chí chung, trong đó có tính khả thi về mục tiêu, nội dung, phương pháp, kế hoạch, thời gian và tổng kinh phí; đồng thời phải có đề xuất rõ ràng về mục tiêu, nội dung, sản phẩm dự kiến, phương án tài chính và cơ cấu nguồn vốn.

Đối với nhiệm vụ đổi mới công nghệ, điểm a khoản 2 Điều 8 Nghị định 268/2025/NĐ-CP yêu cầu nhiệm vụ phải hướng tới việc tạo ra sản phẩm, dịch vụ, quy trình hoặc mô hình kinh doanh mới hoặc cải tiến đáng kể, đồng thời phải thể hiện các chỉ tiêu kỹ thuật, kinh tế và khả năng ứng dụng.

Như vậy, pháp luật có quy định cụ thể đối với nhiệm vụ R&D, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo khi doanh nghiệp tham gia hoặc được giao, đặt hàng, tài trợ, hỗ trợ theo cơ chế tương ứng.

Tuy nhiên, các quy định này không đồng nghĩa với việc mọi doanh nghiệp đều bắt buộc phải tự thành lập dự án R&D.

Pháp luật cũng không đặt ra một nghĩa vụ chung áp dụng cho mọi doanh nghiệp về việc phải thành lập phòng R&D, phải có một số lượng dự án R&D nhất định hoặc phải dành một tỷ lệ ngân sách cố định hằng năm cho R&D.

2. Áp dụng vào tình huống

Đối với Công ty X, việc doanh nghiệp chưa có dự án R&D, chưa thành lập phòng R&D hoặc chưa dành một khoản ngân sách riêng cho R&D không mặc nhiên cấu thành hành vi vi phạm pháp luật.

Điều quan trọng cần phân biệt là “chính sách khuyến khích” khác với “nghĩa vụ bắt buộc”.

Khi pháp luật quy định Nhà nước khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo, điều đó tạo cơ chế để doanh nghiệp chủ động tham gia và hưởng các chính sách hỗ trợ khi đáp ứng điều kiện.

Doanh nghiệp không thể bị kết luận vi phạm pháp luật chỉ vì không thực hiện một hoạt động mà pháp luật không quy định là nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi doanh nghiệp.

Do đó, nếu Công ty X chỉ hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường, không đăng ký hoặc tham gia một nhiệm vụ R&D, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cụ thể của Nhà nước thì việc công ty chưa có dự án R&D không phải căn cứ để mặc nhiên xử phạt doanh nghiệp.

Tuy nhiên, tình hình sẽ khác nếu Công ty X đã tham gia một chương trình hoặc nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, được Nhà nước hỗ trợ kinh phí hoặc nhận nhiệm vụ theo cơ chế đặt hàng.

Trong trường hợp đó, doanh nghiệp phải thực hiện đúng nội dung, tiến độ, sản phẩm, kinh phí và các nghĩa vụ đã cam kết hoặc được phê duyệt.

Nếu doanh nghiệp không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nhiệm vụ thì trách nhiệm pháp lý sẽ được xem xét theo quy định áp dụng đối với chương trình, nhiệm vụ và nguồn kinh phí tương ứng.

Vì vậy, cần phân biệt rõ hai trường hợp.

Trường hợp thứ nhất, doanh nghiệp không có dự án R&D do tự lựa chọn mô hình hoạt động kinh doanh thông thường: không mặc nhiên vi phạm pháp luật.

Trường hợp thứ hai, doanh nghiệp đã nhận hoặc tham gia một nhiệm vụ R&D, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có điều kiện, nghĩa vụ cụ thể: doanh nghiệp phải thực hiện đúng các yêu cầu của nhiệm vụ và quy định pháp luật có liên quan.

Về mặt quản trị, việc không có R&D dù không phải lúc nào cũng là vấn đề pháp lý lại có thể tạo ra rủi ro về năng lực cạnh tranh. Đặc biệt đối với doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ, sản xuất hoặc có chu kỳ đổi mới sản phẩm nhanh, việc thiếu hoạt động nghiên cứu và phát triển có thể khiến doanh nghiệp chậm cải tiến sản phẩm, phụ thuộc vào công nghệ bên ngoài và khó tạo ra tài sản trí tuệ mới.

Đây là rủi ro kinh doanh và quản trị, cần phân biệt với vi phạm pháp luật.

3. Kết luận pháp lý

Pháp luật hiện hành không bắt buộc mọi doanh nghiệp phải có dự án R&D, phải thành lập phòng R&D hoặc phải dành một tỷ lệ ngân sách cố định cho hoạt động R&D.

Do đó, một doanh nghiệp không có dự án R&D không đương nhiên vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, pháp luật hiện hành đang tạo ra nhiều cơ chế khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Nếu doanh nghiệp chủ động tham gia các chương trình, nhiệm vụ R&D hoặc nhận hỗ trợ, tài trợ, đặt hàng từ Nhà nước thì phải đáp ứng các điều kiện và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tương ứng.

Nói cách khác, R&D hiện nay là một cơ chế được pháp luật khuyến khích mạnh mẽ đối với doanh nghiệp, nhưng không phải là nghĩa vụ chung bắt buộc đối với mọi doanh nghiệp.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Ở góc độ tâm lý quản trị, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ thường xem R&D là một khoản đầu tư dài hạn nhưng khó nhìn thấy kết quả ngay lập tức.

Doanh nghiệp có thể ưu tiên doanh thu, dòng tiền và hoạt động kinh doanh trước mắt, từ đó cho rằng R&D chưa cần thiết hoặc chỉ phù hợp với các tập đoàn công nghệ lớn.

Tâm lý này có thể khiến doanh nghiệp bỏ qua những hoạt động nghiên cứu quy mô nhỏ nhưng có khả năng tạo ra cải tiến đáng kể cho sản phẩm hoặc quy trình.

Đối với người lao động, nếu doanh nghiệp không có môi trường khuyến khích nghiên cứu và sáng tạo, những sáng kiến cải tiến trong quá trình làm việc có thể không được ghi nhận hoặc phát triển thành sản phẩm, quy trình và tài sản trí tuệ có giá trị.

Về quản trị, doanh nghiệp không nhất thiết phải thành lập ngay một phòng R&D quy mô lớn. Điều quan trọng hơn là xây dựng được cơ chế xác định vấn đề cần nghiên cứu, lựa chọn nhân sự, thử nghiệm giải pháp, đánh giá kết quả và đưa kết quả nghiên cứu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Như vậy, R&D cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ “có hay không có một phòng ban”, mà còn dưới góc độ năng lực đổi mới của toàn doanh nghiệp.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Bước 1: Đánh giá nhu cầu R&D

Doanh nghiệp cần xác định sản phẩm, công nghệ hoặc quy trình nào đang có vấn đề và cần được nghiên cứu, cải tiến.

Không nhất thiết dự án R&D phải bắt đầu bằng một khoản đầu tư lớn. Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những vấn đề cụ thể như cải tiến sản phẩm, giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng hoặc phát triển công nghệ mới.

Bước 2: Xây dựng quy trình R&D phù hợp

Doanh nghiệp nên thiết lập quy trình từ việc xác định vấn đề, đề xuất ý tưởng, nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá kết quả đến ứng dụng thực tế.

Quy mô của quy trình cần phù hợp với nguồn lực và lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp.

Bước 3: Quản lý kinh phí và nguồn lực

Doanh nghiệp cần xác định nguồn kinh phí dành cho hoạt động nghiên cứu và phát triển, đồng thời theo dõi riêng các khoản chi liên quan để phục vụ công tác quản trị và khai thác các chính sách ưu đãi khi đủ điều kiện.

Đối với các nhiệm vụ có sử dụng nguồn lực nhà nước, doanh nghiệp cần đặc biệt chú ý đến yêu cầu về dự toán, cơ cấu nguồn vốn, tiến độ và sản phẩm đầu ra.

Bước 4: Bảo vệ kết quả R&D

Kết quả nghiên cứu có thể hình thành sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, quyền tác giả, bí mật kinh doanh hoặc các tài sản trí tuệ khác.

Doanh nghiệp cần xác định ngay từ giai đoạn nghiên cứu vấn đề quyền sở hữu đối với kết quả R&D, đặc biệt khi có người lao động, chuyên gia hoặc đối tác bên ngoài cùng tham gia.

Bước 5: Đánh giá hiệu quả định kỳ

Không phải dự án R&D nào cũng chắc chắn thành công. Doanh nghiệp cần có cơ chế đánh giá định kỳ để xác định dự án nào nên tiếp tục, dự án nào cần điều chỉnh và dự án nào nên dừng lại.

Điều này giúp doanh nghiệp tránh việc đầu tư kéo dài vào những dự án không còn khả năng tạo ra giá trị thực tế.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

ThS. Nguyễn Hữu Long cho rằng doanh nghiệp cần phân biệt rõ nghĩa vụ pháp lý với nhu cầu quản trị và năng lực cạnh tranh.

Việc pháp luật không bắt buộc mọi doanh nghiệp phải có dự án R&D không có nghĩa R&D không quan trọng. Ngược lại, đối với nhiều doanh nghiệp, nghiên cứu và phát triển có thể là nền tảng để tạo ra sản phẩm mới, công nghệ mới và tài sản trí tuệ mới.

Doanh nghiệp không nên hiểu chính sách khuyến khích của Nhà nước thành nghĩa vụ bắt buộc, nhưng cũng không nên vì không có nghĩa vụ bắt buộc mà bỏ qua hoàn toàn hoạt động R&D.

Một chiến lược phù hợp là xác định quy mô R&D dựa trên lĩnh vực hoạt động, năng lực tài chính, mức độ phụ thuộc công nghệ và mục tiêu phát triển của doanh nghiệp.

Không có dự án R&D không mặc nhiên là vi phạm pháp luật; nhưng thiếu năng lực nghiên cứu và đổi mới trong thời gian dài có thể trở thành điểm yếu trong chiến lược phát triển doanh nghiệp.

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Pháp luật không bắt buộc mọi doanh nghiệp phải có R&D, nhưng doanh nghiệp muốn phát triển bền vững không nên bỏ qua năng lực nghiên cứu và đổi mới.

Doanh nghiệp cần phân biệt rõ đâu là nghĩa vụ bắt buộc, đâu là chính sách hỗ trợ và đâu là lựa chọn chiến lược của chính doanh nghiệp.

Nếu doanh nghiệp tham gia nhiệm vụ R&D hoặc nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có sử dụng nguồn lực nhà nước, việc tuân thủ các điều kiện, nội dung và cam kết của nhiệm vụ là yêu cầu pháp lý cần được đặc biệt chú trọng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.