TÌNH HUỐNG 574: BỆNH NHÂN TỬ VONG DO BÁC SĨ KÊ ĐƠN THUỐC QUÁ LIỀU GẤP 10 LẦN QUY CHUẨN Y KHOA ĐỐI VỚI THUỐC NGỦ, DƯỢC SĨ NHÀ THUỐC VIỆN MẢI BẤM ĐIỆN THOẠI DUYỆT ĐƠN KHÔNG PHÁT HIỆN RA SAI SÓT?

BỆNH NHÂN TỬ VONG DO BÁC SĨ KÊ ĐƠN THUỐC QUÁ LIỀU GẤP 10 LẦN QUY CHUẨN Y KHOA ĐỐI VỚI THUỐC NGỦ, DƯỢC SĨ NHÀ THUỐC VIỆN MẢI BẤM ĐIỆN THOẠI DUYỆT ĐƠN KHÔNG PHÁT HIỆN RA SAI SÓT?

Một đơn thuốc sai liều có thể bắt đầu từ một con số viết nhầm. Nhưng trong môi trường bệnh viện, sai sót ấy không phải lúc nào cũng dừng lại ở màn hình máy tính hay trên một tờ giấy. Nếu thuốc có nguy cơ cao, một khâu kiểm tra không được thực hiện có thể khiến sai sót tiếp tục đi qua nhiều lớp kiểm soát trước khi đến người bệnh.

Giả định một bệnh nhân được bác sĩ kê thuốc ngủ với liều cao gấp nhiều lần liều sử dụng phù hợp với tình trạng bệnh. Đơn thuốc sau đó được chuyển đến bộ phận dược. Người phụ trách kiểm tra đơn không thực hiện đầy đủ việc rà soát mà vẫn xác nhận cấp thuốc. Người bệnh sử dụng thuốc và tử vong.

Trong tình huống này, câu hỏi pháp lý không nên chỉ dừng ở việc “bác sĩ kê sai” hay “dược sĩ không phát hiện”. Cần đặt câu hỏi sâu hơn: mỗi người có nghĩa vụ chuyên môn gì, họ đã thực hiện nghĩa vụ đó đến đâu, sai sót xuất phát từ cá nhân hay còn có lỗ hổng trong hệ thống kiểm soát thuốc, và chính sai phạm nào đã dẫn đến hậu quả chết người?

Đây là vấn đề cần được nhìn nhận bằng cả pháp luật và quản trị an toàn người bệnh.

I. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Hãy hình dung một ca bệnh cần sử dụng thuốc ngủ. Bác sĩ sau khi thăm khám đã kê đơn, nhưng do nhầm lẫn khi nhập liệu hoặc thiếu kiểm tra cuối cùng, liều thuốc được ghi cao hơn nhiều so với mức phù hợp. Đơn thuốc được chuyển đến nhà thuốc bệnh viện.

Đáng lẽ đây phải là một “điểm chặn” an toàn thứ hai. Người làm công tác dược cần kiểm tra đơn, phát hiện những dấu hiệu bất thường về tên thuốc, hàm lượng, liều dùng, cách dùng và đối chiếu với thông tin chuyên môn có liên quan. Nếu phát hiện một liều lượng bất thường, việc xác minh lại với người kê đơn có thể là bước cần thiết trước khi thuốc được cấp cho người bệnh.

Nhưng nếu dược sĩ vừa xử lý đơn vừa mất tập trung vì sử dụng điện thoại cá nhân, không kiểm tra nội dung đơn một cách thực chất, thì hệ thống kiểm soát có nguy cơ bị vô hiệu hóa ở chính khâu vốn được thiết kế để phát hiện sai sót.

Điều đáng nói là trong những vụ việc như vậy, không nên nhìn trách nhiệm theo kiểu “ai là người cuối cùng chạm vào viên thuốc thì người đó chịu”. Trách nhiệm phải được phân tích theo từng mắt xích. Một sai sót y khoa có thể là lỗi cá nhân, nhưng cũng có thể bộc lộ một vấn đề quản trị lớn hơn: quy trình kiểm tra đơn thuốc có được thiết kế và giám sát nghiêm túc hay không?

Với người nhà bệnh nhân, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Họ không nhìn thấy những quy trình nội bộ đó. Họ chỉ biết người thân đi điều trị và không trở về.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ

Về trách nhiệm hình sự, Điều 129 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, quy định về Tội vô ý làm chết người do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính. Khoản 1 quy định người vô ý làm chết người do vi phạm các quy tắc này có thể bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm; nếu làm chết 02 người trở lên thì khoản 2 quy định mức phạt tù từ 05 năm đến 12 năm. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Điểm quan trọng nhất của Điều 129 nằm ở cụm từ “do vi phạm quy tắc nghề nghiệp”. Không phải cứ có người tử vong trong quá trình điều trị là đương nhiên phát sinh trách nhiệm hình sự của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Cơ quan có thẩm quyền phải làm rõ ít nhất các vấn đề cốt lõi: có quy tắc chuyên môn nào phải tuân thủ; người thực hiện có vi phạm quy tắc đó hay không; lỗi thuộc dạng vô ý theo quy định của pháp luật hình sự; và hành vi vi phạm có quan hệ nhân quả với cái chết của người bệnh hay không.

Đối với bác sĩ kê đơn, Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, có hiệu lực từ ngày 01/01/2024 và hiện đã được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 26/VBHN-VPQH năm 2026, đặt yêu cầu hoạt động khám bệnh, chữa bệnh phải tuân thủ quy định chuyên môn kỹ thuật và bảo đảm an toàn cho người bệnh.

Đối với hoạt động dược, Luật Dược năm 2016 hiện được áp dụng cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung, trong đó có Luật số 44/2024/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/07/2025 và Văn bản hợp nhất số 76/VBHN-VPQH năm 2026.

Vì vậy, nếu có căn cứ cho thấy bác sĩ kê đơn với liều lượng bất thường do vi phạm quy trình chuyên môn, đồng thời dược sĩ có nghĩa vụ kiểm tra nhưng không thực hiện việc kiểm tra cần thiết, thì trách nhiệm của từng người phải được đánh giá độc lập. Không loại trừ khả năng một vụ việc có nhiều cá nhân cùng có sai phạm, nhưng cũng không thể suy đoán trước rằng cả hai chắc chắn phạm tội.

Một điểm rất đáng lưu ý: việc “bấm điện thoại” tự nó chưa phải là căn cứ để kết luận phạm tội. Vấn đề pháp lý nằm ở hậu quả và nghĩa vụ chuyên môn bị vi phạm. Nếu chứng minh được người phụ trách đã không thực hiện việc kiểm tra bắt buộc, sai sót đó có liên quan trực tiếp đến việc thuốc quá liều được cấp cho bệnh nhân và hậu quả tử vong xảy ra, thì tình tiết này có thể trở thành một phần quan trọng trong quá trình xác định trách nhiệm.

Về trình tự tố tụng, nếu có dấu hiệu tội phạm, cơ quan có thẩm quyền sẽ tiếp nhận, xác minh nguồn tin về tội phạm và tiến hành các hoạt động điều tra theo Bộ luật Tố tụng hình sự. Việc khởi tố bị can đối với bác sĩ, dược sĩ hay bất kỳ cá nhân nào chỉ được thực hiện khi có đủ căn cứ theo luật định. Không nên biến một bài viết tuyên truyền thành một “bản án” dành cho người chưa được xét xử.

Bên cạnh trách nhiệm hình sự, người bệnh hoặc gia đình người bệnh còn có thể xem xét các yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật dân sự nếu có căn cứ về hành vi trái pháp luật, thiệt hại thực tế và quan hệ nhân quả.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Theo quan điểm của tôi, điều đáng lo nhất trong những sự cố dùng thuốc không chỉ là một người đã “sơ suất”. Đáng lo hơn là khi sự sơ suất được đặt trong một môi trường mà các lớp kiểm soát an toàn đều tồn tại trên giấy nhưng vận hành thiếu thực chất.

Một bệnh viện có thể có phần mềm kê đơn, nhà thuốc, dược sĩ, quy trình kiểm tra và người phụ trách chuyên môn. Nhưng nếu bác sĩ không kiểm tra đơn trước khi ký, dược sĩ không thực sự rà soát đơn trước khi cấp thuốc, hệ thống cảnh báo liều bất thường bị bỏ qua thì nhiều lớp bảo vệ có thể cùng lúc mất tác dụng.

Đây là vấn đề của văn hóa an toàn.

Từ góc nhìn tâm lý nghề nghiệp, người làm y tế thường phải xử lý áp lực lớn, số lượng bệnh nhân nhiều và công việc có tính lặp lại. Chính vì vậy, nguy cơ chủ quan có thể xuất hiện. Một thao tác được thực hiện hàng trăm lần dễ khiến con người hình thành thói quen làm nhanh hơn là làm kỹ.

Nhưng đặc thù của nghề y nằm ở chỗ: có những công việc không được phép đánh đổi độ chính xác lấy tốc độ.

Tôi cho rằng giáo dục y đức không nên chỉ dừng ở những buổi học về khẩu hiệu. Người hành nghề cần được đặt trong những tình huống thực tế: một đơn thuốc có liều cao bất thường thì phải làm gì; khi nghi ngờ đơn thuốc sai thì ai được quyền yêu cầu bác sĩ xác nhận lại; nếu phát hiện đồng nghiệp bỏ qua quy trình thì báo cáo như thế nào; và khi hệ thống cảnh báo liên tục xuất hiện, bệnh viện có cơ chế kiểm tra hay không?

Quản trị tốt không phải là tạo ra thật nhiều quy trình. Quản trị tốt là làm cho nhân viên thực sự sử dụng quy trình vào đúng thời điểm nguy hiểm nhất.

Ở góc độ này, trách nhiệm của bệnh viện cũng cần được xem xét. Nếu sai sót cá nhân xảy ra trong một hệ thống có cơ chế kiểm soát yếu, đào tạo không đầy đủ hoặc giám sát hình thức, bài học không thể chỉ là kỷ luật một cá nhân rồi kết thúc. Nếu không sửa hệ thống, một người khác có thể lặp lại sai lầm tương tự.

IV. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Từ góc nhìn pháp lý, tâm lý và quản trị, tôi cho rằng trước hết cần bảo vệ tính khách quan của quá trình xác minh. Gia đình người bệnh cần được cung cấp và lưu giữ các tài liệu liên quan như đơn thuốc, hồ sơ bệnh án, phiếu lĩnh hoặc cấp phát thuốc, thông tin về thuốc đã sử dụng, kết quả xét nghiệm, diễn biến điều trị và các tài liệu y tế liên quan.

Đối với cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, khi xảy ra sự cố nghiêm trọng cần bảo toàn hồ sơ, dữ liệu điện tử và các tài liệu liên quan. Không nên sửa chữa, xóa hoặc làm thay đổi hồ sơ để “giảm trách nhiệm”. Một hành vi nhằm che giấu sai sót có thể khiến vụ việc trở nên nghiêm trọng hơn.

Đối với bác sĩ và dược sĩ, bài học quan trọng là không được coi việc kiểm tra đơn thuốc là một thủ tục hành chính đơn thuần. Khi nhìn thấy một liều thuốc bất thường, cần dừng lại để xác minh. Một phút kiểm tra lại có thể có giá trị hơn rất nhiều so với việc hoàn thành thêm một đơn thuốc.

Đối với người đứng đầu bệnh viện, cần xây dựng cơ chế kiểm soát những nhóm thuốc có nguy cơ cao, tăng cường cảnh báo liều bất thường và quy định rõ trách nhiệm của từng vị trí trong chuỗi kê đơn – thẩm định – cấp phát – sử dụng – theo dõi.

Đặc biệt, khi xảy ra tử vong, không nên vội vàng quy trách nhiệm cho một cá nhân chỉ để tạo cảm giác rằng bệnh viện “đã xử lý”. Cần phân biệt rõ trách nhiệm chuyên môn, trách nhiệm quản lý, trách nhiệm dân sự, trách nhiệm kỷ luật và trách nhiệm hình sự. Mỗi loại trách nhiệm có căn cứ và điều kiện áp dụng riêng.

Quan điểm của tôi rất rõ: trong y tế, một quy trình an toàn chỉ có ý nghĩa khi con người thực sự dừng lại trước một dấu hiệu bất thường. Không thể lấy lý do bận rộn, áp lực công việc hay thao tác quen tay để giải thích cho việc bỏ qua một cảnh báo có khả năng ảnh hưởng đến tính mạng người bệnh.

THÔNG ĐIỆP

Một sai sót trong đơn thuốc có thể chỉ bắt đầu bằng một con số. Nhưng phía sau con số ấy là sức khỏe, tính mạng và niềm tin của một gia đình.

Pháp luật không nhằm biến mọi tai biến y khoa thành tội phạm. Pháp luật nhằm phân định rõ đâu là rủi ro chuyên môn có thể xảy ra, đâu là sai sót do vi phạm quy tắc nghề nghiệp, và khi nào sai sót đó đủ căn cứ để phát sinh trách nhiệm pháp lý.

An toàn người bệnh phải bắt đầu từ những thao tác tưởng như nhỏ nhất: kê đúng, kiểm tra đúng, cấp đúng và theo dõi đúng.

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.