TÌNH HUỐNG 465: NHÀ ĐẦU TƯ FDI XIN GIAO “ĐẤT SẠCH” VEN BIỂN QUẢNG TRỊ LÀM NHÀ MÁY HYDRO XANH, CAM KẾT BỒI THƯỜNG BÃI BỒI CHO DÂN KHÔNG QUÁ 60 NGÀY: LIỆU CÓ KHẢ THI?

TÌNH HUỐNG 465: NHÀ ĐẦU TƯ FDI XIN GIAO “ĐẤT SẠCH” VEN BIỂN QUẢNG TRỊ LÀM NHÀ MÁY HYDRO XANH, CAM KẾT BỒI THƯỜNG BÃI BỒI CHO DÂN KHÔNG QUÁ 60 NGÀY: LIỆU CÓ KHẢ THI?

Cuộc đua thu hút dòng vốn công nghệ xanh đang đặt ra cho nhiều địa phương ven biển một bài toán hóc búa: làm sao vừa “trải thảm đỏ” mời gọi nhà đầu tư chiến lược, vừa bảo đảm quyền lợi chính đáng, hợp pháp cho người dân, ngư dân đã gắn bó nhiều đời với đất bãi bồi. Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống điển hình dưới đây để tìm ra lời giải vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế

Đầu năm 2026, Tập đoàn H (nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực năng lượng tái tạo) đề xuất với UBND tỉnh Quảng Trị chủ trương đầu tư Tổ hợp sản xuất hydro xanh và amoniac xanh, quy mô hàng nghìn tỷ đồng, tại khu vực ven biển thuộc xã T. Đây là dự án được xác định thuộc danh mục thu hút đầu tư chiến lược, có ý nghĩa lớn với mục tiêu chuyển đổi năng lượng và tăng trưởng xanh của tỉnh.

Điều kiện tiên quyết mà Tập đoàn H đưa ra là tỉnh phải cam kết bàn giao “đất sạch” (đất đã hoàn thành bồi thường, giải phóng mặt bằng, không tranh chấp) trong thời hạn không quá 60 ngày kể từ ngày có quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư. Khu đất dự kiến thu hồi khoảng 300ha, phần lớn là bãi bồi ven sông, ven biển do Nhà nước quản lý.

Vấn đề nan giải là hàng chục hộ dân, ngư dân địa phương (đại diện là ông Nguyễn Văn K và bà Trần Thị M) đã tự khai hoang, quây lưới, đắp bờ, dựng chòi canh để nuôi tôm, nuôi nhuyễn thể quảng canh trên phần bãi bồi này liên tục từ 15-20 năm nay. Phần lớn diện tích chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, một số hộ chỉ có xác nhận tạm thời của UBND xã cho mượn, thuê ngắn hạn mặt nước. Khi nghe tin thu hồi đất phục vụ dự án, người dân hoang mang vì lo tài sản, công sức đầu tư trên bãi bồi (ao đầm, lồng bè, con giống) không được bồi thường do đất “không có sổ”.

UBND tỉnh Quảng Trị đứng giữa hai áp lực: một bên là sức ép thu hút dòng vốn FDI công nghệ xanh quy mô lớn với mốc thời gian bàn giao mặt bằng cực kỳ gấp rút (60 ngày), một bên là trách nhiệm bảo đảm quyền lợi hợp pháp, thấu tình đạt lý cho ngư dân bao đời bám bãi bồi mưu sinh.

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

2.1. Căn cứ để Nhà nước thu hồi đất giao dự án năng lượng xanh

Về thẩm quyền, dự án hydro xanh của Tập đoàn H thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo Điều 79 Luật Đất đai năm 2024, nhóm các dự án xây dựng công trình năng lượng, hạ tầng năng lượng tái tạo, năng lượng mới. Đây là căn cứ để tỉnh lập, phê duyệt kế hoạch sử dụng đất, ra quyết định thu hồi đất mà không phụ thuộc vào sự thỏa thuận của người đang sử dụng đất.

Việc thu hồi đất, lập phương án bồi thường phải tuân theo trình tự, thủ tục quy định tại Điều 87 Luật Đất đai năm 2024 và được hướng dẫn chi tiết tại Nghị định số 88/2024/NĐ-CP ngày 13/7/2024 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất (có hiệu lực từ 01/8/2024) — gồm các bước: thông báo thu hồi đất, kiểm đếm, xác nhận nguồn gốc đất, lập và niêm yết công khai phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, tổ chức đối thoại, phê duyệt phương án và chi trả.

2.2. Bồi thường, hỗ trợ đối với đất bãi bồi và tài sản của ngư dân chưa có “sổ đỏ”

Đây là điểm mấu chốt gây tranh cãi trong tình huống. Cần tách bạch rõ hai vấn đề: bồi thường về đất và hỗ trợ, bồi thường về tài sản gắn liền với đất.

Việc bồi thường về đất được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi; trường hợp không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi… (Điều 91 Luật Đất đai năm 2024 – Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất).

Tuy nhiên, việc bồi thường về đất chỉ đặt ra khi người sử dụng đất đáp ứng điều kiện được bồi thường theo quy định. Với phần bãi bồi ven sông, ven biển do Nhà nước trực tiếp quản lý mà các hộ dân tự ý lấn chiếm, khai thác không có giấy tờ hợp pháp, về nguyên tắc sẽ không đủ điều kiện được bồi thường về đất. Điều này không đồng nghĩa với việc người dân “trắng tay”:

• Đối với tài sản hợp pháp gắn liền với đất (ao, đầm, bờ bao, lồng bè, công trình phục vụ nuôi trồng thủy sản) hình thành trước thời điểm công bố quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, người dân vẫn được xem xét bồi thường, hỗ trợ theo giá trị còn lại và được hỗ trợ chi phí di chuyển tài sản theo Điều 104 Luật Đất đai năm 2024.
• Các hộ trực tiếp sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản bị thu hồi “tư liệu sản xuất” duy nhất được xem xét hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất (Điều 108 Luật Đất đai năm 2024) và hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm (Điều 109 Luật Đất đai năm 2024) — được cụ thể hóa bằng mức, phương thức hỗ trợ tại Nghị định số 88/2024/NĐ-CP và do UBND cấp tỉnh quy định chi tiết, phù hợp thực tế địa phương.

Như vậy, kết luận pháp lý cho vế thứ nhất: ngư dân không đủ điều kiện được bồi thường về quyền sử dụng đất bãi bồi (do không có giấy tờ hợp lệ), nhưng có quyền được bồi thường tài sản hợp pháp trên đất và được hưởng các khoản hỗ trợ ổn định đời sống, chuyển đổi nghề tương xứng với thời gian, mức độ gắn bó thực tế với bãi bồi.

2.3. Cam kết “bàn giao đất sạch trong 60 ngày” có khả thi về mặt pháp lý?

Pháp luật đất đai hiện hành không ấn định một mốc thời gian cứng, thống nhất trên toàn quốc cho việc hoàn thành bồi thường, giải phóng mặt bằng đối với mọi dự án. Thời gian thực tế phụ thuộc vào khối lượng công việc kiểm đếm, xác minh nguồn gốc đất, thẩm định giá đất cụ thể, niêm yết công khai phương án (thường tối thiểu 30 ngày) và giải quyết khiếu nại nếu có.

Do đó, việc cam kết 60 ngày chỉ có thể khả thi nếu tỉnh vận hành song song, đồng thời các bước thay vì làm tuần tự, và áp dụng cơ chế tạo lập quỹ “đất sạch” thông qua Tổ chức phát triển quỹ đất theo quy định về phát triển, quản lý và khai thác quỹ đất của Luật Đất đai năm 2024 — cho phép ứng vốn ngân sách hoặc vốn của Quỹ phát triển đất để chi trả bồi thường, hỗ trợ trước, hoàn thiện thủ tục giao đất cho nhà đầu tư song song với việc tiếp tục xử lý các nghĩa vụ tài chính, khiếu nại phát sinh (nếu có) theo đúng quy định.

Nói cách khác, 60 ngày là mục tiêu quản trị tiến độ đầy tham vọng, chỉ đạt được bằng một cơ chế chỉ đạo đặc biệt, chứ không phải là một “đường tắt” để bỏ qua trình tự, thủ tục luật định. Bất kỳ sự nóng vội nào dẫn đến bỏ sót bước niêm yết công khai, đối thoại với dân đều tiềm ẩn nguy cơ khiếu kiện, khiếu nại kéo dài, phá vỡ chính tiến độ mà tỉnh đang theo đuổi.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý của các bên

Ở phía nhà đầu tư, áp lực “60 ngày” phản ánh tâm lý cạnh tranh toàn cầu về vốn công nghệ xanh: nhà đầu tư sợ chậm trễ, đội vốn, mất cơ hội thị trường. Ở phía chính quyền, đây là cơ hội hiếm có để ghi điểm phát triển kinh tế địa phương, nên dễ nảy sinh tâm lý nóng vội, đặt mục tiêu tiến độ lên trên quy trình bảo vệ quyền lợi dân sinh. Ở phía ngư dân, phản ứng lo âu, hoang mang là hoàn toàn chính đáng — bãi bồi không chỉ là “miếng đất”, mà là cả một sinh kế, ký ức và công sức tích lũy hàng chục năm; nỗi sợ lớn nhất của họ không phải là mất đất, mà là cảm giác bị “gạt ra ngoài lề” trong một quyết định lớn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống mình.

Về quản trị tiến độ dự án

Bài học quản trị then chốt là: tiến độ “thần tốc” chỉ bền vững khi được xây trên nền một quy trình minh bạch, có sự tham gia của người dân ngay từ đầu — chứ không phải bằng cách rút ngắn thời gian đối thoại, công khai thông tin. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy phần lớn dự án chậm tiến độ giải phóng mặt bằng không phải vì thủ tục hành chính, mà vì thiếu sự đồng thuận xã hội ngay từ khâu đầu.

Về cơ chế Ban Chỉ đạo đặc biệt xử lý bồi hoàn tài sản của ngư dân

Để vừa giữ cam kết tiến độ với nhà đầu tư, vừa bảo đảm đúng luật và đúng đạo lý với dân, tỉnh cần thiết lập một Ban Chỉ đạo giải phóng mặt bằng đặc biệt cho dự án trọng điểm, do lãnh đạo UBND tỉnh trực tiếp đứng đầu, với ba nhóm chuyên trách hoạt động song song: (1) nhóm kiểm đếm – xác định hiện trạng và nguồn gốc sử dụng bãi bồi; (2) nhóm định giá – chính sách, chuyên trách xây dựng khung hỗ trợ đặc thù cho hộ nuôi trồng thủy sản không có giấy tờ; (3) nhóm dân vận – đối thoại trực tiếp, liên tục với từng hộ dân để giải thích chính sách, tiếp nhận kiến nghị, tránh để phát sinh “điểm nóng”. Cơ chế vận hành song song, đồng bộ này là chìa khóa để rút ngắn thời gian nhưng không đánh đổi bằng sự bức xúc, mất niềm tin của dân.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để dự án hydro xanh vừa giữ được cam kết tiến độ với nhà đầu tư chiến lược, vừa không để lại “vết gợn” về lòng dân, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án 3 bước như sau:

Bước 1 – Minh bạch hóa và cam kết sớm với dân: Ngay khi có chủ trương, tỉnh cần công khai quy hoạch, ranh giới thu hồi, dự kiến chính sách bồi thường – hỗ trợ đến từng hộ dân bãi bồi trong vòng 7-10 ngày đầu tiên, thay vì để dân “nghe tin đồn”. Việc công khai sớm giúp giảm tâm lý hoang mang, đồng thời rút ngắn thời gian đối thoại về sau.

Bước 2 – Xây dựng khung hỗ trợ đặc thù, thấu tình đạt lý cho bãi bồi: Đối với các hộ khai thác bãi bồi lâu năm, ổn định, không tranh chấp dù chưa có giấy tờ, tỉnh nên vận dụng linh hoạt các quy định về hỗ trợ khác ngoài bồi thường đất (hỗ trợ tài sản, hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ chuyển đổi nghề, ưu tiên tuyển dụng lao động địa phương vào chính dự án hydro xanh) để mức hỗ trợ tiệm cận với giá trị thực tế người dân đã và đang thụ hưởng từ bãi bồi, tránh để người dân cảm thấy bị đánh đổi sinh kế cho một dự án mà họ không được chia sẻ lợi ích.

Bước 3 – Vận hành song song, có kiểm soát tiến độ 60 ngày: Thành lập Ban Chỉ đạo đặc biệt, ứng vốn từ Quỹ phát triển đất để chi trả bồi thường, hỗ trợ ngay sau khi phương án được niêm yết đủ thời gian luật định, tuyệt đối không cắt bỏ bước công khai, đối thoại. Nếu phát sinh khiếu nại về nguồn gốc đất, tỉnh nên tách riêng phần diện tích không có tranh chấp để bàn giao trước cho nhà đầu tư, phần còn tranh chấp tiếp tục xử lý theo đúng trình tự, vừa giữ được “chữ tín” tiến độ với nhà đầu tư, vừa không bỏ rơi quyền lợi hợp pháp của bất kỳ hộ dân nào.

Một dự án tỷ đô chỉ thực sự bền vững khi được xây trên nền tảng đồng thuận xã hội. Tốc độ và sự thấu cảm không phải là hai mục tiêu đối lập — nếu được quản trị đúng cách, minh bạch và nhân văn chính là con đường ngắn nhất để đạt được tiến độ.

 

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.