Trong một thương vụ M&A, bên mua thường tập trung vào giá trị doanh nghiệp, thị trường, tài sản và khả năng sinh lời mà đôi khi bỏ qua một yếu tố đặc biệt quan trọng: tình hình tài chính thực tế của doanh nghiệp mục tiêu

Không ít doanh nghiệp muốn hoàn tất thương vụ nhanh chóng nên chỉ dựa vào báo cáo tài chính và hồ sơ do bên bán cung cấp mà không thực hiện kiểm toán độc lập hoặc thẩm định tài chính chuyên sâu

Nếu sau khi M&A, bên mua mới phát hiện doanh nghiệp mục tiêu đang tồn tại những khoản nợ chưa được công bố, công nợ khó đòi hoặc nghĩa vụ tài chính tiềm ẩn thì bên mua có phải tự chịu toàn bộ rủi ro hay không?

M&A không có kiểm toán độc lập có vi phạm pháp luật không?

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình

I. Tóm tắt tình huống thực tế

Công ty A hoạt động trong lĩnh vực công nghệ và có nhu cầu mở rộng thị trường thông qua hoạt động M&A

Sau quá trình đàm phán, Công ty A quyết định mua 70% cổ phần của Công ty B với giá 50 tỷ đồng để nắm quyền kiểm soát Công ty B

Trong quá trình đàm phán, Công ty B cung cấp cho Công ty A báo cáo tài chính, danh sách tài sản, công nợ, hợp đồng kinh tế và một số tài liệu liên quan đến hoạt động kinh doanh

Do muốn nhanh chóng hoàn tất thương vụ, Công ty A không thuê tổ chức kiểm toán độc lập để kiểm tra tình hình tài chính của Công ty B, đồng thời cũng không thực hiện thẩm định tài chính chuyên sâu

Hai bên ký hợp đồng chuyển nhượng cổ phần và Công ty A thanh toán đủ 50 tỷ đồng

Khoảng 6 tháng sau khi hoàn tất giao dịch, Công ty A phát hiện Công ty B còn một khoản nợ 12 tỷ đồng đối với một nhà cung cấp, phát sinh trước thời điểm M&A nhưng không được Công ty B công bố đầy đủ trong quá trình đàm phán

Ngoài ra, Công ty A còn phát hiện một số khoản phải thu có khả năng không thu hồi được và một số nghĩa vụ tài chính chưa được xử lý

Công ty A cho rằng nếu biết trước những thông tin này thì họ sẽ không mua Công ty B với giá 50 tỷ đồng

Vấn đề đặt ra là: Công ty A không kiểm toán độc lập trước M&A thì có mất quyền yêu cầu Công ty B chịu trách nhiệm đối với khoản nợ bị che giấu hay không?

II. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

1. Quy định của pháp luật

Theo Điều 37 Luật Kiểm toán độc lập  năm 2011, được sửa đổi, bổ sung bởi  năm 2024, quy định về các doanh nghiệp, tổ chức thuộc đối tượng phải kiểm toán báo cáo tài chính và trường hợp doanh nghiệp, tổ chức khác tự nguyện thực hiện kiểm toán

Theo Điều 127 Luật Doanh nghiệp  2020, được sửa đổi, bổ sung  năm 2025, cổ phần được tự do chuyển nhượng, trừ các trường hợp pháp luật và Điều lệ công ty quy định hạn chế; việc chuyển nhượng cổ phần có thể được thực hiện bằng hợp đồng hoặc giao dịch trên thị trường chứng khoán.

Theo Điều 29 Luật Cạnh tranh  năm 2018, tập trung kinh tế bao gồm sáp nhập doanh nghiệp, hợp nhất doanh nghiệp, mua lại doanh nghiệp, liên doanh giữa các doanh nghiệp và các hình thức tập trung kinh tế khác theo quy định của pháp luật; trong đó mua lại doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp trực tiếp hoặc gián tiếp mua toàn bộ hoặc một phần vốn góp, tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối doanh nghiệp hoặc một ngành, nghề của doanh nghiệp bị mua lại. Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 năm 2015, giao dịch dân sự có hiệu lực khi chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp; các bên tham gia hoàn toàn tự nguyện; mục đích và nội dung giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và hình thức giao dịch đáp ứng điều kiện luật định.

Theo Điều 127 Bộ luật Dân sự  năm 2015, một bên tham gia giao dịch dân sự do bị lừa dối thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự đó vô hiệu

Theo Điều 131 Bộ luật Dân sự  năm 2015, khi giao dịch dân sự vô hiệu thì giao dịch không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm xác lập; các bên phải khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận và bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường

Theo Điều 360 Bộ luật Dân sự năm 2015, trường hợp có thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ thì bên có nghĩa vụ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác

Theo Điều 419 Bộ luật Dân sự  năm 2015, thiệt hại được bồi thường do vi phạm hợp đồng được xác định theo quy định của Bộ luật Dân sự, trong đó bên có quyền có thể yêu cầu bồi thường lợi ích mà lẽ ra mình được hưởng do hợp đồng mang lại và các khoản chi phí phát sinh do việc không hoàn thành nghĩa vụ hợp đồng.

2. Áp dụng vào tình huống

Trong tình huống trên, trước hết cần xác định Công ty B có thuộc trường hợp bắt buộc phải kiểm toán báo cáo tài chính hay không

Nếu Công ty B thuộc một trong các trường hợp phải kiểm toán theo Điều 37 Luật Kiểm toán độc lập năm 2011, được sửa đổi, bổ sung năm 2024, việc không thực hiện nghĩa vụ kiểm toán là vấn đề tuân thủ pháp luật của Công ty B

Tuy nhiên, nếu Công ty B không thuộc trường hợp bắt buộc kiểm toán, việc Công ty A không thuê một tổ chức kiểm toán độc lập để kiểm tra Công ty B trước khi thực hiện M&A không làm cho giao dịch đương nhiên trái pháp luật

Bởi pháp luật không đặt ra nguyên tắc rằng mọi thương vụ M&A đều phải có một cuộc kiểm toán độc lập riêng trước khi giao dịch được thực hiện

Vấn đề quan trọng hơn nằm ở thông tin mà Công ty B cung cấp cho Công ty A

Nếu Công ty B cung cấp thông tin trung thực, đầy đủ và không biết về khoản nợ 12 tỷ đồng thì việc Công ty A không phát hiện được khoản nợ có thể được xem là rủi ro phát sinh từ quá trình thẩm định của bên mua

Ngược lại, nếu Công ty B biết rõ khoản nợ 12 tỷ đồng nhưng cố tình che giấu, cung cấp thông tin sai lệch hoặc cam kết rằng doanh nghiệp không có nghĩa vụ tài chính nào khác ngoài những khoản đã công bố thì vấn đề pháp lý sẽ nghiêm trọng hơn

Khi đó, Công ty A cần xem xét:

Một là, hợp đồng M&A có điều khoản cam kết và bảo đảm của bên bán về tình trạng tài chính hay không

Hai là, Công ty B có cam kết không tồn tại các khoản nợ ngoài những khoản đã công bố hay không

Ba là, Công ty A có tài liệu chứng minh Công ty B biết về khoản nợ nhưng cố tình không cung cấp hay không

Bốn là, thông tin bị che giấu có phải là nguyên nhân khiến Công ty A quyết định mua cổ phần với giá 50 tỷ đồng hay không

Nếu chứng minh được Công ty B cố ý cung cấp thông tin sai lệch hoặc che giấu thông tin nhằm làm Công ty A hiểu sai và xác lập giao dịch thì Công ty A có thể xem xét áp dụng Điều 127 Bộ luật Dân sự năm 2015 về giao dịch dân sự vô hiệu do bị lừa dối

Trường hợp hợp đồng M&A đã có các điều khoản cam kết và bảo đảm về tình trạng tài chính, công nợ và nghĩa vụ thuế thì Công ty A còn có thể yêu cầu Công ty B thực hiện trách nhiệm theo chính hợp đồng, bao gồm yêu cầu bồi thường nếu bên bán vi phạm cam kết

Như vậy, việc không kiểm toán độc lập không làm Công ty A mất đương nhiên quyền yêu cầu bên bán chịu trách nhiệm

Điều quan trọng là Công ty A phải chứng minh được hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế và mối quan hệ giữa hành vi vi phạm với thiệt hại, tùy theo căn cứ yêu cầu mà mình lựa chọn

3. Kết luận pháp lý

Công ty A không kiểm toán độc lập trước M&A không đồng nghĩa với việc thương vụ M&A trái pháp luật hoặc đương nhiên vô hiệu

Nếu Công ty B không thuộc trường hợp bắt buộc kiểm toán thì việc Công ty A không thuê kiểm toán độc lập riêng cho thương vụ không phải là điều kiện làm giao dịch chuyển nhượng cổ phần vô hiệu

Tuy nhiên, nếu Công ty B cố tình che giấu khoản nợ 12 tỷ đồng, cung cấp thông tin sai lệch hoặc vi phạm cam kết trong hợp đồng M&A, Công ty A vẫn có thể yêu cầu bên bán chịu trách nhiệm theo thỏa thuận và quy định pháp luật

Trong trường hợp có đủ căn cứ chứng minh Công ty A xác lập giao dịch do bị lừa dối, có thể xem xét yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu theo Điều 127 Bộ luật Dân sự năm 2015

Điểm nguy hiểm nhất không phải là M&A không có kiểm toán, mà là bên mua hoàn tất giao dịch khi chưa biết chính xác doanh nghiệp đang có những khoản nợ và nghĩa vụ nào

III. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Góc nhìn pháp lý

Bên mua cần phân biệt rõ kiểm toán độc lập, thẩm định tài chính và trách nhiệm pháp lý của bên bán

Không phải cứ không có kiểm toán thì giao dịch sai pháp luật, nhưng cũng không thể lấy lý do “bên mua không kiểm toán” để hợp thức hóa việc bên bán cố tình cung cấp thông tin sai lệch

Góc nhìn tâm lý – giáo dục

Khi đứng trước một thương vụ M&A có giá trị lớn, bên mua rất dễ bị tâm lý “chốt deal càng nhanh càng tốt”

Chính tâm lý này khiến doanh nghiệp bỏ qua những bước tưởng như mất thời gian nhưng lại có ý nghĩa quyết định đối với giá trị thương vụ

Một khoản nợ không được phát hiện trước M&A có thể khiến giá trị thực của doanh nghiệp thấp hơn rất nhiều so với mức giá mà bên mua đã trả

Góc nhìn quản trị

Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình Due Diligence trước M&A

Không chỉ kiểm tra báo cáo tài chính mà cần kiểm tra công nợ, dòng tiền, nghĩa vụ thuế, khoản vay, tài sản, hợp đồng, tranh chấp và các nghĩa vụ tiềm ẩn

Đồng thời, kết quả thẩm định phải được phản ánh vào giá mua và các điều khoản phân bổ rủi ro trong hợp đồng M&A

IV. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Bước 1 Xác định doanh nghiệp mục tiêu có thuộc trường hợp bắt buộc kiểm toán theo Luật Kiểm toán độc lập năm 2011, được sửa đổi, bổ sung năm 2024 hay không

Bước 2 Thực hiện Financial Due Diligence trước khi hoàn tất M&A, tập trung vào báo cáo tài chính, công nợ, khoản vay, nghĩa vụ thuế, dòng tiền và các nghĩa vụ tiềm ẩn

Bước 3 Đưa các kết quả thẩm định vào hợp đồng M&A, đặc biệt là các điều khoản Representations and Warranties – Cam kết và bảo đảm, cơ chế bồi thường và trách nhiệm đối với khoản nợ phát sinh trước thời điểm hoàn tất giao dịch

Bước 4 Có thể thiết lập cơ chế Escrow – giữ lại hoặc ký quỹ một phần giá mua để bảo đảm nghĩa vụ của bên bán nếu sau M&A phát hiện các khoản nợ hoặc nghĩa vụ chưa được công bố

Bước 5 Nếu phát hiện khoản nợ bị che giấu sau M&A, bên mua cần ngay lập tức thu thập hợp đồng, email, báo cáo tài chính, chứng từ kế toán, tài liệu đàm phán và các bằng chứng khác để xác định bên bán có biết và cố tình che giấu hay không

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Chuyên gia Nguyễn Hữu Long cho rằng, không kiểm toán độc lập không phải lúc nào cũng khiến một thương vụ M&A trở thành trái pháp luật

Điều quan trọng hơn là bên mua phải biết mình đang mua giá trị gì và đang tiếp nhận những rủi ro gì

Nếu pháp luật không bắt buộc kiểm toán, doanh nghiệp vẫn có thể quyết định không thực hiện kiểm toán riêng cho thương vụ. Nhưng đối với các giao dịch có giá trị lớn, việc bỏ qua Due Diligence có thể khiến bên mua phải trả giá bằng những khoản nợ mà mình không hề biết trước

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Trong M&A, đừng chỉ thẩm định doanh nghiệp có bao nhiêu tài sản; hãy thẩm định doanh nghiệp đang mang theo bao nhiêu nghĩa vụ

Chi phí kiểm toán và thẩm định trước M&A là chi phí phòng ngừa; chi phí xử lý một khoản nợ ẩn sau M&A có thể lớn hơn rất nhiều

Một thương vụ M&A tốt không phải là thương vụ hoàn tất nhanh nhất, mà là thương vụ mà bên mua biết chính xác mình đang mua gì và rủi ro nào đã được phân bổ cho mỗi bên

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.