Trong quá trình huy động vốn, Startup thường phải đánh đổi một phần quyền sở hữu để đổi lấy nguồn vốn và sự hỗ trợ từ nhà đầu tư

Tuy nhiên, không phải lúc nào nhà đầu tư cũng chỉ yêu cầu cổ phần tại thời điểm đầu tư

Một số nhà đầu tư còn yêu cầu Startup dành cho mình quyền chọn mua cổ phiếu trong tương lai với mức giá thấp hơn đáng kể so với giá trị dự kiến của doanh nghiệp

Nếu điều khoản này được đưa ra dưới sức ép của nhà đầu tư, Startup có thể rơi vào tình trạng bị pha loãng quyền sở hữu nghiêm trọng khi doanh nghiệp tăng trưởng

Vậy nhà đầu tư có được ép Startup bán quyền chọn mua cổ phiếu với giá rẻ hay không? Khi nào điều khoản này hợp pháp? Khi nào có thể bị xem xét là giao dịch bị cưỡng ép?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Startup A đang cần huy động vốn để mở rộng hoạt động kinh doanh

Nhà đầu tư B đồng ý rót 10 tỷ đồng vào Startup A để đổi lấy 15% cổ phần

Tuy nhiên, B đưa ra thêm một điều kiện:

Nếu Startup A tiếp tục gọi vốn trong tương lai, A phải dành cho B quyền chọn mua thêm 10% cổ phần với giá 10.000 đồng/cổ phần, bất kể giá trị doanh nghiệp tại thời điểm thực hiện quyền là bao nhiêu

B cho rằng đây là điều kiện bắt buộc để B chấp nhận đầu tư

A đang trong tình trạng thiếu vốn nên buộc phải cân nhắc chấp nhận

Sau 3 năm, Startup phát triển mạnh, giá trị cổ phần tăng lên nhiều lần

B thực hiện quyền mua với mức giá 10.000 đồng/cổ phần, trong khi giá trị thị trường tại thời điểm đó cao hơn rất nhiều

Các cổ đông sáng lập cho rằng điều khoản này khiến họ bị pha loãng nghiêm trọng và cho rằng B đã ép Startup chấp nhận một điều khoản bất lợi ngay từ thời điểm đầu tư

Vậy thỏa thuận này có hợp pháp không?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT

1.1. Quyền của cổ đông phổ thông

Khoản 1 Điều 115 Luật Doanh nghiệp năm 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định về các quyền cơ bản của cổ đông phổ thông, trong đó có quyền được ưu tiên mua cổ phần mới tương ứng với tỷ lệ sở hữu cổ phần phổ thông của từng cổ đông trong công ty.

1.2. Chào bán cổ phần

Khoản 1 Điều 124 Luật Doanh nghiệp năm 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định về chào bán cổ phần, bao gồm chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu, chào bán riêng lẻ và chào bán ra công chúng theo quy định của pháp luật.

1.3. Giá bán cổ phần

Khoản 1 Điều 125 Luật Doanh nghiệp năm 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định Hội đồng quản trị quyết định thời điểm, phương thức và giá bán cổ phần trong phạm vi thẩm quyền

Giá bán cổ phần không được thấp hơn giá thị trường tại thời điểm chào bán hoặc giá trị được ghi trong sổ sách của cổ phần tại thời điểm gần nhất, trừ các trường hợp luật định.

1.4. Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự

Khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định giao dịch dân sự có hiệu lực khi có đủ các điều kiện:

Điểm a khoản 1 Điều 117: Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch được xác lập

Điểm b khoản 1 Điều 117: Chủ thể tham gia giao dịch hoàn toàn tự nguyện

Điểm c khoản 1 Điều 117: Mục đích và nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

1.5. Giao dịch dân sự vô hiệu do bị đe dọa, cưỡng ép

Điều 127 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định trường hợp một bên tham gia giao dịch do bị đe dọa, cưỡng ép thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu

Đe dọa, cưỡng ép phải là hành vi cố ý làm cho bên kia buộc phải thực hiện giao dịch nhằm tránh thiệt hại theo điều kiện luật định.

1.6. Thời hiệu yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu do bị đe dọa, cưỡng ép

Điểm c khoản 1 Điều 132 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu theo Điều 127 là 02 năm, kể từ ngày người có hành vi đe dọa, cưỡng ép chấm dứt hành vi đe dọa, cưỡng ép.

1.7. Chào bán cổ phiếu riêng lẻ đối với công ty đại chúng

Khoản 1 Điều 31 Luật Chứng khoán năm 2019, được sửa đổi, bổ sung năm 2024 quy định điều kiện chào bán cổ phiếu riêng lẻ của công ty đại chúng, trong đó có yêu cầu về quyết định của Đại hội đồng cổ đông thông qua phương án phát hành và sử dụng vốn, tiêu chí và số lượng nhà đầu tư

Khoản 3 Điều 31 Luật Chứng khoán năm 2019, được sửa đổi, bổ sung năm 2024 quy định các trường hợp áp dụng đối với công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ không phải là công ty đại chúng.

2. ÁP DỤNG VÀO TÌNH HUỐNG

2.1. Nhà đầu tư có được yêu cầu quyền chọn mua cổ phiếu giá rẻ không?

Có thể có, nếu đây là một điều khoản đầu tư được các bên tự nguyện thỏa thuận và việc thực hiện quyền phù hợp với pháp luật về doanh nghiệp, chứng khoán và điều lệ công ty

Về bản chất kinh tế, đây có thể là một dạng quyền mua cổ phần trong tương lai với giá đã xác định hoặc theo công thức xác định trước

Nhà đầu tư có thể chấp nhận bỏ vốn hôm nay để đổi lấy quyền được mua thêm cổ phần trong tương lai

Pháp luật không mặc nhiên cấm mọi thỏa thuận như vậy

Tuy nhiên, điều quan trọng là không thể chỉ nhìn vào việc “giá mua rẻ” để kết luận hợp pháp hay bất hợp pháp

Phải xem xét:

Ai có quyền quyết định phát hành

Đối tượng cổ phần nào được mua

Giá phát hành được xác định như thế nào

Điều lệ công ty quy định ra sao

Nghị quyết của cơ quan có thẩm quyền có cho phép hay không

Startup có phải công ty đại chúng hay không

Nhà đầu tư có thực sự tự nguyện hay có hành vi đe dọa, cưỡng ép hay không

2.2. “Ép” Startup có đồng nghĩa với cưỡng ép theo Điều 127 BLDS không?

Không phải cứ gây áp lực trong đàm phán là cưỡng ép theo Điều 127 BLDS

Ví dụ:

“Nếu Startup không chấp nhận quyền chọn mua thì tôi không đầu tư”

Thông thường đây chỉ là điều kiện thương mại trong đàm phán đầu tư

Nhà đầu tư có quyền quyết định có bỏ vốn hay không

Nhưng nếu nhà đầu tư sử dụng hành vi đe dọa, uy hiếp trái pháp luật làm Startup buộc phải xác lập giao dịch nhằm tránh thiệt hại thuộc trường hợp Điều 127 thì vấn đề sẽ khác

Khi đó phải chứng minh được yếu tố đe dọa, cưỡng ép chứ không thể chỉ dựa vào việc Startup đang cần vốn.

2.3. Giá quyền chọn thấp có tự động làm giao dịch vô hiệu không?

Không

Giá thấp hơn giá trị dự kiến của cổ phần không tự động là căn cứ để tuyên bố giao dịch vô hiệu

Phải phân biệt giữa:

Giá ưu đãi được các bên tự nguyện thỏa thuận

và

giá phát hành cổ phần thực tế của công ty tại thời điểm thực hiện quyền

Nếu quyền chọn chỉ là một cam kết hợp đồng về việc nhà đầu tư được mua cổ phần trong tương lai thì khi đến thời điểm thực hiện quyền, Startup vẫn phải bảo đảm việc phát hành cổ phần tuân thủ quy định của Luật Doanh nghiệp và pháp luật chứng khoán nếu thuộc phạm vi điều chỉnh.

2.4. Nếu giá thực hiện quyền là 10.000 đồng nhưng giá trị cổ phần sau 3 năm là 100.000 đồng thì sao?

Đây chính là lợi ích kinh tế mà nhà đầu tư đã thương lượng từ thời điểm bỏ vốn

Nếu ngay từ đầu các bên đã thỏa thuận:

Giá thực hiện quyền = 10.000 đồng/cổ phần

và Startup tự nguyện chấp nhận thì việc sau 3 năm giá trị cổ phần tăng lên 100.000 đồng không tự động làm thỏa thuận ban đầu vô hiệu

Nhà đầu tư đang hưởng lợi từ quyền đã được mua thông qua khoản đầu tư ban đầu

Tuy nhiên, khi thực hiện quyền, việc phát hành cổ phần vẫn phải tuân thủ quy định pháp luật và thẩm quyền nội bộ của công ty

2.5. Điều khoản này có thể làm cổ đông sáng lập bị pha loãng không?

Có

Đây là rủi ro kinh tế rất lớn

Ví dụ Startup có:

1.000.000 cổ phần

Nhà đầu tư B đang sở hữu:

150.000 cổ phần = 15%

Nếu B có quyền mua thêm:

100.000 cổ phần

thì khi Startup phát hành thêm cổ phần, tỷ lệ sở hữu của các cổ đông hiện hữu có thể giảm nếu họ không được hoặc không thực hiện quyền mua tương ứng

Do đó, trước khi chấp nhận điều khoản này, Startup phải tính toán fully diluted ownership thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ sở hữu tại thời điểm đầu tư

2.6. Startup có thể tự cam kết bán cổ phần trong tương lai không?

Không nên hiểu rằng chỉ cần ký một hợp đồng là Startup đương nhiên có thể bỏ qua các thủ tục nội bộ về phát hành cổ phần

Việc phát hành cổ phần vẫn phải thuộc đúng thẩm quyền và tuân thủ quy định của Luật Doanh nghiệp

Đặc biệt, nếu Startup trở thành công ty đại chúng, việc chào bán cổ phiếu còn phải tuân thủ Luật Chứng khoán

Pháp luật chứng khoán hiện hành vẫn đặt ra các yêu cầu riêng đối với chào bán cổ phiếu riêng lẻ của công ty đại chúng.

2.7. Nếu nhà đầu tư lợi dụng tình trạng Startup đang rất cần vốn thì sao?

Việc Startup đang khó khăn về tài chính không tự động làm mất tính tự nguyện của giao dịch

Tuy nhiên, nếu có chứng cứ cho thấy nhà đầu tư đã sử dụng đe dọa hoặc cưỡng ép khiến Startup buộc phải xác lập giao dịch thì có thể xem xét Điều 127 BLDS

Điểm mấu chốt là phải chứng minh được hành vi cưỡng ép theo đúng tiêu chuẩn pháp lý

Không thể chỉ lập luận:

“Startup cần tiền nên bị ép”

mà phải chứng minh:

Có hành vi đe dọa hoặc cưỡng ép

Hành vi đó có tính cố ý

Startup buộc phải xác lập giao dịch để tránh thiệt hại thuộc trường hợp luật định

2.8. Nếu quyền chọn mua được thiết kế quá bất lợi cho Startup thì xử lý thế nào?

Đây là vấn đề cần giải quyết ngay khi đàm phán, thay vì chờ tranh chấp

Startup có thể yêu cầu:

Giá thực hiện quyền được điều chỉnh theo valuation của vòng gọi vốn tiếp theo

Đặt mức giá sàn

Giới hạn số cổ phần nhà đầu tư được mua

Giới hạn thời gian thực hiện quyền

Quy định điều kiện để quyền phát sinh

Đưa cơ chế chống pha loãng hợp lý

Quy định rõ trường hợp quyền mất hiệu lực

Yêu cầu phê duyệt của cơ quan có thẩm quyền của công ty

3. KẾT LUẬN PHÁP LÝ

Nhà đầu tư yêu cầu Startup dành quyền chọn mua cổ phiếu với giá thấp không đương nhiên là trái pháp luật

Nếu hai bên tự nguyện thỏa thuận, điều khoản không vi phạm điều cấm của pháp luật và việc thực hiện quyền sau này tuân thủ Luật Doanh nghiệp, điều lệ công ty và pháp luật chứng khoán nếu có áp dụng thì về nguyên tắc có thể được xem xét thực hiện

Tuy nhiên, nếu nhà đầu tư thực sự đe dọa, cưỡng ép làm Startup buộc phải xác lập giao dịch thì có thể xem xét Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015

Đối với Startup, rủi ro lớn nhất không nằm ở việc “bán rẻ” một cổ phiếu tại thời điểm hiện tại mà nằm ở quyền mua trong tương lai có thể làm thay đổi mạnh tỷ lệ sở hữu và quyền kiểm soát của các nhà sáng lập

Do đó, phải kiểm tra đồng thời tính hợp pháp của thỏa thuận, thẩm quyền phát hành, giá phát hành, điều lệ, nghị quyết của công ty và cơ chế pha loãng

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

1. Góc nhìn tâm lý

Startup đang thiếu vốn rất dễ rơi vào tâm lý:

“Có tiền trước mắt là được”

Chính tâm lý này khiến nhà sáng lập dễ chấp nhận những điều khoản có lợi rất lớn cho nhà đầu tư nhưng hậu quả chỉ xuất hiện sau vài năm

2. Góc nhìn giáo dục

Nhà sáng lập cần hiểu rằng 10 tỷ đồng đầu tư không chỉ đổi lấy 15% cổ phần hiện tại

Những quyền như:

Option

Warrant

Convertible

Anti-dilution

Liquidation preference

đều có thể tạo ra sự thay đổi rất lớn về quyền sở hữu thực tế

3. Góc nhìn quản trị

Mọi điều khoản quyền mua tương lai phải được đưa vào Cap Table theo phương pháp fully diluted

Không thể chỉ tính:

15% hôm nay

mà phải tính:

15% hôm nay + quyền mua tương lai + ESOP + các công cụ chuyển đổi + các quyền có khả năng tạo cổ phần mới

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA

Bước 1: Không chấp nhận “giá rẻ” mà không xác định điều kiện

Startup cần xác định rõ:

Giá cố định

Công thức xác định giá

Chiết khấu tối đa

Giá sàn

Thời điểm xác định giá

Bước 2: Giới hạn quyền chọn

Quy định rõ:

Số lượng cổ phần tối đa

Thời hạn quyền

Thời điểm được thực hiện

Điều kiện kích hoạt

Trường hợp quyền chấm dứt

Bước 3: Tính pha loãng trước khi ký

Phải lập ít nhất 3 kịch bản:

Kịch bản Startup tăng trưởng mạnh

Kịch bản tăng trưởng bình thường

Kịch bản Startup gọi vốn nhiều vòng

Từ đó xác định tỷ lệ sở hữu thực tế của nhà sáng lập sau khi nhà đầu tư thực hiện toàn bộ quyền

Bước 4: Kiểm tra thẩm quyền

Phải xác định:

Điều lệ công ty

Hội đồng quản trị

Đại hội đồng cổ đông

Quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu

Quy định về chào bán cổ phần

và nếu là công ty đại chúng thì phải kiểm tra thêm pháp luật chứng khoán

Bước 5: Đàm phán cơ chế cân bằng

Thay vì cho nhà đầu tư quyền mua với giá cố định quá thấp, có thể đàm phán:

Giá theo vòng gọi vốn tiếp theo

Chiết khấu có giới hạn

Valuation cap

Giá sàn

Quyền mua tối đa

Như vậy nhà đầu tư vẫn có ưu đãi nhưng Startup không bị khóa vào một mức giá bất lợi quá lâu

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Nhà đầu tư có quyền đàm phán để nhận được lợi ích tương xứng với rủi ro bỏ vốn, nhưng Startup không nên đánh đổi một khoản vốn ngắn hạn bằng một quyền mua cổ phần có thể làm mất giá trị sở hữu trong dài hạn

Đặc biệt, “giá quyền chọn thấp” không tự nó đồng nghĩa với “trái pháp luật”

Điểm cần kiểm tra là cách quyền được hình thành, sự tự nguyện của Startup, thẩm quyền của công ty, điều kiện phát hành cổ phần và cách thực hiện quyền trong tương lai

Nếu nhà đầu tư chỉ đưa ra điều kiện:

“Không chấp nhận quyền mua này thì tôi không đầu tư”

thì chưa đủ để kết luận có cưỡng ép theo Điều 127 BLDS

Nhưng nếu có đe dọa, cưỡng ép thực sự khiến Startup buộc phải xác lập giao dịch thì phải xem xét quy định về giao dịch dân sự vô hiệu do bị đe dọa, cưỡng ép

Đối với Startup, nguyên tắc an toàn nhất là: trước khi ký bất kỳ quyền chọn mua cổ phần nào, phải quy đổi toàn bộ quyền đó thành tỷ lệ sở hữu trên Cap Table theo kịch bản pha loãng tối đa

Đừng chỉ hỏi “nhà đầu tư được mua với giá bao nhiêu”, mà phải hỏi “sau khi nhà đầu tư thực hiện toàn bộ quyền, nhà sáng lập còn sở hữu bao nhiêu phần trăm doanh nghiệp”.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.