1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Ông Nguyễn Văn A, trú tại xã B, tỉnh C, có nhu cầu xây dựng một căn nhà trên thửa đất ở do mình nhận chuyển nhượng hợp pháp từ một hộ gia đình trong địa phương.

Trước khi mua, ông A đã kiểm tra Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hợp đồng chuyển nhượng và hiện trạng thửa đất. Tuy nhiên, do khu đất đã được sử dụng từ nhiều đời trước, trên một góc đất có 3 ngôi mộ đất rất cũ, không có bia ghi rõ họ tên, không xác định được thân nhân, đồng thời vị trí các ngôi mộ cũng không có ranh giới cụ thể.

Người dân xung quanh cho biết những ngôi mộ này có thể đã tồn tại hàng chục năm, thậm chí lâu hơn, nhưng không ai xác định được chính xác người được an táng là ai.

Sau khi nhận đất, ông A dự kiến xây nhà. Ba ngôi mộ lại nằm đúng vị trí dự kiến xây dựng nên ông A cho rằng:

“Tôi đã mua đất hợp pháp, đã được cấp Sổ đỏ, vậy tôi có quyền tự thuê người đào, bốc mộ rồi cải táng sang nơi khác để lấy mặt bằng xây nhà hay không?”

Gia đình ông A cũng bắt đầu lo lắng về những vấn đề khác: nếu tự ý di dời mà sau này tìm được thân nhân thì sao? Nếu trong quá trình đào phát hiện hài cốt hoặc đồ vật cổ thì xử lý thế nào? Nếu đây là mộ của dòng họ hoặc người có công trong lịch sử địa phương thì sao?

Đặc biệt, trong tâm lý của nhiều gia đình Việt Nam, mồ mả không đơn thuần là một vật thể nằm trên đất. Đây còn là nơi gắn với ký ức tổ tiên, phong tục, tín ngưỡng và sự tôn kính đối với người đã khuất.

Vì vậy, câu chuyện của ông A không nên được giải quyết theo tư duy đơn giản:

“Đất đã mua → mộ nằm trên đất → tự di chuyển mộ.”

Mà cần tiếp cận theo hướng:

“Xác minh nguồn gốc → xác định chủ mộ → kiểm tra yếu tố văn hóa, khảo cổ → thông báo tìm thân nhân → xin ý kiến cơ quan có thẩm quyền → di dời đúng phong tục → hoàn thiện hồ sơ → mới triển khai xây dựng.”

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Có Sổ đỏ không có nghĩa là được tự ý đào phá mồ mả

Đây là vấn đề đầu tiên cần khẳng định.

Việc ông A có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất chứng minh quyền sử dụng đối với thửa đất không đồng nghĩa với việc ông A được toàn quyền thực hiện mọi hành vi đối với các ngôi mộ đang tồn tại trên đất.

Mồ mả là một đối tượng có tính chất đặc biệt, liên quan đến hài cốt, đời sống tinh thần, phong tục và quyền lợi của thân nhân người đã mất.

Đáng chú ý, Bộ luật Hình sự quy định tội xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt. Điều 319 Bộ luật Hình sự hiện hành quy định người đào, phá mồ mả hoặc có hành vi khác xâm phạm thi thể, mồ mả, hài cốt có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi.

Vì vậy:

Không nên tự ý thuê người đào, phá, san lấp hoặc di chuyển 3 ngôi mộ chỉ vì các ngôi mộ đang nằm trên phần đất mình có quyền sử dụng.

Đây là nguyên tắc an toàn pháp lý quan trọng nhất đối với ông A.

2.2. Cần phân biệt “mua đất có mộ” với “Nhà nước thu hồi đất có mộ”

Một điểm rất dễ gây nhầm lẫn là nhiều người lấy quy định về bồi thường, hỗ trợ di dời mồ mả khi Nhà nước thu hồi đất để áp dụng trực tiếp cho trường hợp cá nhân mua đất rồi muốn xây nhà.

Hai tình huống này không hoàn toàn giống nhau.

Nghị định 88/2024/NĐ-CP quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Điều 15 của Nghị định quy định khi mồ mả nằm trong phạm vi đất thu hồi phải di dời thì được bồi thường các chi phí đào, bốc, di dời, xây dựng mới và các chi phí hợp lý trực tiếp liên quan; địa phương có trách nhiệm bố trí quỹ đất trong nghĩa trang theo quy hoạch để phục vụ việc di dời.

Trong tình huống của ông A, Nhà nước không thu hồi đất của ông A.

Ông A chỉ là người nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất từ chủ cũ.

Do đó, không thể máy móc nói rằng:

“Có mộ thì Nhà nước phải bố trí đất cải táng cho ông A.”

Hay:

“Ông A đương nhiên được hưởng khoản bồi thường di dời mộ.”

Các quy định về bồi thường tại Điều 15 Nghị định 88/2024/NĐ-CP chủ yếu được đặt trong bối cảnh Nhà nước thu hồi đất.

Đối với giao dịch dân sự giữa người bán và người mua, vấn đề mồ mả cần được xử lý thêm trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên, phong tục tập quán, quy định quản lý nghĩa trang, pháp luật dân sự, hình sự, di sản văn hóa và quy định của chính quyền địa phương.

2.3. “Mộ cổ” là dấu hiệu phải đặc biệt thận trọng

Trong tình huống này, từ “mộ cổ” không nên hiểu đơn giản là “ngôi mộ cũ”.

Nếu có dấu hiệu cho thấy các ngôi mộ có giá trị lịch sử, văn hóa, khảo cổ hoặc có các di vật đi kèm, việc xử lý sẽ trở nên phức tạp hơn.

Luật Di sản văn hóa năm 2024 quy định về việc quản lý, bảo vệ di sản văn hóa vật thể và các địa điểm, khu vực khảo cổ. Luật có hiệu lực từ ngày 01/7/2025.

Đặc biệt, Điều 38 Luật Di sản văn hóa 2024 quy định khi trong quá trình thực hiện dự án, xây dựng công trình phát hiện dấu hiệu có di tích, di vật hoặc phát hiện di tích, di vật thì chủ đầu tư phải tạm ngừng thi công và thông báo kịp thời cho cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa trên địa bàn để có biện pháp xử lý.

Vì vậy, nếu ông A đào thử và phát hiện:

• cấu trúc mộ đặc biệt;
• bia đá cổ;
• đồ gốm;
• tiền cổ;
• vật dụng cổ;
• dấu hiệu của khu mộ cổ;
• hoặc các hiện vật có khả năng mang giá trị lịch sử, văn hóa,

thì không được tiếp tục đào bới để tự xử lý.

Cách an toàn là:

Dừng ngay việc thi công tại khu vực phát hiện → bảo vệ hiện trạng → thông báo cơ quan quản lý văn hóa → chờ hướng dẫn chuyên môn.

Luật Di sản văn hóa còn quy định việc thăm dò, khai quật khảo cổ phải đáp ứng điều kiện pháp luật, trong đó có dự án khai quật được phê duyệt và giấy phép của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trừ trường hợp khai quật khảo cổ khẩn cấp theo quy định.

2.4. Nếu là mộ vô chủ thì có được tự ý di dời không?

Không nên hiểu “vô chủ” = “ai cũng được quyền di chuyển”.

Đây là điểm rất quan trọng.

Trong thực tiễn quản lý mồ mả khi giải phóng mặt bằng, pháp luật và quy định địa phương thường có cơ chế riêng đối với mồ mả vắng chủ, vô chủ, trong đó chính quyền cấp xã có thể tổ chức di dời và phối hợp với đơn vị thực hiện nhiệm vụ liên quan. Một số quy định địa phương còn yêu cầu lưu giữ bia, dấu hiệu nhận biết hoặc thông tin của mộ sau khi di dời để tạo điều kiện cho thân nhân xác minh về sau.

Điều này cho thấy một nguyên tắc rất đáng lưu ý:

Không xác định được chủ mộ không có nghĩa là được coi ngôi mộ như vật vô chủ để chủ đất tự ý phá bỏ.

Đặc biệt với một mộ cổ, việc xác định “vô chủ” cần thận trọng hơn nhiều so với một vật thể thông thường.

2.5. Trường hợp 3 ngôi mộ nằm trong đất đã mua thì xử lý theo hướng nào?

Có thể chia thành 3 khả năng.

Trường hợp 1: Xác định được thân nhân

Đây là trường hợp thuận lợi nhất.

Ông A nên liên hệ với thân nhân, lập biên bản thống nhất:

• xác định vị trí mộ;
• xác nhận tình trạng mộ;
• thống nhất việc di dời;
• thống nhất địa điểm cải táng;
• thời gian thực hiện;
• phương thức bốc mộ;
• chi phí;
• việc lưu giữ bia, vật nhận diện.

Sau đó thực hiện việc di dời theo quy định của địa phương và phong tục phù hợp.

Trường hợp 2: Không xác định được thân nhân nhưng không có dấu hiệu khảo cổ

Ông A không nên tự xử lý.

Nên thông báo cho UBND cấp xã nơi có đất để được hướng dẫn, đồng thời phối hợp xác minh nguồn gốc mộ.

Có thể đề nghị chính quyền địa phương:

• kiểm tra hồ sơ địa chính, lịch sử sử dụng đất;
• hỏi người cao tuổi, tổ dân phố/thôn;
• xác minh các dòng họ sinh sống lâu đời trong khu vực;
• xác định nghĩa trang hoặc khu cải táng phù hợp;
• thực hiện thông báo tìm thân nhân;
• lập biên bản xác nhận tình trạng mộ.

Trong thực tiễn, đối với mồ mả vô chủ trong quá trình giải phóng mặt bằng, cơ quan địa phương có thể tổ chức di dời theo phong tục, tập quán tại địa phương và đưa về khu vực nghĩa trang phù hợp.

Trường hợp 3: Có dấu hiệu là mộ cổ/di tích/khảo cổ

Đây là trường hợp phải dừng việc đào bới và chuyển sang quy trình quản lý di sản văn hóa.

Nếu trong quá trình xây dựng phát hiện dấu hiệu di tích hoặc di vật khảo cổ, Luật Di sản văn hóa 2024 yêu cầu chủ đầu tư tạm ngừng thi công và thông báo kịp thời cho cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa trên địa bàn.

Trong trường hợp này, mục tiêu không còn đơn thuần là:

“Di chuyển mộ để lấy mặt bằng.”

Mà phải xác định:

“Đối tượng này có giá trị lịch sử, văn hóa hoặc khảo cổ cần được bảo vệ hay không?”

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

3.1. Người mua đất thường có tâm lý “mình đã bỏ tiền mua thì đất phải sạch”

Đây là tâm lý rất dễ hiểu.

Một người bỏ ra hàng trăm triệu hoặc hàng tỷ đồng mua đất thường kỳ vọng:

Nhận Sổ đỏ → nhận đất → xây nhà.

Khi phát hiện ba ngôi mộ nằm giữa khu đất, cảm giác đầu tiên thường là:

• lo lắng;
• tiếc tiền;
• sợ “đụng chạm tâm linh”;
• sợ tranh chấp;
• sợ sau này có người nhận là thân nhân;
• sợ xây nhà không thuận lợi.

Vì vậy, tư vấn pháp luật không nên chỉ nói:

“Không được tự ý di dời.”

Mà phải giải thích tiếp:

“Không tự ý di dời không có nghĩa là anh/chị không có cách giải quyết. Vấn đề là phải giải quyết theo đúng trình tự và tôn trọng người đã khuất.”

3.2. Tâm linh không phải là căn cứ pháp lý duy nhất, nhưng không thể xem nhẹ yếu tố tâm linh

Pháp luật không thể dùng để xác nhận những quan niệm như “động mộ sẽ gặp vận xấu” hay “xây nhà trên đất có mộ chắc chắn gặp chuyện”.

Đó là vấn đề thuộc về niềm tin và phong tục.

Nhưng pháp luật cần tôn trọng thực tế xã hội rằng mồ mả có ý nghĩa đặc biệt đối với đời sống tinh thần của người Việt Nam.

Do đó, cách xử lý tốt nhất phải kết hợp:

Pháp lý + phong tục + tâm lý + văn hóa cộng đồng.

Một quy trình đúng không chỉ giúp ông A tránh rủi ro pháp lý mà còn giúp gia đình người đã khuất cảm thấy được tôn trọng.

3.3. “Đăng báo tìm chủ mộ” nên được hiểu là một biện pháp quản trị rủi ro

Trong tình huống 3 ngôi mộ không rõ chủ, việc thông báo tìm thân nhân là rất cần thiết về mặt thực tiễn.

Có thể thực hiện theo hướng:

Bước 1: Lập biên bản ghi nhận hiện trạng 3 ngôi mộ.

Bước 2: Chụp ảnh từng ngôi mộ.

Bước 3: Xác định tọa độ/vị trí tương đối.

Bước 4: Ghi nhận đặc điểm:

• bia;
• hướng mộ;
• kích thước;
• vật liệu;
• chữ khắc;
• cây cối;
• dấu hiệu nhận biết khác.

Bước 5: Thông báo tìm thân nhân tại địa phương.

Bước 6: Tùy trường hợp, đề nghị đăng thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng hoặc kênh thông tin phù hợp của địa phương.

Bước 7: Ấn định thời gian tiếp nhận thông tin.

Bước 8: Lập biên bản kết quả xác minh.

Điều quan trọng là phải lưu lại bằng chứng của quá trình tìm kiếm, thay vì chỉ nói miệng rằng “đã hỏi quanh làng nhưng không ai biết”.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, với trường hợp của ông Nguyễn Văn A, phương án tối ưu không phải là “đào ngay” cũng không phải “giữ nguyên mãi”, mà là xây dựng một quy trình di dời có kiểm soát và có tính nhân văn.

Giải pháp 1: Tạm dừng việc xây dựng tại khu vực có mộ

Ông A cần khoanh vùng 3 ngôi mộ.

Không san lấp.

Không đào máy xúc.

Không phá bia.

Không tự ý mở mộ.

Không di chuyển hài cốt.

Không tự ý đem hài cốt đi nơi khác.

Việc này vừa bảo đảm an toàn pháp lý, vừa bảo vệ hiện trạng trong trường hợp sau đó phát sinh tranh chấp hoặc phát hiện dấu hiệu khảo cổ.

Giải pháp 2: Lập “Hồ sơ hiện trạng 3 ngôi mộ”

Nên lập một bộ hồ sơ gồm:

1. Ảnh toàn cảnh khu đất.
2. Ảnh từng ngôi mộ.
3. Sơ đồ vị trí từng mộ.
4. Kích thước và đặc điểm nhận dạng.
5. Chữ trên bia nếu có.
6. Thời điểm phát hiện.
7. Người chứng kiến.
8. Thông tin người dân địa phương cung cấp.
9. Tình trạng pháp lý của thửa đất.

Bộ hồ sơ này sẽ trở thành “bằng chứng nền” cho toàn bộ quá trình xử lý sau đó.

Giải pháp 3: Thông báo tìm thân nhân

Ông A nên phối hợp với chính quyền địa phương để thực hiện thông báo tìm thân nhân.

Nội dung thông báo có thể gồm:

THÔNG BÁO TÌM THÂN NHÂN MỒ MẢ

Hiện tại, tại thửa đất số…, tờ bản đồ số…, thuộc xã B, tỉnh C, có 03 ngôi mộ đã tồn tại từ lâu, không xác định được họ tên người được an táng và thân nhân.

Người biết thông tin về nguồn gốc, thân nhân của các phần mộ đề nghị liên hệ với ông Nguyễn Văn A hoặc UBND xã B để cung cấp thông tin, xác minh và thống nhất phương án xử lý.

Việc xác minh nhằm bảo đảm tôn trọng người đã khuất và thực hiện việc di dời, cải táng theo đúng quy định, phong tục và điều kiện thực tế của địa phương.

Thông báo cần kèm theo ảnh hoặc đặc điểm nhận diện từng ngôi mộ nếu phù hợp.

Giải pháp 4: Xác minh xem có phải mộ cổ hoặc đối tượng khảo cổ hay không

Đây là bước đặc biệt quan trọng vì tình huống sử dụng cụm từ “mộ cổ”.

Nếu có dấu hiệu bất thường, ông A nên đề nghị chính quyền địa phương phối hợp với cơ quan chuyên môn về văn hóa xác minh.

Nếu phát hiện dấu hiệu di tích, di vật hoặc khu vực khảo cổ, phải tạm ngừng thi công và thông báo cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa theo Luật Di sản văn hóa 2024.

Không được tự ý:

• đào sâu hơn;
• lấy đồ vật trong mộ;
• bán hiện vật;
• đập bia;
• chuyển hiện vật;
• san lấp toàn bộ khu vực.

Giải pháp 5: Nếu xác định là mộ thông thường và không tìm được thân nhân, thực hiện di dời có sự phối hợp của chính quyền

Nếu sau quá trình xác minh không tìm được thân nhân và cơ quan có thẩm quyền xác định đây không phải là di tích/đối tượng khảo cổ cần bảo vệ, ông A có thể đề nghị chính quyền địa phương hướng dẫn phương án di dời.

Việc di dời nên bảo đảm:

Một là, lựa chọn nghĩa trang/khu cải táng phù hợp với quy hoạch và quy định của địa phương.

Hai là, thực hiện đúng phong tục địa phương.

Ba là, có biên bản ghi nhận quá trình di dời.

Bốn là, bảo quản bia hoặc dấu hiệu nhận dạng của mộ nếu cần thiết để tạo khả năng xác minh về sau.

Năm là, lưu giữ hồ sơ, hình ảnh và thông tin vị trí mới.

Trong thực tiễn quản lý mồ mả, nhiều địa phương cũng đặt ra cơ chế lưu giữ bia hoặc dấu hiệu đặc trưng sau khi di dời để tạo điều kiện cho thân nhân xác minh về sau.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.