“Xã hội hóa giáo dục được kỳ vọng là cầu nối huy động nguồn lực để nâng cao chất lượng dạy học. Tuy nhiên, khi khoản tiền phụ huynh đóng góp cho nhà trường trở thành nguyên nhân của tranh chấp sau khi học sinh chuyển trường, câu chuyện không còn đơn thuần là vấn đề tài chính. Đằng sau những yêu cầu hoàn trả là tâm lý so bì về quyền lợi, là những băn khoăn về tính minh bạch trong quản lý tài sản và là yêu cầu đặt ra đối với nhà trường trong việc quản trị nguồn lực xã hội hóa đúng quy định của pháp luật.”
Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.
- Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)
Đầu năm học, Trường THCS X, xã B, tỉnh C vận động phụ huynh đóng góp “quỹ xã hội hóa giáo dục” để lắp đặt hệ thống điều hòa, máy chiếu và một số thiết bị phục vụ giảng dạy trong các lớp học.
Gia đình em Nguyễn Văn A đã tự nguyện đóng góp 6 triệu đồng theo thông báo của nhà trường.
Sau khoảng sáu tháng học tập, do chuyển nơi cư trú, em A được chuyển sang học tại một trường khác. Gia đình đề nghị nhà trường hoàn trả lại một phần khoản tiền đã đóng vì con không còn tiếp tục sử dụng các trang thiết bị được đầu tư.
Nhà trường từ chối với lý do khoản tiền này đã được sử dụng để mua sắm tài sản phục vụ chung cho hoạt động giáo dục và không có quy định hoàn trả khi học sinh chuyển trường.
Không đồng ý, phụ huynh cho rằng việc không hoàn lại khoản tiền là xâm phạm quyền lợi hợp pháp của gia đình và yêu cầu cơ quan quản lý giáo dục xem xét.
Vậy khi học sinh chuyển trường, nhà trường có bắt buộc phải hoàn trả khoản tiền xã hội hóa đã đóng hay không?
- Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”
- Nguyên tắc huy động nguồn lực cho giáo dục
“Điều 99. Học phí, dịch vụ phục vụ và hỗ trợ hoạt động giáo dục, chi phí của dịch vụ giáo dục, đào tạo
…
- Chi phí của dịch vụ giáo dục, đào tạo gồm toàn bộ chi phí tiền lương, chi phí trực tiếp gắn với hoạt động dạy học, chi phí quản lý, chi phí khấu hao tài sản cố định phục vụ trực tiếp và gián tiếp hoạt động giáo dục theo chương trình giáo dục.
Mức thu dịch vụ tuyển sinh là khoản kinh phí mà người dự tuyển phải nộp khi tham gia xét tuyển, thi tuyển được xác định theo nguyên tắc lộ trình tính đúng, tính đủ.
Dịch vụ phục vụ và hỗ trợ hoạt động giáo dục được tổ chức để tạo điều kiện thuận lợi, nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục đáp ứng nhu cầu phát triển toàn diện của người học và hoạt động của cơ sở giáo dục nhưng không được ngân sách nhà nước bảo đảm hoặc chưa được cấu thành trong học phí; mức thu được xác định theo nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí.
…
- Cơ chế thu và quản lý học phí, các khoản thu dịch vụ phục vụ và hỗ trợ hoạt động giáo dục quy định như sau:
…
đ) Cơ sở giáo dục dân lập, cơ sở giáo dục tư thục được quyền chủ động xây dựng mức thu học phí và các dịch vụ khác bảo đảm bù đắp chi phí và có tích lũy; thực hiện công khai chi phí của dịch vụ giáo dục, đào tạo và mức thu theo cam kết trong đề án thành lập trường; công khai học phí và các dịch vụ khác cho từng khóa học, cấp học, năm học theo quy định của pháp luật.”
Theo khoản 2 và điểm đ khoản 4 Điều 99 Luật Giáo dục năm 2019 sửa đổi bổ sung 2025, Nhà nước khuyến khích tổ chức, cá nhân đầu tư, tài trợ và đóng góp cho phát triển sự nghiệp giáo dục theo quy định của pháp luật. Việc thu các khoản thu dịch vụ do nhà trường chủ động xây dựng tuy nhiên phải đảm bảo nguyên tắc tính đúng, tính đủ.
Việc huy động nguồn lực xã hội phải bảo đảm công khai, minh bạch, đúng mục đích và không được trái quy định của pháp luật.
- Nguyên tắc quản lý tài sản công
Điều 6 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công số 23/VBHN-VPQH quy định:
“Điều 6. Nguyên tắc quản lý, sử dụng tài sản công
- Mọi tài sản công đều phải được Nhà nước giao quyền quản lý, quyền sử dụng và các hình thức trao quyền khác cho cơ quan, tổ chức, đơn vị và đối tượng khác theo quy định của Luật này và pháp luật có liên quan.
- Tài sản công do Nhà nước đầu tư phải được quản lý, khai thác, duy tu, bảo dưỡng, sửa chữa, được thống kê, kế toán đầy đủ về hiện vật và giá trị, những tài sản có nguy cơ chịu rủi ro cao do thiên tai, hoả hoạn và nguyên nhân bất khả kháng khác được quản lý rủi ro về tài chính thông qua bảo hiểm hoặc công cụ khác theo quy định của pháp luật.
- Tài sản công là tài nguyên phải được kiểm kê, thống kê về hiện vật, ghi nhận thông tin phù hợp với tính chất, đặc điểm của tài sản; được quản lý, bảo vệ, khai thác theo quy hoạch, kế hoạch, bảo đảm tiết kiệm, hiệu quả, đúng pháp luật.
- Tài sản công phục vụ công tác quản lý, cung cấp dịch vụ công, bảo đảm quốc phòng, an ninh của cơ quan, tổ chức, đơn vị phải được sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, đúng mục đích, công năng, đối tượng, tiêu chuẩn, định mức, chế độ theo quy định của pháp luật.
- Việc khai thác nguồn lực tài chính từ tài sản công phải tuân theo cơ chế thị trường, có hiệu quả, công khai, minh bạch, đúng pháp luật.
- Việc quản lý, sử dụng tài sản công phải được thực hiện công khai, minh bạch, bảo đảm thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, phòng, chống tham nhũng.
- Việc quản lý, sử dụng tài sản công được giám sát, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán; mọi hành vi vi phạm pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công phải được xử lý kịp thời, nghiêm minh theo quy định của pháp luật.”
Bên cạnh đó, khoản 1 Điều 8 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công số 23/VBHN-VPQH quy định:
“Điều 8. Công khai tài sản công
- Việc công khai tài sản công phải được thực hiện đầy đủ, kịp thời, chính xác theo quy định của pháp luật; trường hợp không thực hiện công khai hoặc công khai không đầy đủ, kịp thời, chính xác thì bị xử lý theo quy định của pháp luật.
…”
Như vậy, tài sản công phải được quản lý, sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả, công khai, minh bạch và đúng thẩm quyền. Việc quản lý, sử dụng tài sản công phải bảo đảm phục vụ lợi ích chung, tránh thất thoát, lãng phí và phải tuân thủ các nguyên tắc do pháp luật quy định.
Khi tài sản được hình thành từ nguồn tài trợ hợp pháp và được xác lập là tài sản của cơ sở giáo dục công lập thì việc quản lý, sử dụng phải thực hiện theo chế độ quản lý tài sản công.
- Quy định về tài trợ cho cơ sở giáo dục
Theo Điều 2 Thông tư số 16/2018/TT-BGDĐT, việc vận động tài trợ phải bảo đảm các nguyên tắc:
- Tự nguyện.
- Công khai.
- Minh bạch.
- Không được quy định mức đóng góp bình quân.
- Không được ép buộc dưới bất kỳ hình thức nào.
Khoản tài trợ sau khi được tiếp nhận hợp pháp sẽ được sử dụng theo mục đích đã công khai và trở thành nguồn lực phục vụ hoạt động chung của nhà trường.
Nói một cách dễ hiểu, nếu khoản tiền là tài trợ tự nguyện để hình thành tài sản chung của trường thì về nguyên tắc không phải là khoản tiền “gửi giữ” để khi học sinh chuyển trường sẽ được hoàn trả.
Áp dụng vào tình huống
Đối chiếu với tình huống trên, trước hết cần làm rõ bản chất pháp lý của khoản tiền mà phụ huynh đã nộp.
Nếu đây thực sự là khoản tài trợ tự nguyện, được thực hiện đúng quy trình, có kế hoạch vận động, được công khai, minh bạch và sử dụng đúng mục đích theo quy định của Thông tư số 16/2018/TT-BGDĐT, thì sau khi tài sản được hình thành và đưa vào sử dụng, khoản tiền này không còn là tài sản riêng của từng phụ huynh mà đã trở thành nguồn lực phục vụ hoạt động chung của nhà trường. Trong trường hợp đó, việc học sinh chuyển trường không làm phát sinh nghĩa vụ hoàn trả một phần khoản tài trợ.
Ngược lại, nếu việc thu tiền mang tính bắt buộc, ấn định mức đóng góp, gắn việc đóng tiền với quyền học tập của học sinh hoặc thực hiện không đúng quy trình vận động tài trợ thì việc thu có dấu hiệu trái quy định. Khi đó, cơ quan quản lý giáo dục có quyền kiểm tra, thanh tra và yêu cầu xử lý theo quy định của pháp luật, đồng thời xem xét quyền lợi của phụ huynh trên cơ sở tính chất cụ thể của khoản tiền đã thu.
Kết luận pháp lý
Qua phân tích có thể thấy, pháp luật khuyến khích xã hội hóa giáo dục nhưng không đồng nghĩa với việc nhà trường được phép thu các khoản đóng góp tùy tiện hoặc thiếu minh bạch.
Đối với khoản tài trợ tự nguyện hợp pháp, được huy động và sử dụng đúng quy định của khoản 2 Điều 99 Luật Giáo dục năm 2019, Điều 4 và Điều 6 Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, cùng Thông tư số 16/2018/TT-BGDĐT, thì khi học sinh chuyển trường không mặc nhiên phát sinh nghĩa vụ hoàn trả.
Tuy nhiên, nếu việc thu tiền không đúng bản chất tự nguyện, không đúng quy trình hoặc có dấu hiệu lạm thu thì cơ quan có thẩm quyền phải kiểm tra, xử lý nghiêm để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của phụ huynh và học sinh.
Xã hội hóa giáo dục chỉ thực sự có ý nghĩa khi được xây dựng trên nền tảng tự nguyện, minh bạch và niềm tin của phụ huynh đối với nhà trường.
- Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”
Góc nhìn tâm lý
Khi con chuyển trường, nhiều phụ huynh dễ nảy sinh tâm lý so sánh quyền lợi: “Con mình không còn học ở đây thì vì sao khoản tiền đã đóng lại không được hoàn trả?”. Cảm giác này càng rõ hơn nếu gia đình gặp khó khăn về kinh tế hoặc chưa được giải thích đầy đủ về bản chất của khoản đóng góp.
Ở chiều ngược lại, nếu nhà trường truyền đạt thiếu minh bạch hoặc sử dụng thuật ngữ “quỹ xã hội hóa” một cách chung chung, phụ huynh rất dễ hiểu nhầm đây là khoản phí dịch vụ có thể hoàn lại, từ đó phát sinh tranh chấp và mất niềm tin.
Góc nhìn giáo dục
Hoạt động xã hội hóa giáo dục phải được xây dựng trên tinh thần đồng hành giữa gia đình và nhà trường. Mỗi khoản đóng góp cần được giải thích rõ về mục đích, nguyên tắc quản lý và giá trị sử dụng lâu dài, giúp phụ huynh hiểu rằng họ đang góp phần cải thiện điều kiện học tập chung chứ không phải mua một dịch vụ dành riêng cho con mình.
Góc nhìn quản trị
Để hạn chế tranh chấp, nhà trường cần xây dựng quy chế tiếp nhận, quản lý và sử dụng tài trợ với các nội dung rõ ràng:
- Công khai mục đích vận động, dự toán kinh phí và kế hoạch sử dụng.
- Phân biệt rõ giữa khoản tài trợ tự nguyện và các khoản thu theo quy định.
- Thông báo rõ nguyên tắc sau khi tài sản được hình thành sẽ trở thành tài sản chung của nhà trường và được quản lý theo pháp luật về tài sản công.
- Công khai việc ghi nhận, quản lý, khấu hao và sử dụng tài sản xã hội hóa nhằm tạo sự minh bạch và củng cố niềm tin của phụ huynh.
Một quy trình quản trị minh bạch sẽ giúp giảm đáng kể các tranh chấp phát sinh và tạo sự đồng thuận giữa nhà trường với gia đình học sinh.
- Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long
Bản chất của xã hội hóa giáo dục là sự chung tay tự nguyện, nhưng nó thường biến tướng thành “lạm thu” khi thiếu đi sự minh bạch và trách nhiệm giải trình từ phía nhà trường. Để tháo gỡ các cuộc khủng hoảng niềm tin xung quanh các khoản đóng góp tự nguyện, hệ thống quản trị tài chính học đường phải được vận hành bằng tư duy “mở”.
- Giải quyết xung đột bằng bằng chứng tài chính: Đối thoại với phụ huynh không thể là những lời hứa suông hay giải thích chung chung. Nhà trường phải đặt lên bàn làm việc toàn bộ hồ sơ vận động, phương án sử dụng kinh phí và hóa đơn mua sắm thực tế. Khi các con số được phơi bày dưới ánh sáng pháp lý, mọi hoài nghi về lợi ích nhóm tự khắc sẽ bị triệt tiêu.
- Chuyển từ “kêu gọi đóng góp” sang “quản trị tài sản chung”: Xã hội hóa không dừng lại ở việc thu tiền, mà là quản lý một nguồn lực công do nhân dân đóng góp. Các trường học cần siết chặt quy trình tiếp nhận, chuyển đổi phương thức quản lý tài sản xã hội hóa sang cơ chế công khai số hóa để phụ huynh có thể giám sát theo thời gian thực. Khi người dân thấy rõ từng đồng tiền mình bỏ ra đều biến thành cơ sở vật chất phục vụ trực tiếp cho con em họ, làn sóng phản đối sẽ nhường chỗ cho sự đồng thuận và đồng hành bền vững.
Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long:
“Xã hội hóa giáo dục không phải là sự chia sẻ gánh nặng tài chính cho nhà trường, mà là sự chung tay xây dựng môi trường học tập tốt hơn cho mọi học sinh. Muốn phụ huynh đồng hành bằng niềm tin, nhà trường phải quản lý từng khoản đóng góp bằng sự minh bạch và trách nhiệm.”
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.