Trong một thương vụ M&A, bên mua thường tập trung vào giá trị doanh nghiệp, tài sản, thị trường, khách hàng và tiềm năng tăng trưởng

Tuy nhiên, một trong những rủi ro nghiêm trọng nhất lại có thể nằm ở những nghĩa vụ tài chính chưa được phát hiện tại thời điểm giao dịch

Đáng chú ý, sau khi thương vụ hoàn tất, doanh nghiệp bị mua lại mới nhận được yêu cầu thanh toán hàng tỷ đồng từ một nhà thầu vì công trình đã hoàn thành từ trước nhưng tiền chưa được thanh toán đầy đủ

Vậy khoản nợ này thuộc về ai? Bên mua có thể từ chối trả vì khoản nợ phát sinh trước M&A hay không? Người bán có phải bồi thường cho bên mua nếu khoản nợ này không được công bố?

Hãy cùng chuyên gia ThS Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình

I Tóm tắt tình huống thực tế

Công ty A hoạt động trong lĩnh vực xây dựng và phát triển bất động sản

Sau quá trình đàm phán, Công ty B quyết định thực hiện M&A với Công ty A thông qua việc mua lại 80% cổ phần của các cổ đông hiện hữu

Trước thời điểm ký kết giao dịch, Công ty B tiến hành thẩm định doanh nghiệp

Theo hồ sơ tài chính và các tài liệu do Công ty A cung cấp, các khoản phải trả của Công ty A ở mức tương đối thấp và không thể hiện khoản nợ lớn nào đối với các nhà thầu

Hai bên sau đó ký hợp đồng chuyển nhượng cổ phần và hoàn tất giao dịch

Khoảng ba tháng sau khi thương vụ hoàn tất, Công ty B nhận được văn bản yêu cầu thanh toán từ Công ty C là một nhà thầu từng thực hiện thi công cho Công ty A

Theo hồ sơ của Công ty C, Công ty A còn nợ nhà thầu 8 tỷ đồng tiền khối lượng xây dựng đã được nghiệm thu nhưng chưa thanh toán

Đáng chú ý, khoản nợ này phát sinh trước thời điểm Công ty B mua 80% cổ phần của Công ty A

Công ty B cho rằng đây là khoản nợ phát sinh trước khi M&A và yêu cầu các cổ đông cũ chịu trách nhiệm

Trong khi đó, Công ty C cho rằng hợp đồng thi công được ký trực tiếp với Công ty A, khối lượng công việc đã được nghiệm thu và Công ty A vẫn phải thực hiện nghĩa vụ thanh toán

Các cổ đông cũ lại cho rằng sau khi đã chuyển nhượng cổ phần và bàn giao doanh nghiệp thì họ không còn quyền quản lý Công ty A

Vấn đề đặt ra là

M&A đã hoàn tất nhưng sau đó mới phát hiện khoản nợ tiền nhà thầu thì ai là người có trách nhiệm thanh toán khoản nợ này? Bên mua có quyền yêu cầu bên bán bồi hoàn hay không?

II Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

1 Quy định của pháp luật

Theo khoản 1 Điều 111 Luật Doanh nghiệp năm 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, công ty cổ phần là doanh nghiệp trong đó vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần; người sở hữu cổ phần là cổ đông và cổ đông có các quyền, nghĩa vụ theo quy định của pháp luật và Điều lệ công ty

Theo điểm c khoản 1 Điều 111 Luật Doanh nghiệp năm 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, cổ đông chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào doanh nghiệp

Theo khoản 1 Điều 74 Bộ luật Dân sự năm 2015, pháp nhân phải có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình

Theo Điều 280 Bộ luật Dân sự năm 2015, nghĩa vụ trả tiền phải được thực hiện đầy đủ, đúng thời hạn, đúng địa điểm và phương thức đã thỏa thuận

Đối với trường hợp sáp nhập doanh nghiệp, khoản 1 Điều 201 Luật Doanh nghiệp năm 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định công ty bị sáp nhập chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập và chấm dứt sự tồn tại

Đối với trường hợp hợp nhất doanh nghiệp, khoản 4 Điều 200 Luật Doanh nghiệp năm 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định công ty hợp nhất được hưởng các quyền và lợi ích hợp pháp, chịu trách nhiệm về các khoản nợ chưa thanh toán, hợp đồng lao động và các nghĩa vụ tài sản khác của các công ty bị hợp nhất

Theo Điều 351 Bộ luật Dân sự năm 2015, bên có nghĩa vụ mà vi phạm nghĩa vụ thì phải chịu trách nhiệm dân sự đối với bên có quyền

Theo Điều 360 Bộ luật Dân sự năm 2015, trường hợp có thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ gây ra thì bên có nghĩa vụ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác

2 Áp dụng vào tình huống

Trong tình huống trên, Công ty B thực hiện M&A bằng hình thức mua 80% cổ phần của các cổ đông hiện hữu tại Công ty A

Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý

Nếu giao dịch chỉ là chuyển nhượng cổ phần, Công ty A vẫn là cùng một pháp nhân

Việc thay đổi cổ đông không làm Công ty A chấm dứt sự tồn tại và cũng không tự động làm chấm dứt các hợp đồng mà Công ty A đã ký trước đó

Do đó, việc Công ty B mua 80% cổ phần không làm Công ty B trở thành cá nhân có nghĩa vụ dùng tài sản riêng để trả khoản nợ 8 tỷ đồng của Công ty A

Chủ thể có nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng thi công vẫn là Công ty A

Có thể hiểu đơn giản

Công ty A nợ nhà thầu

Không phải cổ đông cũ nợ nhà thầu

Cũng không phải cá nhân bên mua nợ nhà thầu

Nếu hợp đồng thi công được ký giữa Công ty A và Công ty C, khối lượng công việc đã được nghiệm thu và nghĩa vụ thanh toán đã phát sinh thì Công ty A vẫn phải thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng

Việc Công ty B trở thành cổ đông chi phối của Công ty A không làm khoản nợ đó tự động biến mất

Vì vậy, Công ty B không thể đơn giản cho rằng

“Khoản nợ phát sinh trước khi tôi mua công ty nên tôi không có trách nhiệm gì”

Cách hiểu này chưa chính xác nếu xét về chủ thể của nghĩa vụ

Công ty A vẫn là pháp nhân có nghĩa vụ đối với Công ty C

Tuy nhiên, nếu xét dưới góc độ kinh tế của thương vụ M&A, Công ty B hoàn toàn có thể chịu thiệt hại từ khoản nợ này

Ví dụ, Công ty B mua 80% cổ phần Công ty A với giá 50 tỷ đồng dựa trên thông tin cho rằng doanh nghiệp không có khoản nợ lớn chưa được công bố

Sau khi hoàn tất giao dịch, Công ty B phát hiện Công ty A còn nợ nhà thầu 8 tỷ đồng

Khi đó, giá trị thực tế của doanh nghiệp có thể thấp hơn đáng kể so với giá trị mà bên mua đã định giá tại thời điểm giao dịch

Vấn đề lúc này không còn đơn thuần là “ai trả tiền cho nhà thầu”

Mà phải tiếp tục xác định

Bên bán có vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin và cam kết trong hợp đồng M&A hay không?

Nếu bên bán đã cam kết rằng Công ty A không có khoản nợ nào ngoài những khoản đã được công bố nhưng thực tế tồn tại khoản nợ 8 tỷ đồng và bên bán biết hoặc phải biết về khoản nợ này mà không công bố thì bên mua có cơ sở xem xét trách nhiệm của bên bán theo hợp đồng M&A và quy định pháp luật về trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ

Theo Điều 419 Bộ luật Dân sự năm 2015, thiệt hại được bồi thường do vi phạm hợp đồng có thể bao gồm lợi ích mà bên có quyền lẽ ra được hưởng và các chi phí phát sinh do việc không hoàn thành nghĩa vụ hợp đồng

Do đó, phải tách riêng hai quan hệ pháp lý

Quan hệ thứ nhất: Công ty A và nhà thầu C

Nếu khoản nợ hợp pháp đã phát sinh thì Công ty A có nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng

Quan hệ thứ hai: Công ty B và các cổ đông cũ

Nếu các cổ đông cũ đã cam kết hoặc bảo đảm về tình trạng tài chính của Công ty A mà thực tế tồn tại khoản nợ chưa được công bố thì Công ty B có thể xem xét yêu cầu bên bán thực hiện trách nhiệm theo hợp đồng M&A

Đây là điểm rất quan trọng

Nghĩa vụ trả nợ cho nhà thầu và trách nhiệm bồi hoàn giữa bên mua và bên bán là hai quan hệ pháp lý khác nhau

Nếu khoản nợ được phát hiện nhưng nhà thầu chưa khởi kiện thì sao?

Việc nhà thầu chưa khởi kiện không đồng nghĩa với việc khoản nợ không tồn tại

Nếu hợp đồng thi công, biên bản nghiệm thu, hồ sơ quyết toán, chứng từ thanh toán và các tài liệu liên quan chứng minh nghĩa vụ thanh toán đã phát sinh thì Công ty A vẫn phải xử lý khoản nợ theo đúng thỏa thuận

Do đó, doanh nghiệp không nên chờ đến khi nhà thầu khởi kiện mới bắt đầu kiểm tra khoản nợ

Cần xác định ngay

Hợp đồng có tồn tại hay không

Khối lượng đã được nghiệm thu hay chưa

Nghĩa vụ thanh toán đã đến hạn hay chưa

Số tiền thực tế còn phải thanh toán là bao nhiêu

Có tranh chấp về chất lượng hoặc khối lượng công trình hay không

Có khoản phạt, lãi chậm trả hoặc nghĩa vụ tài chính nào khác hay không

Nếu bên bán cố tình che giấu khoản nợ thì sao?

Đây là trường hợp nghiêm trọng hơn

Nếu có căn cứ chứng minh bên bán biết về khoản nợ nhưng cố tình che giấu, cung cấp thông tin sai lệch hoặc vi phạm các cam kết trong hợp đồng M&A thì bên mua cần xem xét trách nhiệm của bên bán theo nội dung hợp đồng và pháp luật có liên quan

Đặc biệt cần kiểm tra các điều khoản về

Cam kết và bảo đảm của bên bán

Nghĩa vụ công bố thông tin

Danh mục các khoản nợ

Khoản nợ tiềm ẩn

Nghĩa vụ thuế

Tranh chấp đang tồn tại

Hợp đồng với nhà thầu

Cơ chế bồi thường

Mức giới hạn trách nhiệm

Thời hạn khiếu nại

Cơ chế giữ lại hoặc khấu trừ giá mua

Nếu hợp đồng M&A có điều khoản quy định bên bán phải bồi hoàn cho bên mua đối với các khoản nợ phát sinh trước ngày hoàn tất giao dịch nhưng không được công bố thì đây có thể là căn cứ quan trọng để Công ty B yêu cầu bên bán thực hiện nghĩa vụ bồi hoàn theo thỏa thuận

Nếu đây là sáp nhập chứ không phải mua cổ phần thì sao?

Kết quả pháp lý có thể khác

Theo khoản 1 Điều 201 Luật Doanh nghiệp năm 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, công ty bị sáp nhập chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập

Do đó, nếu khoản nợ tiền nhà thầu thuộc nghĩa vụ của công ty bị sáp nhập thì công ty nhận sáp nhập không thể đơn giản từ chối thực hiện nghĩa vụ chỉ với lý do khoản nợ phát sinh trước thời điểm sáp nhập

Trong trường hợp này phải áp dụng cơ chế kế thừa quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật về sáp nhập

3 Kết luận pháp lý

M&A xong phát hiện nợ tiền nhà thầu không đồng nghĩa bên mua phải dùng tài sản riêng để trả khoản nợ đó

Nếu M&A được thực hiện bằng hình thức mua cổ phần thì doanh nghiệp mục tiêu vẫn là chủ thể của hợp đồng và khoản nợ với nhà thầu

Bên mua với tư cách cổ đông không đương nhiên phải dùng tài sản riêng để thanh toán khoản nợ của pháp nhân

Tuy nhiên, khoản nợ chưa được công bố có thể làm phát sinh trách nhiệm của bên bán nếu bên bán đã vi phạm các cam kết, bảo đảm hoặc nghĩa vụ cung cấp thông tin trong hợp đồng M&A

Nếu giao dịch là sáp nhập hoặc hợp nhất thì cần xác định cơ chế kế thừa quyền và nghĩa vụ theo Luật Doanh nghiệp

Điểm quan trọng nhất cần phân biệt là

Khoản nợ của doanh nghiệp ≠ khoản nợ cá nhân của cổ đông ≠ trách nhiệm bồi hoàn giữa bên mua và bên bán

Ba vấn đề này phải được xác định độc lập trước khi đưa ra phương án xử lý

III Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Góc nhìn pháp lý

Một thương vụ M&A không kết thúc chỉ bằng việc ký hợp đồng và chuyển tiền

Điều quan trọng là phải xác định được toàn bộ quyền, nghĩa vụ, tài sản, khoản nợ và nghĩa vụ tiềm ẩn của doanh nghiệp tại thời điểm giao dịch

Một khoản nợ nhà thầu tưởng như chỉ là vấn đề tài chính có thể kéo theo tranh chấp về chất lượng công trình, nghiệm thu, thanh toán, phạt vi phạm, lãi chậm trả và các nghĩa vụ khác

Góc nhìn tâm lý – giáo dục

Trong nhiều thương vụ M&A, bên mua dễ rơi vào tâm lý

“Đã thẩm định rồi, hồ sơ không có vấn đề thì cứ ký”

Trong khi đó, bên bán có thể cho rằng những nghĩa vụ chưa được ghi nhận trên báo cáo tài chính không phải là vấn đề lớn

Nhưng trên thực tế, rủi ro M&A nhiều khi không nằm ở những gì đã được ghi rõ mà nằm ở những gì chưa được phát hiện

Một nhà thầu chưa gửi yêu cầu thanh toán, một hợp đồng chưa được thanh lý hoặc một khối lượng công việc đã hoàn thành nhưng chưa được quyết toán đều có thể trở thành nguồn gốc của tranh chấp sau ngày hoàn tất giao dịch

Vì vậy, giáo dục pháp lý trong hoạt động M&A không chỉ là hiểu quy định pháp luật mà còn là hình thành thói quen đặt đúng câu hỏi trước khi ký kết

Góc nhìn quản trị

Doanh nghiệp cần coi Due Diligence – thẩm định pháp lý và tài chính là một lớp kiểm soát rủi ro quan trọng trong thương vụ M&A

Không nên chỉ kiểm tra báo cáo tài chính, sao kê ngân hàng và công nợ phải trả

Đối với doanh nghiệp xây dựng, bất động sản hoặc doanh nghiệp có nhiều hợp đồng với nhà cung cấp, cần kiểm tra riêng

Hợp đồng xây dựng

Biên bản nghiệm thu

Hồ sơ quyết toán

Công nợ nhà thầu

Khiếu nại chưa giải quyết

Nghĩa vụ bảo hành

Phạt vi phạm

Nghĩa vụ thuế

Tranh chấp đang tồn tại

Các nghĩa vụ đã phát sinh nhưng chưa được ghi nhận đầy đủ

Một thương vụ M&A càng lớn thì yêu cầu thẩm định càng phải sâu

Bên mua không chỉ cần biết doanh nghiệp đang có bao nhiêu tài sản

Mà còn phải biết doanh nghiệp đang mang theo bao nhiêu nghĩa vụ

IV Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Bước 1 Xác định chính xác hình thức M&A và chủ thể có nghĩa vụ trả nợ

Trước tiên phải xác định giao dịch là mua cổ phần, sáp nhập, hợp nhất hay một cấu trúc giao dịch khác

Sau đó phải xác định chính xác chủ thể ký hợp đồng với nhà thầu, thời điểm nghĩa vụ thanh toán phát sinh và tình trạng thực hiện nghĩa vụ

Không thể chỉ căn cứ vào việc khoản nợ phát sinh trước hay sau M&A để kết luận ai phải chịu trách nhiệm

Bước 2 Rà soát toàn bộ hồ sơ M&A để xác định trách nhiệm của bên bán

Bên mua cần kiểm tra toàn bộ

Hợp đồng M&A

Disclosure Letter – Văn bản công bố thông tin

Representations & Warranties – Các cam kết và bảo đảm

Indemnification – Điều khoản bồi hoàn

Cơ chế giới hạn trách nhiệm

Thời hạn khiếu nại

Cơ chế giữ lại một phần giá mua

Nếu khoản nợ 8 tỷ đồng thuộc trường hợp bên bán đã cam kết không tồn tại nhưng thực tế lại có thì bên mua cần xác định căn cứ pháp lý và căn cứ hợp đồng để yêu cầu bên bán thực hiện trách nhiệm

Bước 3 Ưu tiên kiểm soát thiệt hại và giải quyết đồng thời với nhà thầu

Không nên để tranh chấp giữa bên mua và bên bán khiến khoản nợ với nhà thầu kéo dài

Trước hết cần xác minh tính xác thực của khoản nợ

Tiếp theo đối chiếu hợp đồng, khối lượng nghiệm thu, hồ sơ thanh toán và số tiền còn phải trả

Nếu khoản nợ thực sự tồn tại thì doanh nghiệp cần chủ động làm việc với nhà thầu để thống nhất phương án xử lý

Đồng thời, bên mua cần bảo lưu quyền yêu cầu bên bán bồi hoàn hoặc bồi thường nếu có căn cứ

Trường hợp thương lượng không thành thì thực hiện cơ chế giải quyết tranh chấp theo hợp đồng M&A

Mục tiêu cuối cùng không phải là tìm một bên để “đổ lỗi” mà là xác định đúng

Chủ thể có nghĩa vụ

Nguồn tiền thanh toán

Trách nhiệm bồi hoàn

Cơ chế giải quyết tranh chấp

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Chuyên gia ThS Nguyễn Hữu Long cho rằng, trong một thương vụ M&A, thứ được mua không chỉ là tài sản và lợi nhuận mà còn là toàn bộ hệ thống quyền, nghĩa vụ và rủi ro gắn với doanh nghiệp

Một khoản nợ nhà thầu phát sinh trước ngày M&A không tự nhiên biến mất sau khi doanh nghiệp thay đổi chủ sở hữu

Nếu là mua cổ phần, doanh nghiệp vẫn tồn tại và tiếp tục thực hiện nghĩa vụ với đối tác

Nếu là sáp nhập hoặc hợp nhất, cần xác định cơ chế kế thừa nghĩa vụ theo Luật Doanh nghiệp

Vấn đề quan trọng nhất đối với bên mua không phải là tìm cách phủ nhận khoản nợ mà là xác định

Khoản nợ có thật hay không

Ai là chủ thể phải thanh toán

Khoản nợ có được công bố trước M&A hay không

Bên bán có vi phạm cam kết hay không

Bên mua có quyền yêu cầu bồi hoàn hay không

Một thương vụ M&A được xem là an toàn không phải khi doanh nghiệp không có nợ

Mà là khi mọi khoản nợ và rủi ro đã được nhận diện, định giá và phân bổ trách nhiệm rõ ràng trước khi ký kết

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Mua doanh nghiệp không chỉ là mua những gì đang nhìn thấy trên báo cáo tài chính

Đôi khi, thứ đắt giá nhất trong một thương vụ M&A lại là những khoản nợ chưa được nhìn thấy

Vì vậy, trước khi ký M&A, hãy thẩm định không chỉ tài sản và lợi nhuận, mà cả những nghĩa vụ đang nằm phía sau doanh nghiệp

Một thương vụ tốt không phải là thương vụ không có rủi ro

Đó là thương vụ mà rủi ro đã được phát hiện, định giá và xác định rõ ai sẽ chịu trách nhiệm

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.