1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Ông Nguyễn Văn A, trú tại xã B, tỉnh C, có một thửa đất ở diện tích 500 m² đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Ông A có ba người con là anh Nguyễn Văn M, chị Nguyễn Thị N và anh Nguyễn Văn P.

Trước khi qua đời, ông A có lập một di chúc viết tay, trong đó thể hiện ý chí để lại quyền sử dụng thửa đất cho ba người con theo những phần tương ứng. Di chúc được ông A tự viết và ký tên.

Sau khi ông A qua đời, người con trai cả là anh M thông báo với các em rằng cha đã để lại một bản di chúc khác, theo đó toàn bộ thửa đất được để lại cho riêng anh M.

Hai người em nghi ngờ nội dung di chúc đã bị sửa chữa.

Khi kiểm tra bản gốc, chị N phát hiện một số điểm bất thường: phần ghi diện tích đất dành cho các con có dấu hiệu bị tẩy xóa; một số chữ có nét mực khác với phần còn lại; cách viết ở đoạn cuối không giống những giấy tờ mà ông A từng viết trước đây.

Đáng chú ý, anh M đã sử dụng bản di chúc này để thực hiện thủ tục đăng ký biến động và được cấp Giấy chứng nhận đứng tên mình.

Các thành viên còn lại trong gia đình cho rằng anh M đã tự ý sửa nội dung di chúc sau khi ông A qua đời nhằm biến mình thành người duy nhất được hưởng toàn bộ quyền sử dụng đất.

Vấn đề đặt ra:

Làm thế nào để chứng minh bản di chúc đã bị sửa chữa? Có thể yêu cầu giám định chữ viết, chữ ký, mực và tài liệu hay không? Ai có quyền yêu cầu trưng cầu giám định? Nếu kết luận cho thấy di chúc bị giả mạo thì có thể hủy Giấy chứng nhận đã cấp cho anh M như thế nào?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Di chúc viết tay không phải cứ “viết tay” là vô hiệu

Một sai lầm phổ biến là cho rằng:

“Di chúc viết tay không công chứng thì không có giá trị.”

Điều này không chính xác.

Bộ luật Dân sự 2015 thừa nhận nhiều hình thức di chúc, trong đó có di chúc bằng văn bản không có người làm chứng và di chúc bằng văn bản có người làm chứng, nếu đáp ứng các điều kiện luật định.

Điều quan trọng không nằm ở việc bản di chúc có được công chứng hay không, mà là phải xem xét người lập di chúc có minh mẫn, sáng suốt; hoàn toàn tự nguyện; nội dung, mục đích có hợp pháp; hình thức có phù hợp pháp luật hay không. Bộ luật Dân sự 2015 là cơ sở pháp lý trung tâm để đánh giá hiệu lực của di chúc.

Do đó, một bản di chúc viết tay của ông A có thể có giá trị pháp lý nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện.

Nhưng ngược lại, nếu nội dung đã bị người khác sửa chữa sau khi ông A lập di chúc thì phần nội dung bị sửa có thể không phản ánh ý chí của người để lại di sản.

2.2. Người thừa kế phải chứng minh bản di chúc không phản ánh ý chí cuối cùng của người chết

Trong tình huống này, vấn đề cốt lõi không đơn giản là:

“Anh M được hưởng nhiều hơn các em.”

Bởi một người lập di chúc về nguyên tắc có quyền định đoạt tài sản của mình.

Vấn đề phải chứng minh là:

Ông A có thực sự viết và ký nội dung để lại toàn bộ đất cho anh M hay không?

Nếu không, bản di chúc đang được sử dụng để phân chia di sản không phản ánh ý chí thật sự của ông A.

Các dấu hiệu cần đặc biệt chú ý gồm:

• Nét chữ ở phần quan trọng khác với phần còn lại;
• Chữ viết có dấu hiệu chèn thêm;
• Khoảng cách, kích thước chữ bất thường;
• Có dấu hiệu tẩy xóa, cạo sửa;
• Mực ở các đoạn khác nhau có đặc điểm khác nhau;
• Phần nội dung quan trọng được viết bằng loại mực khác;
• Chữ ký không phù hợp với mẫu chữ ký quen thuộc của ông A;
• Có nhiều bản di chúc có nội dung khác nhau;
• Người đang giữ bản di chúc có quyền lợi trực tiếp từ việc sửa chữa;
• Thời điểm lập di chúc mâu thuẫn với tình trạng sức khỏe hoặc khả năng viết của ông A;
• Người làm chứng, người biết việc cung cấp thông tin không thống nhất.

Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận giả mạo. Cần đánh giá tổng hợp chứng cứ.

2.3. Trưng cầu giám định chữ viết là một trong những công cụ chứng minh quan trọng

Trong vụ án tranh chấp di sản, nếu có nghi ngờ về chữ viết hoặc chữ ký của người đã chết, các bên có thể đề nghị Tòa án trưng cầu giám định.

Pháp luật về giám định tư pháp cho phép giám định trong các vụ việc dân sự; đương sự có quyền đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu giám định. Nếu yêu cầu không được chấp nhận theo quy định, đương sự có thể tự mình yêu cầu giám định tư pháp theo trình tự pháp luật.

Nội dung giám định có thể tập trung vào các vấn đề chuyên môn như:

Một: Chữ viết trong bản di chúc có phải do ông Nguyễn Văn A viết hay không?

Hai: Chữ ký trên di chúc có phải là chữ ký của ông A hay không?

Ba: Phần nội dung tranh chấp có đặc điểm bị sửa chữa, thêm bớt hay không?

Bốn: Các phần chữ viết có đặc điểm khác biệt về vật liệu viết, phương thức thể hiện hay không?

Năm: Có dấu hiệu kỹ thuật cho thấy các phần nội dung được tạo lập vào những thời điểm khác nhau hay không?

Việc xác định chính xác nội dung yêu cầu giám định rất quan trọng vì người giám định chỉ kết luận về vấn đề chuyên môn trong phạm vi được yêu cầu.

2.4. “Giám định tuổi mực” cần hiểu đúng để tránh kỳ vọng sai

Trong thực tế, nhiều người nghe nói:

“Đưa bản di chúc đi giám định tuổi mực là biết chính xác đoạn nào được viết trước, đoạn nào được viết sau.”

Cách hiểu này quá đơn giản.

Giám định tài liệu có thể sử dụng các phương pháp chuyên môn để đánh giá đặc điểm của mực, giấy, nét viết, sự khác biệt giữa các phần tài liệu và các dấu hiệu sửa chữa, nhưng khả năng xác định chính xác một ngày, tháng, năm mà một nét mực được viết là vấn đề kỹ thuật phức tạp và phụ thuộc vào chất lượng, tình trạng mẫu vật, loại mực, điều kiện bảo quản và phương pháp giám định.

Vì vậy, trong đơn yêu cầu, nên đặt vấn đề theo hướng:

“Đề nghị giám định tài liệu, chữ viết, chữ ký và các dấu hiệu sửa chữa, tẩy xóa; xác định sự khác biệt về vật liệu viết hoặc đặc điểm kỹ thuật giữa các phần của tài liệu nếu có cơ sở chuyên môn.”

Không nên mặc định rằng giám định viên chắc chắn sẽ đưa ra kết luận kiểu:

“Đoạn này được viết ngày 1/1/2020, đoạn kia được viết ngày 2/2/2023.”

Luật Giám định tư pháp yêu cầu kết luận phải dựa trên phương pháp chuyên môn và chỉ kết luận trong phạm vi nội dung được trưng cầu, yêu cầu.

2.5. Mẫu so sánh chữ viết quan trọng như thế nào?

Đây là phần nhiều gia đình bỏ qua.

Muốn xác định chữ viết trên di chúc có phải của ông A hay không, cơ quan giám định cần có mẫu so sánh phù hợp.

Gia đình nên tìm kiếm những tài liệu có chữ viết, chữ ký của ông A được tạo lập trong khoảng thời gian gần thời điểm lập di chúc, chẳng hạn:

• Giấy tờ giao dịch;
• Đơn từ;
• Sổ sách;
• Giấy nhận tiền;
• Văn bản hành chính;
• Hồ sơ ngân hàng;
• Giấy tờ nhà đất;
• Thư từ;
• Tài liệu có chữ ký của ông A;
• Các tài liệu mà nguồn gốc và thời điểm tạo lập có thể xác minh.

Không nên tự ý viết lại hoặc yêu cầu người khác bắt chước chữ của ông A để tạo “mẫu so sánh”.

Mẫu so sánh càng có nguồn gốc rõ ràng, thời điểm xác định và tính xác thực cao, giá trị chứng minh càng tốt.

2.6. Quy trình đề nghị giám định: không nên tự ý làm hỏng bản gốc

Bản di chúc gốc là một tài liệu chứng cứ đặc biệt quan trọng.

Nếu có tranh chấp, gia đình không nên:

• Tự ý tẩy rửa;
• Ép plastic;
• Dán băng keo lên phần chữ;
• Tẩy vết mực;
• Cắt phần giấy nghi ngờ;
• Scan, photocopy rồi bỏ bản gốc;
• Tự ý thử hóa chất lên mực.

Những hành động này có thể làm thay đổi hoặc phá hỏng dấu vết vật chất trên tài liệu.

Luật Giám định tư pháp quy định hồ sơ, đối tượng giám định phải được giao nhận và bảo quản theo trình tự; người thực hiện giám định có trách nhiệm bảo quản mẫu vật và tài liệu liên quan.

Bản gốc cần được bảo vệ nguyên trạng càng nhiều càng tốt.

2.7. Nếu Tòa án đang giải quyết tranh chấp thì có thể đề nghị Tòa trưng cầu

Trong vụ án tranh chấp thừa kế, người có quyền lợi liên quan có thể đề nghị Tòa án:

“Trưng cầu giám định chữ viết, chữ ký và tài liệu đối với bản di chúc ngày… của ông Nguyễn Văn A.”

Theo pháp luật về giám định tư pháp, quyết định trưng cầu phải xác định đối tượng giám định, tài liệu hoặc mẫu so sánh và nội dung yêu cầu giám định.

Nếu kết luận chưa rõ, chưa đầy đủ hoặc có căn cứ cho rằng kết luận chưa chính xác, pháp luật cũng có cơ chế giám định bổ sung hoặc giám định lại theo điều kiện luật định.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

3.1. Bi kịch lớn nhất không phải là mất đất, mà là mất niềm tin giữa những người cùng một gia đình

Một người cha dành cả đời tạo dựng mảnh đất.

Đến khi qua đời, những người con đáng lẽ phải cùng nhau giữ gìn di sản lại bắt đầu tranh giành.

Đáng buồn hơn, nếu một người con vì lòng tham mà sửa chữa di chúc để biến mình thành người duy nhất được hưởng đất, thì hậu quả không chỉ nằm ở giá trị hàng tỷ đồng của bất động sản.

Nó có thể phá vỡ:

• Quan hệ anh em;
• Quan hệ họ hàng;
• Niềm tin giữa các thành viên;
• Sự tôn trọng đối với người đã mất;
• Và cả sự đoàn kết của gia đình trong nhiều thế hệ.

Một mảnh đất có thể chia được bằng mét vuông, nhưng niềm tin gia đình khi đã mất đi thì rất khó chia lại.

3.2. Giáo dục pháp luật về thừa kế không nên chỉ xuất hiện khi gia đình có tranh chấp

Nhiều người chỉ tìm hiểu pháp luật thừa kế khi cha mẹ qua đời.

Lúc đó, một câu hỏi đơn giản như:

“Cha mẹ có di chúc hay không?”

đã có thể trở thành nguyên nhân của một vụ kiện kéo dài nhiều năm.

Pháp luật thừa kế cần được giáo dục từ đời sống và cả trong môi trường học đường thông qua những kiến thức cơ bản:

• Di chúc là gì?
• Ai có quyền lập di chúc?
• Di chúc viết tay có giá trị không?
• Khi nào di chúc vô hiệu?
• Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc là ai?
• Tài sản chung của vợ chồng được xác định thế nào trước khi chia thừa kế?
• Làm gì khi nghi ngờ di chúc bị giả mạo?

Đây không chỉ là kiến thức pháp luật.

Đó còn là kỹ năng phòng ngừa xung đột gia đình.

3.3. Quản trị tài sản gia đình cần minh bạch ngay từ khi cha mẹ còn sống

Một gia đình có tài sản lớn nên chủ động:

• Xác định rõ tài sản riêng, tài sản chung;
• Kiểm tra tình trạng Giấy chứng nhận;
• Lập di chúc rõ ràng;
• Lưu giữ bản gốc ở nơi an toàn;
• Có người biết về việc tồn tại của di chúc;
• Cân nhắc công chứng hoặc chứng thực di chúc khi phù hợp;
• Cập nhật di chúc nếu hoàn cảnh gia đình thay đổi.

Điều này không có nghĩa mọi di chúc viết tay đều không an toàn.

Mà là:

Càng nhiều tài sản, càng nhiều người thừa kế và càng có nguy cơ tranh chấp thì càng cần cơ chế chứng minh ý chí của người lập di chúc một cách rõ ràng.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, khi phát hiện dấu hiệu một bản di chúc viết tay bị sửa chữa, người thừa kế không nên vội xé bỏ, thu giữ hoặc tranh cãi bằng cảm xúc. Hãy biến nghi ngờ thành một hồ sơ chứng cứ.

Bước 1: Bảo toàn bản di chúc gốc

Đây là việc quan trọng nhất.

Không chỉnh sửa, không tẩy rửa, không ép plastic, không tự ý bóc tách hoặc tác động hóa chất lên tài liệu.

Nếu đang do một người giữ, cần ghi nhận tình trạng tài liệu và yêu cầu đưa bản gốc vào hồ sơ vụ việc theo đúng trình tự.

Bước 2: Thu thập mẫu chữ viết và chữ ký của người đã mất

Tập hợp các tài liệu có chữ viết, chữ ký thật của ông A.

Ưu tiên:

Tài liệu chính thức + thời điểm xác định + nguồn gốc rõ ràng.

Ví dụ:

• Hồ sơ ngân hàng;
• Hồ sơ nhà đất;
• Hợp đồng;
• Đơn từ;
• Hồ sơ hành chính;
• Giấy tờ giao dịch;
• Thư từ có nguồn gốc xác thực.

Mục tiêu là tạo ra bộ mẫu so sánh phục vụ giám định.

Bước 3: Lập bảng các dấu hiệu bất thường của di chúc

Ví dụ:

Nội dung kiểm tra	Dấu hiệu
Chữ viết	Khác nét chữ quen thuộc
Chữ ký	Có dấu hiệu bất thường
Mực	Một số đoạn có đặc điểm khác
Tẩy xóa	Có dấu hiệu can thiệp
Nội dung	Có đoạn chèn thêm
Bố cục	Khoảng cách bất thường
Người hưởng di sản	Chỉ một người được hưởng toàn bộ
Thời điểm	Có mâu thuẫn với tài liệu khác

Bảng này không thay thế kết luận giám định, nhưng giúp xác định những vấn đề cần yêu cầu cơ quan chuyên môn kiểm tra.

Bước 4: Đề nghị Tòa án trưng cầu giám định

Nếu vụ án đã được Tòa án thụ lý, cần làm văn bản đề nghị:

Trưng cầu giám định chữ viết, chữ ký và tài liệu đối với bản di chúc của ông Nguyễn Văn A.

Nội dung yêu cầu nên cụ thể, chẳng hạn:

“Đề nghị giám định xác định chữ viết và chữ ký trên bản di chúc có phải do ông Nguyễn Văn A thực hiện hay không; xác định các dấu hiệu sửa chữa, tẩy xóa, chèn thêm nếu có; đánh giá sự khác biệt về đặc điểm vật liệu viết giữa các phần tài liệu trong phạm vi phương pháp giám định cho phép.”

Theo Luật Giám định tư pháp, quyết định trưng cầu phải xác định rõ đối tượng, tài liệu/mẫu so sánh và nội dung cần giám định.

Bước 5: Có thể đề nghị cơ quan giám định chuyên ngành phù hợp

Trong trường hợp cần giám định kỹ thuật hình sự đối với chữ viết, chữ ký hoặc tài liệu, cơ quan tiến hành tố tụng có thể lựa chọn tổ chức giám định có chức năng, năng lực chuyên môn phù hợp, trong đó có hệ thống giám định thuộc ngành Công an.

Không nên hiểu rằng người dân cứ mang bản di chúc đến một đơn vị bất kỳ và yêu cầu “giám định tuổi mực” là kết quả đương nhiên được Tòa án chấp nhận.

Việc trưng cầu/yêu cầu phải đúng thẩm quyền, đúng tổ chức có chức năng và bảo đảm quy trình bảo quản, giao nhận mẫu vật. Luật Giám định tư pháp quy định rõ cơ chế trưng cầu và yêu cầu giám định trong vụ việc dân sự.

Bước 6: Nếu có dấu hiệu giả mạo, xem xét tố giác

Nếu có chứng cứ cho thấy người con đã cố tình sửa chữa hoặc làm giả di chúc nhằm chiếm đoạt quyền sử dụng đất, có thể gửi đơn đến cơ quan có thẩm quyền để đề nghị xác minh dấu hiệu tội phạm.

Trong đơn cần trình bày:

1. Người đã lập di chúc;
2. Thời điểm qua đời;
3. Tài sản để lại;
4. Bản di chúc đang tranh chấp;
5. Những điểm nghi ngờ bị sửa;
6. Người đang quản lý/sử dụng bản di chúc;
7. Việc sử dụng bản di chúc để làm thủ tục sang tên;
8. Chứng cứ kèm theo;
9. Đề nghị bảo quản, thu giữ hoặc giám định tài liệu theo thẩm quyền.

Nếu có dấu hiệu của hành vi làm giả hoặc sử dụng tài liệu giả, cơ quan có thẩm quyền sẽ đánh giá theo các quy định hình sự tương ứng, trong đó có Điều 341 Bộ luật Hình sự.

Bước 7: Đồng thời yêu cầu giải quyết hậu quả đối với Giấy chứng nhận

Nếu anh M đã được cấp Giấy chứng nhận dựa trên bản di chúc đang tranh chấp, người thừa kế cần yêu cầu Tòa án giải quyết đồng bộ quan hệ thừa kế và quyền sử dụng đất.

Không nên chỉ yêu cầu:

“Tuyên di chúc vô hiệu.”

Mà cần xác định rõ các yêu cầu liên quan:

• Xác định di chúc có hợp pháp hay không;
• Xác định di sản của ông A;
• Xác định người thừa kế;
• Chia di sản theo di chúc hợp pháp hoặc theo pháp luật;
• Xác định quyền sử dụng đất thuộc về ai;
• Xử lý Giấy chứng nhận đã cấp cho anh M nếu việc cấp giấy không còn phù hợp với kết quả giải quyết vụ án.

Nghị định 101/2024/NĐ-CP là một trong những văn bản hiện hành điều chỉnh thủ tục đăng ký, cấp và đăng ký biến động Giấy chứng nhận.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.