Khi hoạt động giáo dục bị biến thành công cụ kinh doanh, quyền lựa chọn của học sinh và phụ huynh được bảo vệ như thế nào?

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ – THE CASE

Một trường tiểu học công lập liên kết với một công ty bên ngoài để triển khai chương trình kỹ năng sống và yêu cầu học sinh mua bộ sách bài tập do công ty phối hợp với giáo viên biên soạn. Nhà trường không lấy ý kiến đầy đủ của phụ huynh nhưng vẫn lập danh sách học sinh mua và chưa mua sách. Những học sinh không mua, kể cả vì hoàn cảnh khó khăn hoặc đã có tài liệu thay thế, bị yêu cầu ngồi cuối lớp và không được học cùng các bạn. Sau khi phụ huynh phản ánh, việc thu tiền, lựa chọn tài liệu và cơ chế hợp tác giữa nhà trường với doanh nghiệp chưa được giải thích rõ ràng, làm phát sinh nghi vấn về tính tự nguyện của việc mua sách và việc nhà trường gây áp lực, phân biệt đối xử với học sinh không mua.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định về việc nghiêm cấm ép buộc đóng góp trong cơ sở giáo dục

 

Đặc biệt, đối với trường tiểu học công lập, mọi khoản thu liên quan đến học sinh phải có căn cứ, mục đích rõ ràng, được thực hiện công khai, minh bạch và không thể mặc nhiên biến một sản phẩm thương mại của doanh nghiệp thành khoản mà học sinh bắt buộc phải mua chỉ vì nhà trường đưa sản phẩm đó vào hoạt động giáo dục.

2. Nguyên tắc bảo đảm quyền học tập bình đẳng, không phân biệt đối xử

Theo khoản 6 Điều 22 Luật Giáo dục 2019 (sửa đổi, bổ sung 2025):

“ 6. Lợi dụng việc tài trợ, ủng hộ giáo dục để ép buộc đóng góp tiền hoặc hiện vật.”

Áp dụng vào tình huống

Việc một trường học phối hợp với tổ chức, doanh nghiệp bên ngoài không mặc nhiên là trái pháp luật. Tuy nhiên, nhà trường phải chứng minh được căn cứ, mục đích giáo dục, nội dung chương trình, trách nhiệm của các bên và cơ chế tài chính có phù hợp với quy định hay không.

Nếu thực chất việc “liên kết giáo dục” chỉ nhằm đưa một sản phẩm thương mại của doanh nghiệp vào trường rồi yêu cầu học sinh phải mua, đặc biệt nếu nhà trường hoặc cá nhân có liên quan hưởng lợi từ việc bán sách, thì cần xem xét dấu hiệu lợi dụng hoạt động giáo dục vì mục đích vụ lợi.

Kết luận pháp lý: Nhà trường cần dừng ngay việc ép mua, chấm dứt việc phân biệt đối xử với học sinh không mua sách, rà soát toàn bộ hồ sơ liên kết và thu – chi, xác định trách nhiệm của những người liên quan và thực hiện việc hoàn trả các khoản thu không có căn cứ hoặc thu trái quy định theo kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Đối với một học sinh tiểu học, việc bị yêu cầu ngồi riêng ở cuối lớp chỉ vì gia đình không mua một cuốn sách có thể tạo ra cảm giác “mình kém hơn các bạn”, “gia đình mình không đủ tiền” hoặc “mình bị cô giáo phạt vì bố mẹ không mua sách”.Điều đáng lo không chỉ nằm ở số tiền của cuốn sách mà nằm ở thông điệp giáo dục mà trẻ tiếp nhận. Nếu nhà trường vô tình tạo ra suy nghĩ rằng học sinh nào mua sản phẩm thì được tham gia đầy đủ, còn học sinh không mua thì bị tách khỏi tập thể, môi trường giáo dục sẽ dễ hình thành tâm lý so sánh vật chất giữa trẻ em.

Về khía cạnh quản trị rủi ro tài sản

Từ góc độ quản trị nhà trường, đây là tình huống có nguy cơ phát sinh đồng thời rủi ro pháp lý, rủi ro tài chính, rủi ro uy tín và rủi ro đạo đức nghề nghiệp.

Không nên chờ đến khi phụ huynh phải khiếu nại tập thể hoặc sự việc lan rộng mới kiểm tra. Một cơ chế quản trị tốt phải phát hiện được rủi ro ngay từ khi đề xuất liên kết và trước khi sản phẩm được đưa vào lớp học.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để xử lý tình huống theo hướng vừa bảo đảm pháp luật, vừa bảo vệ trẻ em và duy trì niềm tin của phụ huynh, ThS. Nguyễn Hữu Long đề xuất 03 bước:

Bước 1 – Dừng ngay biện pháp gây áp lực đối với học sinh

Trong thời gian xác minh, học sinh phải được bảo đảm tham gia hoạt động giáo dục bình thường, không bị gắn nhãn “không chấp hành” hoặc “không có ý thức” vì quyết định mua tài liệu của gia đình.

Bước 2 – Kiểm tra toàn diện hoạt động liên kết và dòng tiền

Nhà trường cần rà soát toàn bộ hồ sơ từ khâu đề xuất liên kết, lựa chọn doanh nghiệp, lựa chọn tài liệu, phê duyệt, thông báo đến phụ huynh, thu tiền và sử dụng tiền.

Bước 3 – Thiết lập “hàng rào quản trị” cho các hoạt động liên kết

Nhà trường cần xây dựng quy trình nội bộ đối với mọi hoạt động hợp tác với doanh nghiệp, trong đó phải xác định rõ:

Có lợi cho học sinh → Có căn cứ pháp lý → Có minh bạch tài chính → Không ép buộc → Không phân biệt đối xử → Không tạo lợi ích bất chính.

Đối với tài liệu học tập, nhà trường cần có cơ chế đánh giá chất lượng độc lập và xác định rõ đâu là tài liệu bắt buộc theo chương trình giáo dục, đâu là tài liệu tham khảo hoặc sản phẩm thương mại.

Thông điệp: “Trường học không phải là nơi biến mỗi học sinh thành một khách hàng. Giá trị của giáo dục không thể được đo bằng số lượng sách bán ra, mà phải được đo bằng sự trưởng thành, bình đẳng và hạnh phúc của người học.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tư vấn pháp luật tâm lý giáo dục hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.