NHỮNG ĐIỂM MỚI QUAN TRỌNG CỦA LUẬT SỐ 147/2025/QH15 VỀ ĐỊA CHẤT VÀ KHOÁNG SẢN – CƠ HỘI, TRÁCH NHIỆM VÀ GIẢI PHÁP CHO NGƯỜI DÂN, DOANH NGHIỆP

NHỮNG ĐIỂM MỚI QUAN TRỌNG CỦA LUẬT SỐ 147/2025/QH15 VỀ ĐỊA CHẤT VÀ KHOÁNG SẢN – CƠ HỘI, TRÁCH NHIỆM VÀ GIẢI PHÁP CHO NGƯỜI DÂN, DOANH NGHIỆP

I. BỐI CẢNH THỰC TIỄN – VÌ SAO QUỐC HỘI TIẾP TỤC SỬA ĐỔI LUẬT ĐỊA CHẤT VÀ KHOÁNG SẢN?

Khoáng sản là nguồn tài nguyên đặc biệt của quốc gia, không chỉ tạo động lực cho phát triển công nghiệp, xây dựng và năng lượng mà còn gắn chặt với an ninh tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng chiến lược, phát triển đường cao tốc, sân bay, cảng biển, năng lượng tái tạo và thu hút các tập đoàn công nghệ cao, nhu cầu về vật liệu xây dựng cũng như các loại khoáng sản chiến lược ngày càng gia tăng.

Tuy nhiên, thực tiễn nhiều năm qua cho thấy hoạt động khai thác khoáng sản vẫn còn không ít bất cập. Không ít dự án đầu tư công trọng điểm bị chậm tiến độ do thiếu nguồn vật liệu san lấp hoặc thủ tục cấp phép khai thác kéo dài. Trong khi đó, tình trạng khai thác trái phép, lãng phí tài nguyên, ô nhiễm môi trường, quản lý chồng chéo giữa các cơ quan vẫn diễn ra ở nhiều địa phương. Đặc biệt, sự xuất hiện của các loại khoáng sản có giá trị chiến lược như đất hiếm đặt ra yêu cầu phải xây dựng cơ chế quản lý chặt chẽ hơn nhằm bảo đảm lợi ích quốc gia.

Xuất phát từ yêu cầu đó, Quốc hội đã thông qua Luật số 147/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Địa chất và Khoáng sản, đồng thời sửa đổi một số quy định của Luật Đất đai 2024 nhằm tháo gỡ những “điểm nghẽn” về thủ tục hành chính, phân cấp mạnh hơn cho địa phương, bảo đảm nguồn vật liệu phục vụ các công trình trọng điểm và xây dựng cơ chế quản lý riêng đối với đất hiếm. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026.

Luật số 147/2025/QH15 không đơn thuần là việc sửa đổi một số điều luật mang tính kỹ thuật. Đây là bước điều chỉnh quan trọng trong tư duy quản lý nhà nước đối với tài nguyên khoáng sản: chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị tài nguyên, vừa tạo điều kiện cho phát triển kinh tế, vừa nâng cao trách nhiệm bảo vệ nguồn tài nguyên hữu hạn của quốc gia.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – PHÂN TÍCH NHỮNG ĐIỂM MỚI NỔI BẬT CỦA LUẬT SỐ 147/2025/QH15

Luật số 147/2025/QH15 không chỉ sửa đổi một số quy định mang tính kỹ thuật mà còn tạo ra nhiều thay đổi quan trọng trong chính sách quản lý địa chất, khoáng sản theo hướng đơn giản hóa thủ tục hành chính, phân cấp mạnh mẽ, khai thác hiệu quả tài nguyên gắn với phát triển bền vững và bảo đảm an ninh tài nguyên quốc gia. Dưới đây là 7 điểm mới đáng chú ý nhất mà cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân cần nắm rõ.

1. Hoàn thiện khái niệm “khai thác khoáng sản” – Thống nhất cơ sở pháp lý trong quản lý tài nguyên

Một trong những sửa đổi đầu tiên của Luật số 147/2025/QH15 là bổ sung, làm rõ khái niệm “khai thác khoáng sản” tại khoản 23 Điều 2 của Luật Địa chất và Khoáng sản 2024.

Theo quy định mới tại khoản 1 Điều 1 Luật số 147/2025/QH15, hoạt động khai thác khoáng sản không chỉ bao gồm việc đưa khoáng sản ra khỏi nơi thành tạo tự nhiên mà còn bao gồm toàn bộ các hoạt động như xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, bơm hút, lọc tách, phân loại và các hoạt động khác theo dự án đầu tư hoặc phương án khai thác khoáng sản. Đồng thời, Luật xác định rõ sản phẩm của hoạt động khai thác là khoáng sản nguyên khai.

Việc sửa đổi này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi trước đây khái niệm khai thác khoáng sản còn mang tính khái quát, dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các địa phương. Không ít trường hợp doanh nghiệp cho rằng các hoạt động sàng tuyển, lọc tách hay phân loại không phải là hoạt động khai thác để né tránh nghĩa vụ tài chính hoặc trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Quy định mới đã khắc phục khoảng trống pháp lý này bằng việc mở rộng phạm vi điều chỉnh, tạo cơ sở cho cơ quan quản lý xác định chính xác nghĩa vụ về thuế, phí, tiền cấp quyền khai thác, cũng như trách nhiệm cải tạo, phục hồi môi trường của tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản.

2. Thiết lập cơ chế quản lý đặc biệt đối với đất hiếm – Bảo đảm an ninh tài nguyên quốc gia

Điểm đột phá lớn nhất của Luật số 147/2025/QH15 là bổ sung Chương VIIa (từ Điều 85a đến Điều 85d) vào sau chương VII Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 quy định riêng về quản lý nhà nước đối với đất hiếm. Đây là lần đầu tiên pháp luật Việt Nam xây dựng một chương độc lập điều chỉnh loại khoáng sản này.

Theo nội dung tại khoản 24 Điều 1 Luật số 147/2025/QH15 bổ sung  Điều 85a Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 , đất hiếm được xác định là khoáng sản chiến lược đặc biệt, phải được điều tra, đánh giá, thăm dò, khai thác và sử dụng theo chiến lược quốc gia; việc khai thác phải gắn với phát triển bền vững, bảo đảm quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia.

Đáng chú ý, khoản 3 Điều 85a quy định:

• Không xuất khẩu thô khoáng sản đất hiếm;
• Chỉ doanh nghiệp, tổ chức được Nhà nước cho phép mới được thăm dò, khai thác, chế biến;
• Khuyến khích chế biến sâu để nâng cao giá trị gia tăng trong nước.

Bên cạnh đó:

• Điều 85b quy định việc xây dựng Chiến lược quốc gia về đất hiếm do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
• Điều 85c quy định về dự trữ và bảo vệ khoáng sản đất hiếm.
• Điều 85d quy định việc cấp giấy phép thăm dò, khai thác đất hiếm phải được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận trước khi Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp phép.

Trong bối cảnh đất hiếm trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng của ngành bán dẫn, xe điện, pin năng lượng và công nghiệp quốc phòng, việc xây dựng cơ chế quản lý riêng thể hiện tư duy bảo đảm an ninh tài nguyên, thay vì chỉ coi đất hiếm là nguồn tài nguyên khai thác đơn thuần.

Việc hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô còn góp phần thực hiện chủ trương nâng cao giá trị gia tăng, phát triển công nghiệp chế biến sâu và hạn chế thất thoát nguồn lực quốc gia.

3. Mở rộng trường hợp không phải đấu giá quyền khai thác khoáng sản

Luật số 147/2025/QH15 tiếp tục sửa đổi Điều 100 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 theo hướng mở rộng các trường hợp không đấu giá quyền khai thác khoáng sản.

Theo khoản 2 Điều 100 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 đã được sửa đổi bởi khoản 26 Điều 1 Luật số 147/2025/QH15 , một số trường hợp không đấu giá quyền khai thác khoáng sản đáng chú ý bao gồm:

• Khu vực nhằm bảo đảm quốc phòng, an ninh hoặc an ninh năng lượng;
• Khu vực bảo đảm nguồn nguyên liệu cho các công trình, dự án trọng điểm;
• Khu vực đã có kết quả thăm dò đủ điều kiện cấp phép khai thác;
• Khu vực đã được cấp giấy phép và đủ điều kiện gia hạn, điều chỉnh hoặc cấp lại giấy phép;
• Trường hợp doanh nghiệp được phép thăm dò xuống sâu, mở rộng mỏ theo điểm đ khoản 2 Điều 4.

Việc mở rộng các trường hợp không đấu giá nhằm bảo đảm tính liên tục của hoạt động khai thác, tránh lãng phí tài nguyên và tháo gỡ khó khăn cho các doanh nghiệp đã đầu tư hợp pháp.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là Nhà nước từ bỏ cơ chế cạnh tranh. Những trường hợp được miễn đấu giá đều phải đáp ứng các điều kiện luật định và chịu sự kiểm soát chặt chẽ của cơ quan quản lý.

4. Ưu tiên doanh nghiệp đang khai thác hợp pháp được thăm dò xuống sâu, mở rộng mỏ

Theo điểm đ khoản 2 Điều 4 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 đã được sửa đổi, bổ sung tại điểm b khoản 3 Điều 1 Luật số 147/2025/QH15 , doanh nghiệp đang khai thác hợp pháp được ưu tiên thăm dò xuống sâu hoặc mở rộng thân quặng mà không phải đấu giá quyền khai thác, đồng thời không phải căn cứ vào quy hoạch khoáng sản trong một số trường hợp.

Đây là chính sách khuyến khích đầu tư dài hạn, bởi doanh nghiệp đã bỏ nhiều chi phí thăm dò và xây dựng mỏ sẽ không phải thực hiện lại toàn bộ quy trình đấu giá khi phát hiện phần thân quặng tiếp nối.

Chính sách này góp phần sử dụng triệt để tài nguyên, hạn chế bỏ sót thân khoáng sản, giảm thời gian và chi phí hành chính, bảo đảm hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp.

5. Cải cách mạnh thủ tục khai thác khoáng sản phục vụ các công trình trọng điểm

Một trong những điểm mới có tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế là việc bổ sung các  khoản 1a, 1b và 1c tại điểm b khoản 17 Điều 1 Luật số 147/2025/QH15 vào sau khoản 1 Điều 55 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024.

Theo đó, việc cấp giấy phép khai thác khoáng sản nhóm III làm vật liệu xây dựng để phục vụ: dự án đầu tư công;  dự án PPP;  công trình trọng điểm quốc gia;  công trình phát triển kinh tế – xã hội của địa phương; công trình khẩn cấp, phòng chống thiên tai được áp dụng nhiều cơ chế đặc thù.

Đáng chú ý:

• Không phải căn cứ phương án quản lý địa chất, khoáng sản trong một số trường hợp;
• Không phải thực hiện thủ tục quyết định chủ trương đầu tư;
• Không phải thực hiện thủ tục thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường hoặc đăng ký môi trường.

Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải: bảo đảm an toàn kỹ thuật; thực hiện ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường; chịu trách nhiệm về bảo vệ môi trường trong suốt quá trình khai thác.

Đây là giải pháp tháo gỡ “nút thắt” thiếu vật liệu xây dựng cho các dự án cao tốc, sân bay, cảng biển và các công trình trọng điểm quốc gia.

Điều đáng ghi nhận là Luật số 147/2025/QH15 lựa chọn cách tiếp cận giảm thủ tục nhưng không giảm trách nhiệm, tức cắt bỏ các thủ tục trùng lặp nhưng vẫn giữ nguyên các yêu cầu cốt lõi về bảo vệ môi trường và an toàn khai thác.

6. Bổ sung trường hợp khai thác khoáng sản trong tình trạng khẩn cấp

Điểm c khoản 3 Điều 1 Luật số 147/2025/QH15  bổ sung điểm đ1 vào sau điểm đ khoản 2 Điều 4 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, theo đó việc khai thác, thu hồi và sử dụng khoáng sản nhóm III, nhóm IV để ứng phó với tình trạng khẩn cấp hoặc thiên tai không phải thực hiện các thủ tục: cấp giấy phép thăm dò; công nhận kết quả thăm dò; cấp giấy phép khai thác; đăng ký thu hồi khoáng sản.

Quy định này tạo cơ chế phản ứng nhanh khi xảy ra thiên tai, sạt lở, lũ lụt hoặc các tình huống khẩn cấp khác, giúp chính quyền địa phương chủ động huy động nguồn vật liệu phục vụ khắc phục hậu quả mà không bị kéo dài bởi các thủ tục hành chính.

Đây là minh chứng cho việc pháp luật không chỉ hướng đến quản lý mà còn phải phục vụ yêu cầu bảo vệ tính mạng, tài sản của Nhân dân trong những tình huống cấp bách.

7. Phân cấp mạnh hơn cho địa phương trong cấp phép khoáng sản

Khoản 29 Điều 1 Luật số 147/2025/QH15  sửa đổi Điều 108 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 theo hướng phân định rõ thẩm quyền giữa Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Theo đó:

• Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp phép đối với khoáng sản nhóm I, khu vực biển ngoài phạm vi quản lý của địa phương.
• Chủ tịch UBND cấp tỉnh cấp phép đối với khoáng sản nhóm II, III, IV; khai thác tận thu và nhiều trường hợp khác.

Việc phân cấp này phù hợp với chủ trương cải cách hành chính, rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ và tăng tính chủ động của địa phương. Tuy nhiên, đi kèm với đó là yêu cầu nâng cao trách nhiệm giải trình, tăng cường thanh tra, kiểm tra và phòng ngừa lợi ích nhóm trong hoạt động cấp phép.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: PHÁP LUẬT HIỆN ĐẠI PHẢI GẮN VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Dưới góc nhìn tích hợp của ThS. Nguyễn Hữu Long, Luật số 147/2025/QH15 không chỉ hoàn thiện khung pháp lý về quản lý địa chất và khoáng sản mà còn thể hiện sự thay đổi trong tư duy quản trị tài nguyên quốc gia. Giá trị của Luật không chỉ nằm ở việc sửa đổi các quy định pháp lý mà còn góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong khai thác, sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả và bền vững.

1. Góc nhìn tâm lý xã hội: Xây dựng ý thức bảo vệ tài nguyên từ nhận thức của cộng đồng

Trong thực tế, nhiều người vẫn cho rằng tài nguyên khoáng sản là nguồn lợi có thể khai thác vô tận hoặc chỉ là trách nhiệm quản lý của cơ quan nhà nước. Chính nhận thức này đã dẫn đến tình trạng khai thác trái phép, tiếp tay cho hoạt động mua bán khoáng sản không rõ nguồn gốc hoặc thiếu sự giám sát của cộng đồng.

Thông qua việc bổ sung các quy định về quản lý đất hiếm, phân cấp quản lý và tăng cường trách nhiệm của các chủ thể, Luật số 147/2025/QH15 góp phần định hướng nhận thức rằng khoáng sản là tài sản công, thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể có trách nhiệm bảo vệ nguồn tài nguyên cho các thế hệ tương lai.

2. Góc nhìn giáo dục pháp luật: Hình thành văn hóa tuân thủ trong hoạt động khai thác khoáng sản

Một điểm đáng ghi nhận của Luật số 147/2025/QH15 là vừa tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đầu tư, vừa nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong quá trình khai thác. Các cơ chế đặc thù nhằm rút ngắn thủ tục hành chính không đồng nghĩa với việc nới lỏng quản lý mà vẫn yêu cầu doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ về bảo vệ môi trường, an toàn lao động và sử dụng tài nguyên đúng mục đích.

Điều này góp phần xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, trong đó sự phát triển của doanh nghiệp phải gắn liền với trách nhiệm xã hội và lợi ích cộng đồng.

3. Góc nhìn quản trị công: Phân cấp đi đôi với trách nhiệm giải trình

Việc Luật số 147/2025/QH15 mở rộng thẩm quyền cho UBND cấp tỉnh trong cấp phép và quản lý khoáng sản thể hiện chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Đây là bước tiến quan trọng nhằm rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính, tạo môi trường đầu tư thuận lợi và phát huy tính chủ động của địa phương.

Tuy nhiên, phân cấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng với minh bạch, trách nhiệm giải trình và tăng cường kiểm tra, giám sát. Mỗi quyết định cấp phép cần bảo đảm đúng quy định của pháp luật, hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế với yêu cầu bảo vệ môi trường và lợi ích lâu dài của cộng đồng.

Thông điệp nhân văn: “Pháp luật về khoáng sản không chỉ nhằm quản lý hoạt động khai thác mà còn định hướng cách chúng ta ứng xử với tài nguyên quốc gia. Khai thác hợp lý hôm nay chính là gìn giữ nguồn lực cho mai sau. Khi Nhà nước, doanh nghiệp và người dân cùng nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, tài nguyên sẽ trở thành động lực cho phát triển bền vững chứ không phải là nguyên nhân của những hệ lụy về môi trường và xã hội.”.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.