NGHỊ ĐỊNH 185/2026/NĐ-CP: ĐỔI MỚI TỔ CHỨC, NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA THÔN, TỔ DÂN PHỐ – NHỮNG ĐIỂM NGƯỜI DÂN CẦN BIẾT-NGUYỄN THỊ THUỶ TIÊN

1. Trong tiến trình xây dựng nền hành chính hiện đại, tinh gọn và phục vụ Nhân dân, thôn và tổ dân phố luôn là “mắt xích” gần dân nhất, nơi trực tiếp triển khai các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến từng hộ gia đình. Đây cũng là môi trường để phát huy dân chủ ở cơ sở, tăng cường đoàn kết cộng đồng và xây dựng đời sống văn hóa tại địa phương.

Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới mô hình chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, mô hình tổ chức cũng như cơ chế hoạt động của thôn, tổ dân phố cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Ngày 26/5/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 185/2026/NĐ-CP quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố. Nghị định không chỉ tạo hành lang pháp lý thống nhất cho việc tổ chức cộng đồng dân cư mà còn đổi mới mạnh mẽ phương thức quản lý, tăng cường tính tự quản, mở rộng dân chủ ở cơ sở và nâng cao hiệu quả phục vụ người dân.

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Giáo dục của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết sẽ phân tích những nội dung cốt lõi của Nghị định 185/2026/NĐ-CP, giúp người dân, cán bộ cơ sở và các tổ chức hiểu đúng quy định mới, đồng thời vận dụng hiệu quả vào thực tiễn đời sống cộng đồng.

1. BỐI CẢNH THỰC TIỄN – VÌ SAO CẦN BAN HÀNH NGHỊ ĐỊNH 185/2026/NĐ-CP?

Trong nhiều năm qua, thôn và tổ dân phố đã trở thành nền tảng quan trọng của hệ thống quản trị ở cơ sở. Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ không ít khó khăn.

Tại nhiều địa phương, quy mô dân cư tăng nhanh nhưng việc tổ chức thôn, tổ dân phố vẫn chưa đồng đều, dẫn đến nơi quá đông dân cư trong khi nơi khác lại quá ít hộ gia đình. Một số địa bàn sau khi sắp xếp đơn vị hành chính vẫn duy trì mô hình tổ chức cũ, làm giảm hiệu quả quản lý và gây khó khăn trong điều hành.

Bên cạnh đó, đội ngũ người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố phải đảm nhiệm ngày càng nhiều nhiệm vụ như tuyên truyền pháp luật, hòa giải ở cơ sở, vận động Nhân dân tham gia xây dựng nông thôn mới, bảo đảm an ninh trật tự, triển khai chuyển đổi số và hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ công trực tuyến. Trong khi đó, cơ chế tổ chức, tiêu chuẩn, chế độ, chính sách và phương thức phối hợp giữa các lực lượng ở cơ sở vẫn còn thiếu sự thống nhất.

Đặc biệt, sau khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo quy định mới của pháp luật, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng một mô hình thôn, tổ dân phố tinh gọn, phát huy tính tự quản của cộng đồng dân cư, đồng thời bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ với chính quyền cấp xã trong quản lý địa bàn. Đây chính là mục tiêu quan trọng mà Nghị định 185/2026/NĐ-CP hướng tới.

Có thể thấy, Nghị định 185/2026/NĐ-CP không đơn thuần là văn bản quy định về tổ chức bộ máy ở cơ sở, mà còn là bước đi quan trọng trong quá trình xây dựng nền quản trị cộng đồng hiện đại, lấy người dân làm trung tâm, phát huy dân chủ, tăng cường chuyển đổi số và nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – 10 ĐIỂM MỚI QUAN TRỌNG NHẤT CỦA NGHỊ ĐỊNH 185/2026/NĐ-CP

Dưới góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Nghị định số 185/2026/NĐ-CP không chỉ là văn bản hướng dẫn tổ chức hoạt động của thôn, tổ dân phố mà còn là bước hoàn thiện quan trọng trong xây dựng mô hình quản trị cộng đồng hiện đại, dân chủ và thích ứng với chuyển đổi số. Sau đây là 10 điểm mới nổi bật mà người dân, cán bộ cơ sở và chính quyền địa phương cần đặc biệt lưu ý.

1. Xác lập rõ vị trí pháp lý của thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư

Một trong những điểm mới quan trọng nhất của Nghị định là lần đầu tiên khẳng định rõ thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, được tổ chức tại đơn vị hành chính cấp xã, là nơi Nhân dân thực hiện dân chủ trực tiếp, phát huy quyền làm chủ và tổ chức các hoạt động tự quản theo quy định của pháp luật. Điều này giúp phân định rõ chức năng tự quản của cộng đồng với chức năng quản lý nhà nước của chính quyền địa phương, tránh tình trạng giao việc không đúng thẩm quyền như trước đây.

2. Đề cao nguyên tắc tinh gọn, hiệu quả và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân

Nghị định quy định tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố phải bảo đảm tinh gọn, phù hợp quy mô dân cư; đồng thời phải công khai, minh bạch, phát huy dân chủ trực tiếp, giữ gìn bản sắc văn hóa và tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý cộng đồng. Đây là định hướng quan trọng phù hợp với quá trình cải cách hành chính và xây dựng chính quyền số hiện nay.

3. Quy định rõ tổ chức của thôn, tổ dân phố và nhiệm kỳ của Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố

Theo Nghị định, mỗi thôn có Trưởng thôn, mỗi tổ dân phố có Tổ trưởng tổ dân phố là người hoạt động không chuyên trách. Đặc biệt, nhiệm kỳ được xác định thống nhất là 05 năm, đồng thời quy định rõ cơ chế chỉ định Trưởng thôn, Tổ trưởng lâm thời trong trường hợp khuyết chức danh hoặc khi sắp xếp đơn vị hành chính, bảo đảm hoạt động của cộng đồng không bị gián đoạn.

4. Phân định rạch ròi giữa hoạt động tự quản và nhiệm vụ hỗ trợ chính quyền cấp xã

Lần đầu tiên, Nghị định tách bạch hai nhóm nhiệm vụ:

• Hoạt động tự quản của cộng đồng dân cư, như xây dựng hương ước, quản lý các khoản đóng góp, tổ chức các hoạt động văn hóa, bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự.
• Hoạt động phối hợp, hỗ trợ chính quyền cấp xã, như tuyên truyền pháp luật, phản ánh kiến nghị của Nhân dân, hỗ trợ cung cấp thông tin, triển khai chuyển đổi số và dịch vụ công trực tuyến.

Việc phân định rõ này giúp tránh tình trạng “hành chính hóa” hoạt động của thôn, tổ dân phố, đồng thời phát huy đúng bản chất tự quản của cộng đồng.

5. Mở rộng nhiệm vụ và quyền hạn của Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố

Nghị định quy định đầy đủ hơn về nhiệm vụ của Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố, từ tổ chức hội nghị Nhân dân, triển khai các quyết định của cộng đồng, tham gia hòa giải ở cơ sở, vận động Nhân dân thực hiện chủ trương, chính sách đến hỗ trợ người dân tiếp cận nền tảng số và dịch vụ công trực tuyến. Đồng thời, người đứng đầu thôn, tổ dân phố được trao quyền chủ động lựa chọn người tham gia hoạt động để hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ theo quy định của địa phương.

6. Nâng cao tiêu chuẩn đối với Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố

Không chỉ yêu cầu về phẩm chất đạo đức, uy tín trong cộng đồng và năng lực tổ chức, Nghị định còn bổ sung yêu cầu có khả năng ứng dụng công nghệ thông tin, lập kế hoạch, thống kê, báo cáo và thực hiện chuyển đổi số. Đây là bước thay đổi quan trọng nhằm xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở đáp ứng yêu cầu quản trị hiện đại.

7. Hoàn thiện quy định về thành lập, sắp xếp và đổi tên thôn, tổ dân phố

Nghị định quy định cụ thể nguyên tắc, tiêu chuẩn, thẩm quyền và trình tự thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể, đổi tên hoặc ghép cụm dân cư vào thôn, tổ dân phố hiện có. Đặc biệt, mọi phương án đều phải lấy ý kiến Nhân dân, bảo đảm dân chủ, công khai và phù hợp với đặc điểm văn hóa, lịch sử, dân tộc của từng địa phương.

8. Quy định thống nhất về số lượng và chế độ đối với người hoạt động không chuyên trách

Nghị định xác định mỗi thôn, tổ dân phố có tối đa 03 người hoạt động không chuyên trách, gồm Trưởng thôn (hoặc Tổ trưởng), Bí thư Chi bộ và Trưởng Ban Công tác Mặt trận. Đồng thời, quy định rõ mức khoán quỹ phụ cấp theo quy mô dân cư, điều kiện địa bàn và trao quyền cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định mức phụ cấp cụ thể phù hợp với điều kiện ngân sách địa phương.

9. Tăng cường đào tạo, chuyển đổi số và bảo đảm chính sách an sinh

Một điểm mới mang tính lâu dài là người hoạt động không chuyên trách được ưu tiên đào tạo kỹ năng tuyên truyền pháp luật, hòa giải ở cơ sở, ứng dụng công nghệ thông tin, cập nhật cơ sở dữ liệu và hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Đồng thời, họ được hưởng đầy đủ chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và các chính sách theo quy định của pháp luật.

10. Hoàn thiện cơ chế phân cấp và trách nhiệm của địa phương

Nghị định giao quyền chủ động nhiều hơn cho chính quyền địa phương trong việc ban hành quy chế tổ chức hoạt động của thôn, tổ dân phố; quyết định chế độ, chính sách phù hợp với thực tiễn; đồng thời quy định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành và UBND cấp tỉnh trong việc hướng dẫn, kiểm tra và bảo đảm nguồn lực thực hiện. Điều này thể hiện tinh thần phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, phù hợp chủ trương đổi mới quản trị địa phương hiện nay.

Góc nhìn chuyên gia

Theo ThS. Nguyễn Hữu Long, giá trị lớn nhất của Nghị định 185/2026/NĐ-CP không chỉ nằm ở việc quy định lại bộ máy hoạt động của thôn, tổ dân phố mà còn ở việc chuyển tư duy quản lý từ “quản lý hành chính” sang “quản trị cộng đồng”. Khi quyền làm chủ của Nhân dân được phát huy, trách nhiệm của người đứng đầu được xác lập rõ ràng, cùng với việc ứng dụng chuyển đổi số và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở, thôn và tổ dân phố sẽ thực sự trở thành nền tảng vững chắc của chính quyền gần dân, vì dân và phục vụ Nhân dân.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: XÂY DỰNG CỘNG ĐỒNG ĐOÀN KẾT BẮT ĐẦU TỪ THÔN, TỔ DÂN PHỐ

Nếu nhìn dưới góc độ pháp lý, Nghị định số 185/2026/NĐ-CP là văn bản quy định về tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố thì dưới góc nhìn tâm lý học, giáo dục học và quản trị cộng đồng, đây còn là nền tảng quan trọng để xây dựng một cộng đồng dân cư văn minh, nhân văn, đoàn kết và phát triển bền vững.

Thực tế cho thấy, mọi chính sách của Nhà nước dù đúng đắn đến đâu cũng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được người dân hiểu đúng, đồng thuận và chủ động thực hiện. Chính vì vậy, thôn, tổ dân phố không đơn thuần là đơn vị quản lý dân cư mà còn là “môi trường giáo dục xã hội đầu tiên” của mỗi gia đình, mỗi công dân và là nơi hình thành văn hóa ứng xử trong cộng đồng.

1. Xây dựng niềm tin xã hội thông qua dân chủ ở cơ sở

Trong tâm lý học xã hội, niềm tin là yếu tố cốt lõi tạo nên sự gắn kết cộng đồng. Khi người dân được tham gia bàn bạc, thảo luận, biểu quyết và giám sát các công việc liên quan trực tiếp đến đời sống của mình, họ sẽ cảm nhận được sự tôn trọng, trách nhiệm và quyền làm chủ.

Nghị định 185/2026/NĐ-CP đã tạo điều kiện để các quyết định quan trọng của cộng đồng được thực hiện trên cơ sở công khai, minh bạch và có sự đồng thuận của Nhân dân. Điều đó không chỉ giúp hạn chế khiếu kiện, mâu thuẫn mà còn tạo dựng niềm tin giữa người dân với chính quyền cơ sở.

Niềm tin xã hội càng lớn thì sức mạnh đoàn kết cộng đồng càng bền vững.

2. Thôn, tổ dân phố là “trường học cộng đồng” về pháp luật và đạo đức

Không phải mọi công dân đều có điều kiện tiếp cận văn bản pháp luật hoặc tham gia các lớp tuyên truyền chuyên sâu. Chính vì vậy, Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố và các tổ chức đoàn thể chính là những “người thầy xã hội” giúp phổ biến pháp luật bằng ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu và phù hợp với từng nhóm đối tượng.

Thông qua các cuộc họp dân, sinh hoạt cộng đồng, các phong trào văn hóa, hoạt động hòa giải ở cơ sở và tuyên truyền trực tiếp, mỗi người dân sẽ từng bước hình thành ý thức:

• Sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật;
• Tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác;
• Có trách nhiệm với cộng đồng nơi mình sinh sống;
• Chủ động tham gia xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư.

Đó chính là quá trình giáo dục công dân diễn ra thường xuyên, liên tục và hiệu quả nhất.

3. Người đứng đầu cộng đồng cần chuyển từ “quản lý” sang “phục vụ”

Một điểm rất đáng chú ý của Nghị định là mở rộng vai trò của Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố theo hướng hỗ trợ, kết nối và phục vụ người dân nhiều hơn.

Dưới góc nhìn quản trị hiện đại, người lãnh đạo cộng đồng không chỉ là người điều hành mà còn phải là:

• Người lắng nghe;
• Người kết nối;
• Người truyền cảm hứng;
• Người giải quyết xung đột;
• Người dẫn dắt sự đồng thuận.

Muốn vậy, bên cạnh hiểu biết pháp luật, người đứng đầu cộng đồng cần có kỹ năng giao tiếp, tâm lý, hòa giải, quản lý xung đột và ứng dụng công nghệ số.

Khi cán bộ cơ sở biết lắng nghe và đồng hành cùng người dân, khoảng cách giữa chính quyền với Nhân dân sẽ được rút ngắn đáng kể.

4. Chuyển đổi số không chỉ là công nghệ mà còn là thay đổi nhận thức

Một trong những nội dung mới của Nghị định là tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ công trực tuyến.

Theo ThS. Nguyễn Hữu Long, nhiều người thường cho rằng chuyển đổi số là câu chuyện của máy tính hay phần mềm. Thực chất, chuyển đổi số trước hết là chuyển đổi nhận thức.

Khi người dân biết sử dụng các nền tảng số để thực hiện thủ tục hành chính, phản ánh kiến nghị, tiếp cận thông tin pháp luật và tương tác với chính quyền, họ sẽ tiết kiệm thời gian, chi phí và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Muốn vậy, đội ngũ cán bộ ở thôn, tổ dân phố phải trở thành những “hướng dẫn viên số”, hỗ trợ người dân, đặc biệt là người cao tuổi, người yếu thế và người ở vùng sâu, vùng xa.

5. Một cộng đồng hạnh phúc bắt đầu từ sự đoàn kết

Từ góc nhìn tâm lý học tích cực, một cộng đồng chỉ thực sự phát triển khi mỗi thành viên cảm thấy mình được tôn trọng, được lắng nghe và có giá trị.

Nghị định 185/2026/NĐ-CP tạo cơ chế để người dân cùng tham gia xây dựng cộng đồng, cùng quyết định các vấn đề chung và cùng chịu trách nhiệm đối với sự phát triển của địa phương.

Đó chính là nền tảng để hình thành:

• Văn hóa đối thoại thay cho đối đầu;
• Hợp tác thay cho mâu thuẫn;
• Đồng thuận thay cho áp đặt;
• Chia sẻ thay cho thờ ơ.

Một thôn, tổ dân phố đoàn kết sẽ là nền móng của một xã hội ổn định và phát triển.

1. LỜI KHUYÊN TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, việc thực hiện hiệu quả Nghị định 185/2026/NĐ-CP không chỉ là trách nhiệm của chính quyền địa phương mà cần có sự chung tay của toàn thể Nhân dân.

Để Nghị định thực sự đi vào cuộc sống, mỗi nhóm đối tượng cần có những hành động cụ thể.

Đối với người dân

• Chủ động tìm hiểu những quy định mới liên quan đến quyền và nghĩa vụ của mình.
• Tích cực tham gia các cuộc họp dân, đóng góp ý kiến xây dựng cộng đồng.
• Chấp hành tốt hương ước, quy ước và các quy định của pháp luật.
• Mạnh dạn phản ánh những bất cập, góp phần xây dựng chính quyền gần dân, vì dân.
• Hỗ trợ người cao tuổi, người yếu thế trong việc tiếp cận chuyển đổi số và dịch vụ công trực tuyến.

Đối với Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố

• Không ngừng học tập, cập nhật kiến thức pháp luật.
• Rèn luyện kỹ năng giao tiếp, hòa giải và xử lý tình huống.
• Thực hiện công khai, minh bạch trong mọi hoạt động của cộng đồng.
• Lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo chất lượng công việc.
• Trở thành cầu nối tin cậy giữa chính quyền với Nhân dân.

Đối với chính quyền địa phương

• Quan tâm đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ cơ sở.
• Bảo đảm đầy đủ chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách.
• Đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số.
• Khuyến khích người dân tham gia quản trị cộng đồng.
• Xây dựng môi trường dân chủ, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

THÔNG ĐIỆP NHÂN VĂN

“Một cộng đồng văn minh không được xây dựng chỉ bằng những quy định của pháp luật, mà được vun đắp từ ý thức, trách nhiệm và lòng nhân ái của mỗi con người.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.