LUẬT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ 2025: BƯỚC CHUYỂN MẠNH MẼ TRONG CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ – TĂNG CƯỜNG BẢO VỆ NGƯỜI DÂN, MÔI TRƯỜNG VÀ TRẬT TỰ XÃ HỘI

LUẬT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ 2025: BƯỚC CHUYỂN MẠNH MẼ TRONG CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ – TĂNG CƯỜNG BẢO VỆ NGƯỜI DÂN, MÔI TRƯỜNG VÀ TRẬT TỰ XÃ HỘI

I. BỐI CẢNH THỰC TIỄN – VÌ SAO PHẢI SỬA ĐỔI BỘ LUẬT HÌNH SỰ?

Trong vài năm trở lại đây, nhiều vụ việc gây bức xúc trong xã hội đã cho thấy không ít quy định của Bộ luật Hình sự trước đây đã bộc lộ những khoảng trống hoặc chưa còn phù hợp với thực tiễn.

Thực phẩm giả, thuốc chữa bệnh giả, mỹ phẩm giả xuất hiện ngày càng tinh vi, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng của người dân. Không ít doanh nghiệp vì lợi nhuận đã bất chấp pháp luật, sản xuất hàng hóa kém chất lượng hoặc sử dụng giấy tờ gian dối để đưa sản phẩm ra thị trường.

Song song với đó, nhiều vụ xả thải trái phép, chôn lấp chất thải nguy hại, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng vẫn xảy ra ở nhiều địa phương, làm ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe cộng đồng, hệ sinh thái và sự phát triển bền vững của đất nước. Một số doanh nghiệp coi chi phí xử lý chất thải là gánh nặng nên lựa chọn vi phạm pháp luật thay vì đầu tư hệ thống bảo vệ môi trường.

Trong lĩnh vực thủy sản, việc sử dụng chất nổ, xung điện, hóa chất độc hại để khai thác thủy sản vẫn diễn ra tại nhiều vùng ven biển và nội địa. Những hành vi này không chỉ tận diệt nguồn lợi thủy sản mà còn làm suy giảm đa dạng sinh học, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế lâu dài của ngư dân và uy tín của ngành thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Bên cạnh đó, thực tiễn phòng, chống dịch bệnh cho thấy các hành vi làm lây lan dịch bệnh ở người, động vật và thực vật có thể gây thiệt hại đặc biệt lớn về kinh tế, sức khỏe cộng đồng và an ninh xã hội nếu không được xử lý nghiêm minh.

Từ những yêu cầu cấp thiết đó, Luật số 86/2025/QH15 đã sửa đổi hàng loạt quy định của Bộ luật Hình sự 2015, tập trung vào ba định hướng lớn:

• Thứ nhất, tăng cường tính răn đe đối với các hành vi xâm phạm sức khỏe cộng đồng, môi trường, nguồn lợi thủy sản và trật tự quản lý kinh tế bằng việc điều chỉnh mức hình phạt, bổ sung các tình tiết định khung và nâng mức xử phạt đối với cả cá nhân lẫn pháp nhân thương mại.
• Thứ hai, hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng nhân đạo nhưng chặt chẽ hơn trong thi hành án, giảm thời hạn chấp hành hình phạt, bắt buộc chữa bệnh và thi hành án tử hình, bảo đảm hài hòa giữa tính nghiêm minh của pháp luật với quyền con người.
• Thứ ba, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong hoạt động sản xuất, kinh doanh thông qua việc tăng mạnh chế tài đối với pháp nhân thương mại phạm tội, đặc biệt trong các lĩnh vực sản xuất hàng giả, bảo vệ môi trường và phòng, chống dịch bệnh.

Có thể khẳng định, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này không chỉ nhằm xử lý người phạm tội mà còn hướng tới mục tiêu phòng ngừa từ sớm, từ xa. Khi chế tài đủ mạnh và được thực thi nghiêm túc, mỗi cá nhân, doanh nghiệp sẽ cân nhắc kỹ hơn trước khi thực hiện hành vi vi phạm, qua đó góp phần xây dựng một môi trường sống an toàn, một nền kinh tế phát triển lành mạnh và một xã hội thượng tôn pháp luật.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM MỚI NỔI BẬT CỦA LUẬT SỐ 86/2025/QH15

Dưới góc độ chuyên gia pháp lý, Luật số 86/2025/QH15 không chỉ sửa đổi kỹ thuật lập pháp mà còn phản ánh sự chuyển biến mạnh mẽ trong chính sách hình sự của Nhà nước theo hướng tăng cường phòng ngừa tội phạm, bảo vệ quyền con người, bảo vệ môi trường và nâng cao trách nhiệm xã hội của cá nhân, tổ chức. Những nội dung dưới đây là các điểm mới mà mỗi người dân, doanh nghiệp và cán bộ thực thi pháp luật cần đặc biệt quan tâm.

1. Hoàn thiện chính sách nhân đạo trong thi hành án tử hình

Khoản 1 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 đã sửa đổi khoản 3 Điều 40 Bộ luật Hình sự năm 2015, theo đó bổ sung thêm trường hợp “người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối” thuộc diện không thi hành án tử hình. Quy định sau sửa đổi xác định ba nhóm đối tượng không thi hành án tử hình gồm:

• Phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;
• Người đủ 75 tuổi trở lên;
• Người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối.

Việc sửa đổi khoản 3 Điều 40  Bộ luật Hình sự năm 2015 không làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật mà thể hiện sự phát triển của chính sách hình sự theo hướng nhân đạo, phù hợp với tinh thần bảo vệ quyền con người được Hiến pháp ghi nhận. Đây là sự cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và nguyên tắc nhân đạo trong thi hành án.

2. Hoàn thiện chế định bắt buộc chữa bệnh

Khoản 2 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 đã sửa đổi toàn bộ Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015 về bắt buộc chữa bệnh.

Theo quy định mới:

• Khoản 1 Điều 49 quy định Viện kiểm sát hoặc Tòa án căn cứ vào kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần để quyết định đưa người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội vào cơ sở khám bệnh, chữa bệnh bắt buộc.
• Khoản 2 Điều 49 quy định trường hợp người phạm tội trước khi bị kết án mới mắc bệnh dẫn đến mất khả năng nhận thức thì Tòa án quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh; sau khi khỏi bệnh vẫn phải tiếp tục chịu trách nhiệm hình sự.
• Khoản 3 Điều 49 quy định người đang chấp hành hình phạt tù mà mất khả năng nhận thức cũng được áp dụng biện pháp này; sau khi khỏi bệnh phải tiếp tục chấp hành hình phạt, đồng thời thời gian chữa bệnh được trừ vào thời gian chấp hành án tù.

Việc sửa đổi Điều 49 đã khắc phục khoảng trống trong thực tiễn áp dụng pháp luật, vừa bảo đảm quyền được điều trị của người phạm tội, vừa ngăn ngừa việc lợi dụng bệnh lý tâm thần để né tránh trách nhiệm hình sự.

3. Sửa đổi điều kiện giảm thời hạn chấp hành hình phạt

Khoản 4 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi khoản 1 và khoản 6 Điều 63 Bộ luật Hình sự.

Đáng chú ý:

• Người bị kết án tù chỉ được xem xét giảm án khi đã có nhiều tiến bộ và đã bồi thường được một phần nghĩa vụ dân sự.
• Đối với người bị kết án tù chung thân về tội tham ô tài sản hoặc tội nhận hối lộ, chỉ được xét giảm án khi đã chủ động nộp lại ít nhất ba phần tư (3/4) tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực với cơ quan chức năng hoặc lập công lớn.
• Thời gian tối thiểu để được xét giảm lần đầu đối với hình phạt tù chung thân vẫn là 12 năm, còn đối với trường hợp được ân giảm từ án tử hình hoặc thuộc diện không thi hành án tử hình theo khoản 3 Điều 40 thì phải chấp hành ít nhất 25 năm, và dù được giảm nhiều lần cũng phải bảo đảm thời gian thực tế chấp hành hình phạt là 30 năm.

Việc sửa đổi Điều 63 thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước là khuyến khích khắc phục hậu quả do tội phạm gây ra, đặc biệt trong các vụ án tham nhũng. Đây là cơ chế vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản cho Nhà nước.

4. Tăng mạnh chế tài đối với tội sản xuất, buôn bán hàng giả

Các khoản 8, 9, 10, 11 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi đồng thời một số khoản của Điều 192, Điều 193, Điều 194 và Điều 195 Bộ luật Hình sự 2015

Đối với Điều 192 (Tội sản xuất, buôn bán hàng giả)

Theo khoản 1 Điều 192, người phạm tội có thể bị:

• Phạt tiền từ 200 triệu đồng đến 2 tỷ đồng hoặc
• Phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

Đối với pháp nhân thương mại, mức phạt được nâng lên rất cao:

• 2–6 tỷ đồng đối với khung cơ bản;
• 6–12 tỷ đồng ở khung tăng nặng;
• 12–18 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động từ 06 tháng đến 03 năm ở khung đặc biệt nghiêm trọng;
• Có thể đình chỉ hoạt động vĩnh viễn theo Điều 79 Bộ luật Hình sự.

Đối với Điều 193 và Điều 194 Bộ luật Hình sự 2015, tại khoản 9, 10 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 tiếp tục tăng mạnh mức xử phạt đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; đồng thời nâng mức xử phạt đối với pháp nhân thương mại lên tới 36 tỷ đồng hoặc 40 tỷ đồng tùy từng điều luật và khung hình phạt.

Việc sửa đổi các Điều 192 đến Điều 195 Bộ luật Hình sự 2015 là thông điệp rất mạnh của Nhà nước trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng và quyền lợi người tiêu dùng. Pháp luật không chỉ xử lý cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội mà còn buộc doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm hình sự nếu sử dụng pháp nhân làm công cụ phạm tội. Đây là xu hướng lập pháp hiện đại, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và cạnh tranh lành mạnh.

5. Tăng cường bảo vệ môi trường bằng chế tài hình sự nghiêm khắc hơn

Bảo vệ môi trường là một trong những nội dung được sửa đổi với phạm vi lớn nhất trong Luật số 86/2025/QH15. Theo đó, Luật số 86/2025/QH15 đã sửa đổi các Điều 235, 236, 237, 238 và 239 Bộ luật Hình sự, theo hướng tăng cường trách nhiệm hình sự đối với các hành vi gây ô nhiễm môi trường, quản lý chất thải nguy hại không đúng quy định và vi phạm quy định về bảo vệ môi trường.

Thứ nhất, sửa đổi Điều 235 – Tội gây ô nhiễm môi trường. Khoản 12 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Điều 235 Bộ luật Hình sự theo hướng:

• Điều chỉnh lại các ngưỡng định lượng đối với hành vi chôn lấp, đổ, thải hoặc phát tán chất thải nguy hại; xả nước thải, khí thải, bụi hoặc các chất gây ô nhiễm vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.
• Bổ sung nhiều tình tiết định khung nhằm xử lý nghiêm các trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe con người, hệ sinh thái và môi trường sống.
• Tăng mức phạt tiền, hình phạt tù và mức xử phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội.

Việc sửa đổi Điều 235 Bộ luật hình sự 2015 cho thấy quan điểm xuyên suốt của Nhà nước là không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế. Trước đây, nhiều doanh nghiệp coi việc nộp phạt hành chính là một “chi phí kinh doanh”, dẫn đến tình trạng tái phạm nhiều lần. Khi chế tài hình sự được nâng cao, chi phí của hành vi vi phạm sẽ lớn hơn rất nhiều so với chi phí đầu tư hệ thống xử lý chất thải đạt chuẩn, qua đó tạo động lực để doanh nghiệp chuyển từ tư duy đối phó sang tư duy tuân thủ.

Thứ hai, sửa đổi Điều 236 – Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại. Khoản 12 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Điều 236 theo hướng tăng cường xử lý đối với các hành vi:

• Thu gom, vận chuyển, lưu giữ, xử lý chất thải nguy hại trái quy định;
• Chôn lấp hoặc tiêu hủy chất thải nguy hại không đúng quy trình kỹ thuật;
• Thực hiện hoạt động quản lý chất thải gây hậu quả nghiêm trọng đối với môi trường hoặc sức khỏe cộng đồng.

Chất thải nguy hại chứa nhiều hóa chất độc hại có khả năng tồn lưu lâu dài trong môi trường. Một hành vi xử lý sai quy định có thể gây ảnh hưởng đến nhiều thế hệ. Vì vậy, việc tăng cường trách nhiệm hình sự đối với lĩnh vực này không chỉ nhằm xử lý người vi phạm mà còn góp phần bảo vệ quyền được sống trong môi trường trong lành của mỗi công dân.

Thứ ba, sửa đổi Điều 237, Điều 238 và Điều 239 Bộ luật Hình sự 2015. Khoản 12 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 tiếp tục sửa đổi:

• Điều 237 về tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam;
• Điều 238 về tội vi phạm các quy định về phòng ngừa, ứng phó và khắc phục sự cố môi trường;
• Điều 239 về các hành vi vi phạm quy định về bảo vệ môi trường khác theo hướng tăng chế tài đối với cả cá nhân và pháp nhân thương mại, đồng thời làm rõ hơn các dấu hiệu cấu thành tội phạm nhằm tạo thuận lợi cho hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.

Các quy định này phản ánh xu hướng chuyển từ xử lý hậu quả sang quản trị rủi ro. Doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm khi đã gây ra thiệt hại mà còn phải chủ động phòng ngừa các nguy cơ có thể phát sinh. Đây là tư duy quản trị hiện đại, phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững và các cam kết quốc tế của Việt Nam về bảo vệ môi trường.

6. Siết chặt trách nhiệm hình sự đối với hành vi làm lây lan dịch bệnh

Khoản 20 và khoản 21 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Điều 240 và Điều 241 Bộ luật Hình sự 2015 về các tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho người, động vật và thực vật.

Theo quy định mới, Luật tiếp tục hoàn thiện các dấu hiệu định tội, bổ sung các trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng, đồng thời điều chỉnh mức hình phạt để bảo đảm tính răn đe đối với các hành vi vi phạm quy định về phòng, chống dịch bệnh.

Sau những bài học đắt giá từ các đợt dịch bệnh trong và ngoài nước, việc sửa đổi Điều 240 và Điều 241 Bộ luật Hình sự 2015 mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi xử lý hình sự. Pháp luật hướng tới việc hình thành văn hóa tuân thủ trong cộng đồng, khẳng định rằng mỗi cá nhân đều có trách nhiệm bảo vệ sức khỏe của người khác thông qua việc chấp hành nghiêm các quy định về phòng, chống dịch.

7. ảo vệ nguồn lợi thủy sản – Góp phần phát triển nghề cá bền vững

Khoản 14 Điều 1 Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Điều 242 Bộ luật Hình sự 2015 về tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản.

Theo quy định mới, các hành vi như:

• Sử dụng chất nổ, chất độc, xung điện hoặc phương tiện khai thác bị cấm;
• Khai thác thủy sản trong khu vực cấm hoặc trong thời gian cấm;
• Hủy hoại nơi cư trú, nơi sinh sản của các loài thủy sản;
• Khai thác trái phép các loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm;

đều có thể bị xử lý hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Việc sửa đổi Điều 242 Bộ luật Hình sự 2015 không chỉ nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn gắn với chiến lược phát triển kinh tế biển và thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam trong phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU). Khi chế tài được nâng cao, ngư dân và doanh nghiệp khai thác thủy sản sẽ có động lực chuyển đổi sang phương thức khai thác hợp pháp, bền vững và có trách nhiệm hơn.

Từ góc độ nghiên cứu pháp lý, có thể nhận thấy Luật số 86/2025/QH15 được xây dựng trên bốn định hướng lớn:

• Thứ nhất, tăng cường bảo vệ quyền và lợi ích của người dân trước các hành vi xâm hại sức khỏe, môi trường và trật tự quản lý kinh tế.
• Thứ hai, nâng cao trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, bảo đảm mọi chủ thể đều bình đẳng trước pháp luật.
• Thứ ba, kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo của chính sách hình sự thông qua việc sửa đổi các quy định về thi hành án tử hình, bắt buộc chữa bệnh và giảm thời hạn chấp hành hình phạt.
• Thứ tư, nội luật hóa và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, góp phần xây dựng nền tư pháp hiện đại, minh bạch và hướng tới phát triển bền vững.

Giá trị lớn nhất của Luật số 86/2025/QH15 không chỉ nằm ở việc tăng nặng chế tài mà còn ở việc định hướng thay đổi nhận thức của toàn xã hội: phòng ngừa luôn hiệu quả hơn xử lý; tuân thủ pháp luật chính là nền tảng để phát triển bền vững và bảo vệ lợi ích của mỗi cá nhân cũng như cộng đồng.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: XÂY DỰNG VĂN HÓA THƯỢNG TÔN PHÁP LUẬT TỪ NHẬN THỨC ĐẾN HÀNH ĐỘNG

Dưới góc nhìn tích hợp của ThS. Nguyễn Hữu Long, Luật số 86/2025/QH15 không chỉ là một đạo luật sửa đổi các quy định của Bộ luật Hình sự, mà còn là một thông điệp mạnh mẽ về cách Nhà nước kiến tạo một xã hội an toàn, văn minh và phát triển bền vững. Mỗi quy định mới đều mang trong mình ba giá trị cốt lõi: bảo vệ con người – định hướng hành vi – nâng cao trách nhiệm xã hội.

Nếu như trước đây, nhiều người chỉ nhìn pháp luật hình sự như một công cụ để trừng phạt thì với những sửa đổi lần này, có thể thấy rõ xu hướng chuyển từ tư duy “xử lý sau khi vi phạm” sang “phòng ngừa để không xảy ra vi phạm”. Đây là bước tiến quan trọng trong quản trị quốc gia hiện đại, khi pháp luật không chỉ điều chỉnh hành vi mà còn góp phần hình thành văn hóa tuân thủ trong toàn xã hội.

1. Góc nhìn tâm lý xã hội: Khi nỗi sợ hình phạt được thay thế bằng ý thức tự giác tuân thủ

Trong tâm lý học pháp luật, một quy định pháp luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người dân tuân thủ vì nhận thức được giá trị của pháp luật, chứ không chỉ vì lo sợ bị xử phạt.

Luật số 86/2025/QH15 gửi đi thông điệp rõ ràng rằng mọi hành vi xâm hại đến sức khỏe cộng đồng, môi trường, trật tự kinh tế hay nguồn tài nguyên quốc gia đều sẽ phải chịu trách nhiệm tương xứng trước pháp luật. Các quy định sửa đổi về tội sản xuất, buôn bán hàng giả; tội gây ô nhiễm môi trường; tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản và các tội liên quan đến dịch bệnh đều được thiết kế theo hướng tăng tính răn đe, góp phần định hình chuẩn mực ứng xử trong xã hội.

Tác động lớn nhất của những quy định này không nằm ở mức hình phạt cao hơn, mà ở việc hình thành một “hàng rào tâm lý” đối với người có ý định vi phạm. Khi cá nhân nhận thức được rằng hành vi của mình có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, họ sẽ cân nhắc kỹ lưỡng hơn trước mỗi quyết định. Đây chính là hiệu quả phòng ngừa mà chính sách hình sự hướng tới.

Đồng thời, đối với người dân, việc Nhà nước xử lý nghiêm các hành vi sản xuất hàng giả, xả thải trái phép hay khai thác tài nguyên bất hợp pháp cũng góp phần củng cố niềm tin vào công lý, tạo cảm giác an toàn và công bằng trong đời sống xã hội.

2. óc nhìn giáo dục pháp luật: Hình thành văn hóa sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật

Giáo dục pháp luật không chỉ là việc phổ biến các điều luật, mà quan trọng hơn là giúp mỗi người hiểu vì sao phải tuân thủ pháp luật và việc tuân thủ mang lại lợi ích gì cho bản thân và cộng đồng.

Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự 2015 có giá trị giáo dục rất lớn đối với ba nhóm chủ thể:

• Đối với công dân: Mỗi người dân cần nhận thức rằng việc mua bán, sử dụng hoặc tiếp tay tiêu thụ hàng giả không chỉ gây thiệt hại cho bản thân mà còn tiếp sức cho các hành vi phạm tội. Việc bảo vệ môi trường, tuân thủ quy định về phòng, chống dịch bệnh hay khai thác tài nguyên đúng pháp luật không phải là trách nhiệm của riêng Nhà nước mà là nghĩa vụ của mọi công dân trong việc bảo vệ lợi ích chung.
• Đối với doanh nghiệp: Những sửa đổi về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại cho thấy doanh nghiệp không thể chỉ hướng tới mục tiêu lợi nhuận mà bỏ qua trách nhiệm xã hội. Một chiến lược phát triển bền vững phải được xây dựng trên nền tảng tuân thủ pháp luật, minh bạch trong quản trị và tôn trọng quyền lợi của người tiêu dùng.
• Đối với gia đình và nhà trường: Gia đình là nơi hình thành những giá trị đầu tiên về đạo đức và ý thức pháp luật. Nhà trường là môi trường giúp học sinh, sinh viên phát triển kỹ năng nhận diện hành vi đúng – sai, biết tôn trọng pháp luật và có trách nhiệm với cộng đồng.

3. Góc nhìn quản trị hiện đại: Từ xử lý vi phạm đến quản trị rủi ro pháp lý

Một điểm đáng chú ý của Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự 2015 là sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước.

Nếu trước đây cơ quan quản lý chủ yếu tập trung xử lý sau khi hậu quả đã xảy ra thì hiện nay, nhiều quy định được thiết kế nhằm buộc các chủ thể phải chủ động phòng ngừa rủi ro.

Đối với doanh nghiệp, điều này đồng nghĩa với việc quản trị rủi ro pháp lý phải trở thành một bộ phận của quản trị doanh nghiệp. Một doanh nghiệp hiện đại không chỉ cần có chiến lược kinh doanh mà còn phải xây dựng:

• Hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả;
• Quy trình đánh giá rủi ro pháp lý định kỳ;
• Cơ chế giám sát việc tuân thủ pháp luật;
• Quy trình tiếp nhận và xử lý phản ánh nội bộ;
• Văn hóa doanh nghiệp dựa trên tính liêm chính và minh bạch.

Đầu tư cho tuân thủ pháp luật không phải là chi phí, mà là khoản đầu tư để bảo vệ uy tín, thương hiệu và sự phát triển lâu dài của doanh nghiệp.

4. Góc nhìn nhân văn: Nghiêm minh để bảo vệ những giá trị tốt đẹp của xã hội

Một số ý kiến cho rằng việc tăng nặng chế tài hình sự sẽ làm cho pháp luật trở nên cứng rắn hơn. Tuy nhiên, cần nhìn nhận đầy đủ bản chất của chính sách hình sự lần này.

Ở một mặt, Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự 2015 tăng cường xử lý nghiêm các hành vi gây nguy hiểm cho xã hội như sản xuất hàng giả, gây ô nhiễm môi trường, làm lây lan dịch bệnh hay hủy hoại nguồn lợi thủy sản. Nhưng ở mặt khác, Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự 2015 vẫn tiếp tục khẳng định truyền thống nhân đạo của pháp luật Việt Nam thông qua việc sửa đổi các quy định về không thi hành án tử hình đối với người mắc bệnh ung thư giai đoạn cuối, hoàn thiện chế định bắt buộc chữa bệnh và điều chỉnh điều kiện giảm thời hạn chấp hành hình phạt đối với một số trường hợp đặc biệt.

Điều đó cho thấy chính sách hình sự của Việt Nam không hướng tới sự trừng phạt đơn thuần mà luôn đặt con người ở vị trí trung tâm. Sự nghiêm minh của pháp luật nhằm bảo vệ người lương thiện, bảo vệ lợi ích của cộng đồng và tạo cơ hội để người phạm tội thực sự cải tạo, hoàn lương khi đáp ứng các điều kiện luật định.

IV. LỜI KHUYÊN VÀ GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Luật số 86/2025/QH15 sẽ phát huy hiệu quả khi các quy định mới không chỉ được các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng nghiêm minh mà còn được mỗi người dân, doanh nghiệp và tổ chức nhận thức đầy đủ, tự giác chấp hành. Dưới góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long, việc phòng ngừa tội phạm luôn hiệu quả và ít tốn kém hơn rất nhiều so với việc xử lý sau khi hậu quả đã xảy ra. Từ thực tiễn nghiên cứu, tư vấn và phổ biến pháp luật, chuyên gia đưa ra những khuyến nghị sau:

1. Chủ động cập nhật các quy định mới của Luật số 86/2025/QH15

Điều đầu tiên mỗi công dân cần thực hiện là chủ động tìm hiểu những nội dung của Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi Bộ luật Hình sự 2015. Nhiều hành vi trước đây bị xem là vi phạm hành chính hoặc chưa nhận thức đầy đủ về hậu quả pháp lý thì nay đã được điều chỉnh theo hướng tăng nặng trách nhiệm hình sự, đặc biệt trong các lĩnh vực như sản xuất, kinh doanh hàng giả; bảo vệ môi trường; phòng, chống dịch bệnh và bảo vệ nguồn lợi thủy sản.

Theo ThS. Nguyễn Hữu Long, hiểu biết pháp luật không chỉ giúp mỗi người tự bảo vệ mình mà còn tránh vô tình tiếp tay hoặc tham gia vào các hành vi vi phạm do thiếu kiến thức pháp lý.

2. Doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật thay vì chỉ xử lý khi có vi phạm

Những sửa đổi đối với các Điều 192 đến Điều 195 của Bộ luật Hình sự 2015 về nhóm tội phạm về sản xuất, buôn bán hàng giả cho thấy trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại ngày càng được đặt ra nghiêm khắc hơn, với mức phạt tiền rất lớn và có thể bị đình chỉ hoạt động trong những trường hợp nghiêm trọng.

Do đó, doanh nghiệp cần:

• Thành lập hoặc kiện toàn bộ phận pháp chế và kiểm soát tuân thủ (Compliance).
• Rà soát toàn bộ quy trình sản xuất, kinh doanh để bảo đảm phù hợp với quy định của pháp luật.
• Kiểm tra chặt chẽ nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm trước khi đưa ra thị trường.
• Thực hiện đầy đủ các quy định về bảo vệ môi trường, xử lý chất thải và an toàn lao động.
• Tổ chức đào tạo pháp luật định kỳ cho cán bộ quản lý và người lao động.

Theo chuyên gia, một doanh nghiệp phát triển bền vững không chỉ dựa vào doanh thu mà còn được xây dựng trên nền tảng đạo đức kinh doanh và sự tuân thủ pháp luật.

3. Người tiêu dùng hãy trở thành “lá chắn đầu tiên” trong phòng, chống hàng giả

Một thị trường chỉ có thể lành mạnh khi người tiêu dùng biết nói không với hàng giả, hàng kém chất lượng.

ThS. Nguyễn Hữu Long khuyến nghị người dân:

• Mua hàng tại các cơ sở uy tín, có hóa đơn, chứng từ rõ ràng.
• Kiểm tra kỹ nhãn mác, nguồn gốc xuất xứ và thông tin về sản phẩm trước khi sử dụng.
• Không vì giá rẻ mà lựa chọn các sản phẩm không rõ nguồn gốc.
• Kịp thời phản ánh đến cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả hoặc gian lận thương mại.

Mỗi quyết định tiêu dùng có trách nhiệm sẽ góp phần thu hẹp “đất sống” của các đối tượng sản xuất, buôn bán hàng giả và bảo vệ quyền lợi chính đáng của chính mình.

4. Xây dựng ý thức bảo vệ môi trường từ những hành động nhỏ nhất

Các quy định mới về tội phạm môi trường không chỉ hướng đến doanh nghiệp mà còn nhắc nhở mỗi cá nhân về trách nhiệm đối với môi trường sống.

Theo ThS. Nguyễn Hữu Long, mỗi người dân có thể góp phần phòng ngừa vi phạm pháp luật bằng những hành động thiết thực như:

• Không xả rác, chất thải hoặc hóa chất độc hại ra môi trường.
• Thực hiện phân loại rác tại nguồn theo quy định của địa phương.
• Tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường và giám sát việc chấp hành pháp luật về môi trường tại nơi cư trú.
• Chủ động thông tin cho cơ quan chức năng khi phát hiện hành vi gây ô nhiễm môi trường hoặc xử lý chất thải trái phép.

Bảo vệ môi trường không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là trách nhiệm đạo đức đối với thế hệ hôm nay và mai sau.

5. Ngư dân và doanh nghiệp thủy sản cần chuyển đổi sang phương thức khai thác hợp pháp, bền vững

Đối với lĩnh vực thủy sản, chuyên gia khuyến nghị:

• Tuyệt đối không sử dụng chất nổ, xung điện, hóa chất độc hại hoặc các phương tiện khai thác bị pháp luật cấm.
• Không khai thác tại khu vực cấm, thời gian cấm hoặc đối với các loài thủy sản thuộc danh mục được bảo vệ.
• Thực hiện đầy đủ quy định về nhật ký khai thác, truy xuất nguồn gốc và chống khai thác hải sản bất hợp pháp (IUU).
• Tích cực tham gia các chương trình tập huấn pháp luật do cơ quan chức năng tổ chức.

Việc tuân thủ không chỉ giúp tránh rủi ro pháp lý mà còn góp phần nâng cao uy tín của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

6. Gia đình và nhà trường cần tăng cường giáo dục ý thức pháp luật cho thế hệ trẻ

Theo ThS. Nguyễn Hữu Long, phòng ngừa tội phạm hiệu quả nhất bắt đầu từ giáo dục.

Cha mẹ cần dành thời gian trao đổi với con em về hậu quả của các hành vi vi phạm pháp luật; nhà trường cần lồng ghép giáo dục pháp luật với giáo dục kỹ năng sống, đạo đức và trách nhiệm công dân; các tổ chức đoàn thể cần đa dạng hóa hình thức tuyên truyền bằng các tình huống thực tiễn, phiên tòa giả định, cuộc thi tìm hiểu pháp luật và các hoạt động trải nghiệm.

Khi thanh thiếu niên được trang bị kiến thức pháp luật từ sớm, khả năng vi phạm sẽ giảm đáng kể và ý thức công dân sẽ được hình thành bền vững.

7. Cơ quan, tổ chức cần đẩy mạnh công tác phổ biến, giáo dục pháp luật

Các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, trường học và tổ chức xã hội cần chủ động xây dựng kế hoạch tuyên truyền về những điểm mới của Luật số 86/2025/QH15 thông qua:

• Hội nghị, hội thảo chuyên đề.
• Tài liệu hỏi – đáp pháp luật.
• Chuyên mục phổ biến pháp luật trên website, mạng xã hội.
• Các lớp bồi dưỡng, tập huấn cho cán bộ, công chức, viên chức và người lao động.

Việc phổ biến pháp luật cần được thực hiện thường xuyên, liên tục và phù hợp với từng nhóm đối tượng để các quy định của Luật nhanh chóng đi vào cuộc sống.

8. Chủ động tìm kiếm tư vấn pháp lý khi phát sinh vướng mắc

Trong thực tiễn, không phải mọi cá nhân hay doanh nghiệp đều có khả năng nhận diện đầy đủ các rủi ro pháp lý.

Vì vậy, theo ThS. Nguyễn Hữu Long, khi gặp những vấn đề liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh, môi trường, trách nhiệm hình sự hoặc các lĩnh vực pháp luật khác, người dân và doanh nghiệp nên chủ động tham khảo ý kiến của luật sư, chuyên gia pháp lý hoặc các trung tâm tư vấn pháp luật để được hướng dẫn kịp thời.

Việc tham vấn pháp lý từ sớm sẽ giúp phòng ngừa vi phạm, hạn chế tranh chấp và giảm thiểu những thiệt hại có thể phát sinh.

Thông điệp nhân văn: “Pháp luật chỉ thực sự phát huy giá trị khi mỗi người dân hiểu để tự giác chấp hành, mỗi doanh nghiệp coi tuân thủ là nền tảng phát triển và mỗi cơ quan nhà nước thực thi pháp luật bằng tinh thần công minh, khách quan và trách nhiệm. Luật số 86/2025/QH15 không chỉ tăng cường chế tài xử lý tội phạm mà còn hướng tới xây dựng một xã hội an toàn hơn, minh bạch hơn và phát triển bền vững hơn. Mỗi hành động đúng pháp luật hôm nay chính là sự bảo vệ tốt nhất cho bản thân, gia đình và cộng đồng trong tương lai.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.