LUẬT PHÒNG CHÁY, CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN, CỨU HỘ SỐ 55/2024/QH15: MỖI NGƯỜI DÂN LÀ MỘT “CHIẾN SĨ PHÒNG CHÁY” TỪ CHÍNH NGÔI NHÀ CỦA MÌNH

 LUẬT PHÒNG CHÁY, CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN, CỨU HỘ SỐ 55/2024/QH15:

MỖI NGƯỜI DÂN LÀ MỘT “CHIẾN SĨ PHÒNG CHÁY” TỪ CHÍNH NGÔI NHÀ CỦA MÌNH

Cháy, nổ luôn là một trong những hiểm họa để lại hậu quả nặng nề nhất về người và tài sản, bởi tính chất xảy ra bất ngờ, lan nhanh và khó lường. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, nhà ở kết hợp kinh doanh, sạc điện cho xe máy điện, ô tô điện ngày càng phổ biến, những nguy cơ về cháy, nổ trong đời sống hằng ngày cũng gia tăng tương ứng.

Ngày 29/11/2024, tại Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ số 55/2024/QH15, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2025, thay thế Luật Phòng cháy và chữa cháy năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2013, 2023). Đây là văn bản pháp lý nền tảng, không chỉ quy định trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước mà còn gắn trực tiếp quyền, nghĩa vụ của từng hộ gia đình, từng cá nhân vào công tác phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ.

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Giáo dục của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết này giải mã những điểm mới quan trọng nhất của Luật số 55/2024/QH15 và đưa ra những khuyến nghị thiết thực để mỗi người dân, mỗi gia đình chủ động phòng ngừa cháy, nổ ngay từ những việc nhỏ nhất.

I. BỐI CẢNH THỰC TẾ – TỪ NHỮNG VỤ CHÁY THƯƠNG TÂM ĐẾN ĐÒI HỎI THAY ĐỔI NHẬN THỨC

Thực tiễn công tác phòng cháy, chữa cháy những năm qua cho thấy nhiều “khoảng trống” đáng lo ngại trong ý thức phòng ngừa của người dân:

• Cháy nhà ở kết hợp kinh doanh, kho hàng: Không ít vụ cháy xảy ra tại nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh do bố trí hàng hóa dễ cháy sát khu vực để ở, không có lối thoát nạn dự phòng, khi có sự cố người trong nhà không kịp thoát ra.
• Cháy do chập điện, sạc xe điện: Việc sạc xe máy điện, xe đạp điện qua đêm bằng thiết bị không rõ nguồn gốc, để trong nhà, gần lối thoát nạn đã gây ra nhiều vụ cháy gây thiệt hại nghiêm trọng về người.
• Chậm trễ trong báo cháy và ứng phó ban đầu: Nhiều người dân còn lúng túng, không biết gọi số điện thoại nào khi phát hiện cháy, không có kỹ năng sử dụng bình chữa cháy hay thoát nạn an toàn trong những phút đầu tiên – thời điểm quyết định đến khả năng dập tắt đám cháy.

Tâm lý phổ biến của nhiều người dân là “nghĩ rằng cháy nổ là chuyện của người khác”, chủ quan, xem nhẹ công tác tự kiểm tra an toàn tại chính nơi ở, nơi làm việc của mình. Luật số 55/2024/QH15 ra đời chính là lời giải cho bài toán chuyển từ tư duy “đối phó khi có cháy” sang “chủ động phòng ngừa từ gốc”.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM MỚI CỐT LÕI NGƯỜI DÂN CẦN NẮM VỮNG

1. Số điện thoại báo cháy, báo cứu nạn, cứu hộ thống nhất toàn quốc: 114

Điều 6 Luật số 55/2024/QH15 quy định rõ:

“Số điện thoại báo cháy, báo tình huống cứu nạn, cứu hộ được quy định thống nhất trong cả nước là 114.”

Người phát hiện cháy hoặc tình huống cần cứu nạn, cứu hộ có trách nhiệm báo ngay cho lực lượng phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, cơ quan Công an hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã nơi gần nhất – đây là nghĩa vụ pháp lý, đồng thời là kỹ năng sống tối thiểu mà mọi công dân cần ghi nhớ.

2. Trách nhiệm của cá nhân, hộ gia đình – không ai đứng ngoài cuộc

Theo Điều 8 của Luật, phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ là trách nhiệm chung của cơ quan, tổ chức, hộ gia đình và cá nhân sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam. Đáng chú ý:

• Công dân từ đủ 18 tuổi trở lên, đủ sức khỏe có trách nhiệm tham gia Đội phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ cơ sở hoặc Đội dân phòng khi có yêu cầu (khoản 2 Điều 8).
• Chủ hộ gia đình phải thực hiện các quy định về phòng cháy đối với nhà ở, tuyên truyền, nhắc nhở các thành viên trong gia đình, tự kiểm tra và kịp thời khắc phục nguy cơ cháy, nổ (khoản 6 Điều 8).
• Người cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ nhà ở cũng có trách nhiệm tuyên truyền, đôn đốc người thuê, mượn thực hiện quy định về phòng cháy, chữa cháy (khoản 8 Điều 8) – một điểm mới rất sát với thực tế các khu nhà trọ, chung cư mini hiện nay.

3. Điều kiện an toàn phòng cháy đối với nhà ở và nhà ở kết hợp kinh doanh

Điều 20 và Điều 21 của Luật quy định cụ thể các điều kiện an toàn mà mỗi gia đình cần bảo đảm:

• Lắp đặt, sử dụng thiết bị điện an toàn; bố trí bếp đun nấu, nơi thờ cúng, đốt vàng mã hợp lý, không để vật dễ cháy gần nguồn lửa, nguồn nhiệt (Điều 20).
• Có phương tiện chữa cháy phù hợp; bố trí, duy trì lối thoát nạn, lối ra khẩn cấp (Điều 20).
• Đối với nhà ở kết hợp sản xuất, kinh doanh: khu vực kinh doanh hàng hóa có nguy cơ cháy, nổ phải được ngăn cách hoặc ngăn cháy với khu vực để ở; không được bố trí chỗ ngủ trong khu vực kinh doanh hàng hóa nguy hiểm về cháy, nổ (Điều 21).

Đặc biệt, khoản 5 Điều 20 quy định: nhà ở tại thành phố trực thuộc Trung ương thuộc khu vực chưa bảo đảm hạ tầng giao thông hoặc nguồn nước chữa cháy phải trang bị bình chữa cháy, thiết bị truyền tin báo cháy kết nối với hệ thống Cơ sở dữ liệu về phòng cháy, chữa cháy theo lộ trình do Chính phủ quy định, chậm nhất là ngày 01/7/2027 (khoản 4 Điều 54). Đây là khoảng thời gian “vàng” để người dân chủ động chuẩn bị, không nên đợi đến sát thời hạn.

4. An toàn điện và sạc xe động cơ điện – vấn đề “nóng” của đô thị hiện đại

Điều 24 của Luật lần đầu tiên quy định riêng, rất cụ thể về sạc điện cho xe động cơ điện:

“Chỉ được sử dụng thiết bị sạc điện cho xe động cơ điện bảo đảm quy chuẩn kỹ thuật quốc gia; nơi sạc điện cho xe động cơ điện trong nhà phải có giải pháp bảo đảm an toàn về phòng cháy; khu vực sạc điện cho xe động cơ điện tập trung trong nhà còn phải có giải pháp ngăn cháy và trang bị phương tiện chữa cháy phù hợp, bảo đảm tiêu chuẩn.” (điểm d khoản 1 Điều 24)

Quy định này trực tiếp giải quyết một trong những nguyên nhân gây cháy phổ biến nhất tại các khu dân cư, chung cư, nhà trọ trong thời gian gần đây.

5. Kiểm tra về phòng cháy, chữa cháy và các hành vi bị nghiêm cấm

Điều 11 quy định người đứng đầu cơ sở, chủ hộ gia đình, chủ phương tiện giao thông có quyền và trách nhiệm tự tổ chức kiểm tra về phòng cháy, chữa cháy; đồng thời Ủy ban nhân dân cấp xã, cơ quan Công an thực hiện kiểm tra theo thẩm quyền. Song song đó, Điều 14 liệt kê rõ các hành vi bị nghiêm cấm mà mỗi người dân cần tránh, như: báo cháy giả; cản trở lối thoát nạn; chiếm đoạt, hủy hoại, tự ý di chuyển, che khuất phương tiện phòng cháy, chữa cháy; lấn chiếm, bố trí vật cản gây cản trở xe chữa cháy hoạt động.

6. Bảo hiểm cháy, nổ bắt buộc và chế độ, chính sách cho người tham gia chữa cháy

Điều 48 quy định cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc danh mục cơ sở phải mua bảo hiểm cháy, nổ bắt buộc; đồng thời Điều 46 quy định người được huy động, người tham gia chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ nếu bị tai nạn, bị thương, hy sinh sẽ được hưởng các chế độ bồi dưỡng, hỗ trợ, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, thậm chí được xem xét công nhận liệt sĩ nếu hy sinh khi làm nhiệm vụ – thể hiện tính nhân văn sâu sắc của chính sách.

7. Ngày toàn dân phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ

Điều 12 xác định: “Ngày 04 tháng 10 hằng năm là Ngày toàn dân phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ.” Đây là dịp để các cơ quan, đoàn thể, khu dân cư tổ chức tuyên truyền, diễn tập, nâng cao ý thức cộng đồng một cách định kỳ, thường xuyên.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN” CỦA LUẬT

Dưới góc độ tích hợp của ThS. Nguyễn Hữu Long, Luật số 55/2024/QH15 không đơn thuần là một văn bản kỹ thuật về phòng cháy, chữa cháy, mà còn hàm chứa những giá trị tâm lý – giáo dục – quản trị sâu sắc:

1. Từ tâm lý “chủ quan, phó mặc” đến ý thức tự bảo vệ bản thân và cộng đồng

Việc luật hóa cụ thể trách nhiệm của từng cá nhân, từng hộ gia đình (Điều 8) là một bước chuyển quan trọng về mặt tâm lý xã hội: từ chỗ xem phòng cháy, chữa cháy là việc “của lực lượng chức năng”, người dân buộc phải nhìn nhận đây là trách nhiệm gắn liền với sự an toàn của chính mình và người thân. Khi mỗi người tự kiểm tra bếp gas, ổ điện, lối thoát nạn trong nhà mình, đó chính là quá trình hình thành thói quen an toàn – nền tảng của văn hóa phòng ngừa rủi ro trong đời sống hiện đại.

2. Giáo dục kỹ năng sống thiết yếu cho mọi lứa tuổi

Điều 9 của Luật quy định trách nhiệm của ngành giáo dục trong việc tích hợp, lồng ghép kiến thức, pháp luật và kỹ năng phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ vào chương trình giảng dạy từ bậc mầm non đến giáo dục đại học, cũng như vào nội dung đào tạo lái xe. Đây là bước đi đúng đắn về mặt giáo dục: kỹ năng thoát nạn, kỹ năng sử dụng bình chữa cháy cần được hình thành từ sớm, trở thành phản xạ tự nhiên chứ không phải kiến thức lý thuyết được học một lần rồi quên.

3. Quản trị rủi ro dựa trên dữ liệu và công nghệ

Việc Luật quy định thiết bị truyền tin báo cháy kết nối với hệ thống Cơ sở dữ liệu về phòng cháy, chữa cháy (Điều 20, Điều 23, Điều 52) thể hiện tư duy quản trị hiện đại: chuyển từ ứng phó bị động sang cảnh báo sớm, giám sát chủ động dựa trên nền tảng số. Điều này không chỉ giúp cơ quan chức năng phản ứng nhanh hơn mà còn tạo áp lực tích cực để người dân, doanh nghiệp duy trì điều kiện an toàn thường xuyên, thay vì chỉ “đối phó” khi có đợt kiểm tra.

4. Tính nhân đạo và sự sẻ chia trách nhiệm xã hội

Nguyên tắc “ưu tiên cứu người, cứu tài sản” (khoản 5 Điều 5) cùng các chính sách đãi ngộ, bồi thường, chế độ cho người tham gia chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ (Điều 46) cho thấy Luật không chỉ đặt ra nghĩa vụ mà còn thể hiện sự ghi nhận, tri ân xứng đáng đối với những người sẵn sàng dấn thân vì cộng đồng trong tình huống nguy hiểm – một thông điệp giáo dục về lòng nhân ái và tinh thần tương trợ lẫn nhau trong xã hội.

IV. LỜI KHUYÊN VÀ GIẢI PHÁP HÀNH ĐỘNG TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để mỗi gia đình, mỗi cơ quan, tổ chức thực sự thụ hưởng và tuân thủ hiệu quả Luật số 55/2024/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025), ThS. Nguyễn Hữu Long đưa ra 5 khuyến nghị hành động thiết thực cho cộng đồng:

• Lưu ngay số điện thoại 114: Mỗi thành viên trong gia đình, kể cả người lớn tuổi và trẻ em đủ nhận thức, cần biết cách gọi 114 khi phát hiện cháy hoặc tình huống cần cứu nạn, cứu hộ.
• Tự kiểm tra an toàn phòng cháy tại nhà định kỳ: Rà soát hệ thống điện, bình gas, lối thoát nạn; trang bị bình chữa cháy mini phù hợp với điều kiện thực tế của gia đình, đặc biệt với nhà ở kết hợp kinh doanh.
• Sạc xe điện đúng cách, đúng nơi quy định: Sử dụng thiết bị sạc đạt quy chuẩn kỹ thuật, không sạc qua đêm ở nơi gần lối thoát nạn hoặc chất dễ cháy, theo đúng tinh thần Điều 24 của Luật.
• Chủ động tham gia tập huấn, thực tập phương án chữa cháy: Hưởng ứng các đợt tuyên truyền, diễn tập tại khu dân cư, cơ quan, đặc biệt vào dịp Ngày toàn dân phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ (04/10) hằng năm.
• Tìm hiểu và thực hiện đúng trách nhiệm theo vai trò của mình: Người đứng đầu cơ sở, chủ hộ gia đình, người thuê/cho thuê nhà cần đối chiếu quy định tại Điều 8, Điều 20, Điều 21, Điều 23 để thực hiện đầy đủ nghĩa vụ pháp lý của mình, tránh bị xử lý vi phạm khi có sự cố xảy ra.

Thông điệp nhân văn: “An toàn cháy, nổ không bắt đầu từ những quy định trên giấy, mà bắt đầu từ ý thức và hành động của mỗi người trong chính ngôi nhà của mình. Luật số 55/2024/QH15 không chỉ là công cụ quản lý nhà nước, mà còn là lời nhắc nhở đầy trách nhiệm: phòng cháy hơn chữa cháy, và mỗi công dân chính là “chiến sĩ” đầu tiên bảo vệ sự an toàn cho gia đình và cộng đồng của mình.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý liên quan đến phòng cháy, chữa cháy hoặc các lĩnh vực pháp luật khác, hãy liên hệ qua hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.