LUẬT CÔNG CHỨNG NĂM 2024 (LUẬT SỐ 46/2024/QH15): NHỮNG ĐIỂM MỚI NGƯỜI DÂN VÀ DOANH NGHIỆP CẦN BIẾT

LUẬT CÔNG CHỨNG NĂM 2024 (LUẬT SỐ 46/2024/QH15): NHỮNG ĐIỂM MỚI NGƯỜI DÂN VÀ DOANH NGHIỆP CẦN BIẾT

Công chứng gắn liền với hầu hết những dấu mốc quan trọng trong đời sống dân sự của mỗi người dân và doanh nghiệp: mua bán nhà đất, lập di chúc, phân chia di sản thừa kế, thế chấp vay vốn ngân hàng, lập văn bản ủy quyền cho người thân… Chỉ một sơ suất nhỏ trong khâu công chứng cũng có thể kéo theo tranh chấp, thiệt hại kéo dài nhiều năm. Chính vì vậy, việc Quốc hội khóa XV thông qua Luật Công chứng số 46/2024/QH15 tại kỳ họp thứ 8 ngày 26/11/2024, thay thế Luật Công chứng năm 2014, là một sự kiện pháp lý được đông đảo người dân, doanh nghiệp và đội ngũ hành nghề công chứng đặc biệt quan tâm.

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Quản trị của ThS. Nguyễn Hữu Long, Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết phổ biến pháp luật này sẽ giải mã những nội dung quan trọng nhất của Luật Công chứng 2024 và mang đến những lời khuyên thiết thực cho cộng đồng.

I. BỐI CẢNH THỰC TẾ – VÌ SAO CẦN MỘT LUẬT CÔNG CHỨNG MỚI?

Sau 10 năm thi hành, Luật Công chứng năm 2014 đã bộc lộ một số bất cập: mạng lưới tổ chức hành nghề công chứng phát triển chưa đồng đều giữa các địa bàn; tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề của công chứng viên chưa thực sự chặt chẽ; việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong hoạt động công chứng còn hạn chế; trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi xảy ra sai sót đôi khi chưa rõ ràng, khiến quyền lợi người dân bị ảnh hưởng.

Thực tế cho thấy, không ít người dân khi đi công chứng hợp đồng chuyển nhượng nhà đất, lập di chúc hay công chứng văn bản phân chia di sản đều mang tâm lý “lo lắng, dè dặt”: lo giấy tờ bị làm giả, lo công chứng viên có quyền lợi liên quan đến chính giao dịch mình đang thực hiện mà không công khai, lo nếu xảy ra sai sót thì không biết ai chịu trách nhiệm. Đó chính là những “điểm nghẽn niềm tin” mà Luật Công chứng 2024 hướng tới tháo gỡ, thông qua các quy định chặt chẽ hơn về đạo đức hành nghề, trách nhiệm bồi thường và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI CỦA LUẬT CÔNG CHỨNG 2024

1. Đề cao giá trị pháp lý và giá trị chứng cứ của văn bản công chứng

Theo khoản 1 Điều 2, công chứng là dịch vụ công do công chứng viên của tổ chức hành nghề công chứng thực hiện để chứng nhận tính xác thực, hợp pháp của giao dịch. Điều 6 quy định rõ: văn bản công chứng có hiệu lực kể từ thời điểm công chứng viên ký và tổ chức hành nghề công chứng đóng dấu; văn bản công chứng có giá trị chứng cứ, những tình tiết, sự kiện trong đó không phải chứng minh, trừ trường hợp bị Tòa án tuyên bố vô hiệu. Đây là cơ sở quan trọng giúp người dân, doanh nghiệp yên tâm sử dụng văn bản công chứng để thực hiện các thủ tục hành chính liên quan.

2. Siết chặt đạo đức hành nghề, minh bạch hóa hoạt động công chứng

Luật dành hẳn Điều 9 để liệt kê các hành vi bị nghiêm cấm đối với công chứng viên, tổ chức hành nghề công chứng và cá nhân, tổ chức liên quan, trong đó nổi bật là: cấm công chứng giao dịch liên quan đến tài sản, lợi ích của bản thân hoặc người thân thích (vợ/chồng, cha mẹ, con cái, anh chị em ruột…); cấm nhận, đòi hỏi tiền hoặc lợi ích ngoài phí công chứng đã niêm yết; cấm sách nhiễu, gây khó khăn cho người yêu cầu công chứng; cấm hành nghề đồng thời tại hai tổ chức hành nghề công chứng trở lên. Bên cạnh đó, Điều 5 xác lập các nguyên tắc hành nghề: tuân thủ Hiến pháp, pháp luật; khách quan, trung thực; tuân thủ Quy tắc đạo đức hành nghề công chứng và chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc hành nghề của mình.

3. Nâng cao tiêu chuẩn, chất lượng đội ngũ công chứng viên

Theo Điều 10, để được bổ nhiệm công chứng viên, một người phải là công dân Việt Nam không quá 70 tuổi, thường trú tại Việt Nam, có phẩm chất đạo đức tốt, có bằng cử nhân/thạc sĩ/tiến sĩ luật, có ít nhất 03 năm công tác pháp luật, tốt nghiệp khóa đào tạo nghề công chứng và đạt yêu cầu kiểm tra kết quả tập sự hành nghề. Thời gian đào tạo nghề công chứng là 12 tháng (Điều 11), thời gian tập sự hành nghề công chứng là 12 tháng (Điều 12). Quy trình đào tạo – tập sự – kiểm tra chặt chẽ này là “bộ lọc” quan trọng giúp nâng cao chất lượng và uy tín của đội ngũ công chứng viên.

4. Ràng buộc trách nhiệm bồi thường, bảo hiểm nghề nghiệp bắt buộc

Một điểm rất đáng chú ý là Điều 39 quy định bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp của công chứng viên là loại hình bảo hiểm bắt buộc; tổ chức hành nghề công chứng có nghĩa vụ mua bảo hiểm này trong suốt thời gian hoạt động. Điều 40 quy định tổ chức hành nghề công chứng phải bồi thường thiệt hại cho người yêu cầu công chứng do lỗi của công chứng viên, nhân viên của mình gây ra trong quá trình công chứng. Đây chính là “lưới an toàn” bảo vệ quyền lợi của người dân khi không may xảy ra rủi ro, sai sót.

5. Công chứng điện tử – bước ngoặt chuyển đổi số

Lần đầu tiên, Luật Công chứng dành hẳn một mục (Mục 3 Chương V, từ Điều 62 đến Điều 65) quy định về công chứng điện tử, với hai hình thức: công chứng điện tử trực tiếp (các bên giao kết trước sự chứng kiến trực tiếp của công chứng viên) và công chứng điện tử trực tuyến (các bên không cùng địa điểm, giao kết qua phương tiện trực tuyến). Văn bản công chứng điện tử có hiệu lực kể từ thời điểm được ký bằng chữ ký số của công chứng viên và tổ chức hành nghề công chứng, có giá trị pháp lý như văn bản công chứng giấy. Đây là bước tiến quan trọng, phù hợp với xu thế chuyển đổi số quốc gia.

6. Thẩm quyền theo địa bàn và thời hạn giải quyết rõ ràng

Về giao dịch bất động sản, Điều 44 quy định công chứng viên chỉ được công chứng giao dịch về bất động sản trong phạm vi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương nơi tổ chức hành nghề công chứng đặt trụ sở. Về thời hạn, Điều 45 quy định thời hạn công chứng không quá 02 ngày làm việc; đối với giao dịch có nội dung phức tạp thì có thể kéo dài nhưng không quá 10 ngày làm việc. Quy định rõ ràng về thời hạn giúp người dân chủ động sắp xếp công việc, tránh bị kéo dài thời gian không có căn cứ.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Dưới góc độ tích hợp của ThS. Nguyễn Hữu Long, Luật Công chứng 2024 không chỉ là một văn bản pháp lý thuần túy mà còn mang hàm lượng tri thức quản trị và tâm lý xã hội sâu sắc.

1. Phân tích góc nhìn tâm lý xã hội: Kiến tạo niềm tin cho người dân

Những quy định nghiêm cấm rõ ràng tại Điều 9 (cấm công chứng viên công chứng giao dịch liên quan đến lợi ích của chính mình hoặc người thân) cùng cơ chế bồi thường thiệt hại tại Điều 40 giúp giải tỏa tâm lý “hoài nghi, bất an” vốn thường trực khi người dân thực hiện những giao dịch tài sản lớn như mua bán nhà đất, phân chia di sản thừa kế. Khi biết rằng có một “lưới an toàn” pháp lý phía sau, người dân sẽ tự tin, chủ động hơn, giảm hẳn cảm giác e ngại thủ tục hành chính – công quyền.

2. Phân tích góc nhìn quản trị công và giáo dục tinh thần tuân thủ

• Về quản trị công: việc xây dựng Cơ sở dữ liệu công chứng (Điều 66) và thúc đẩy công chứng điện tử thể hiện tư duy quản trị hiện đại, chuyển từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu số, buộc các tổ chức hành nghề công chứng phải nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình.
• Về giáo dục ý thức tuân thủ: Luật quy định rõ nghĩa vụ của người yêu cầu công chứng phải xuất trình đủ giấy tờ và chịu trách nhiệm về tính chính xác, hợp pháp của giấy tờ đó (Điều 49), đồng thời nghiêm cấm cá nhân, tổ chức cung cấp thông tin, tài liệu sai sự thật hoặc sử dụng giấy tờ giả mạo (điểm b khoản 3 Điều 9). Đây là những quy định mang tính giáo dục sâu sắc, hình thành văn hóa trung thực, tự chịu trách nhiệm của mỗi cá nhân khi tham gia giao dịch dân sự.

IV. LỜI KHUYÊN VÀ GIẢI PHÁP TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để người dân và doanh nghiệp thụ hưởng tối đa lợi ích từ Luật Công chứng 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025), ThS. Nguyễn Hữu Long đưa ra 4 lời khuyên hành động:

• Kiểm tra thẻ và tư cách hành nghề của công chứng viên: theo Điều 38, công chứng viên phải xuất trình thẻ công chứng viên khi hành nghề. Người dân nên chủ động yêu cầu xem thẻ, xác minh tổ chức hành nghề công chứng đang hoạt động hợp pháp trước khi ký kết bất kỳ giao dịch nào.
• Đọc kỹ và yêu cầu giải thích rõ dự thảo giao dịch: theo Điều 42, người yêu cầu công chứng có quyền tự đọc lại hoặc đề nghị công chứng viên đọc, giải thích rõ quyền, nghĩa vụ, hậu quả pháp lý trước khi ký. Đừng ngần ngại đặt câu hỏi nếu có điều khoản chưa rõ.
• Xác định đúng tổ chức hành nghề công chứng có thẩm quyền đối với bất động sản: theo Điều 44, giao dịch bất động sản chỉ được công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng có trụ sở trong cùng tỉnh, thành phố nơi có bất động sản, trừ một số trường hợp đặc biệt (di chúc, ủy quyền…). Việc nắm rõ quy định này giúp tránh mất thời gian đi lại không cần thiết.
• Chủ động tìm hiểu và tận dụng công chứng điện tử: khi dịch vụ công chứng điện tử được các tổ chức hành nghề công chứng triển khai theo Điều 62 – 65, người dân, doanh nghiệp nên tìm hiểu để tận dụng hình thức này, giúp tiết kiệm thời gian, đặc biệt với các giao dịch mà các bên không thể cùng có mặt tại một địa điểm.

Thông điệp nhân văn: “Một nền công chứng minh bạch, chuyên nghiệp không chỉ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của từng cá nhân trong mỗi giao dịch, mà còn góp phần xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật, nơi niềm tin giữa con người với con người, giữa người dân với thiết chế công quyền được củng cố vững chắc hơn mỗi ngày.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý liên quan đến công chứng, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.