ĐỘT PHÁ TƯ DUY QUẢN LÝ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: LẤY CON NGƯỜI LÀM TRUNG TÂM VÀ BẢO VỆ CÁC ĐỐI TƯỢNG YẾU THẾ TRONG XÃ HỘI

BÀI TUYÊN TRUYỀN, GIÁO DỤC PHỔ BIẾN PHÁP LUẬT

ĐỘT PHÁ TƯ DUY QUẢN LÝ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: LẤY CON NGƯỜI LÀM TRUNG TÂM VÀ BẢO VỆ CÁC ĐỐI TƯỢNG YẾU THẾ TRONG XÃ HỘI

Dưới góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục – Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị

MỞ ĐẦU: KHI CÔNG NGHỆ CHẠM ĐẾN TÂM LÝ VÀ PHÁP LÝ

Kính thưa quý đồng bào, các tổ chức và cộng đồng doanh nghiệp!

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang len lỏi vào từng nhịp sống: từ lớp học, bệnh viện, nơi làm việc cho đến không gian riêng tư của mỗi gia đình. Đứng ở góc độ pháp lý, tâm lý và giáo dục, tôi nhận thấy AI vừa đem lại sự tiện ích vượt bậc, vừa đặt ra những thách thức chưa từng có đối với tâm lý con người, trật tự đạo đức và sự an toàn của các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương.

Sự ra đời của Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 (được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 01/03/2026, đồng thời bãi bỏ các quy định cũ về AI tại Luật Công nghiệp công nghệ số số 71/2025/QH15) đánh dấu bước ngoặt lịch sử. Luật không kìm hãm công nghệ mà thiết lập “hành lang an toàn”, nhân văn để AI thực sự nâng tầm chất lượng cuộc sống con người.

NHỮNG ĐIỂM MỚI VÀ ĐỘT PHÁ TRỌNG TÂM CỦA LUẬT TRÍ TUỆ NHÂN TẠO 2025

I. Xa rời tư duy quản lý thuần kỹ thuật — Lấy con người làm trung tâm

1.    Con người là chủ thể, AI chỉ là công cụ: AI được tạo ra để phục vụ con người, tuyệt đối không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm của con người.

2.    Bảo đảm quyền kiểm soát: Trong mọi giai đoạn vận hành của AI, con người phải duy trì sự giám sát, kiểm soát và có khả năng can thiệp trực tiếp vào quyết định của hệ thống.

3.    Chuẩn mực văn hóa & đạo đức: Hệ thống AI phải vận hành công bằng, minh bạch, không gây hại và tuân thủ các giá trị văn hóa, chuẩn mực đạo đức Việt Nam.

II. Lá chắn pháp lý bảo vệ nhóm đối tượng dễ bị tổn thương — Góc nhìn Tâm lý & An sinh

Dưới góc độ tâm lý học, trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số hay người có khó khăn trong nhận thức là những đối tượng rất dễ bị thao túng hoặc chịu tổn thương từ các hành vi lừa đảo công nghệ cao. Luật 134/2025/QH15 đã luật hóa cơ chế bảo vệ tối đa khi nghiêm cấm:

1.    Sử dụng AI để lừa dối, thao túng nhận thức hoặc hành vi của con người một cách có chủ đích và hệ thống.

2.    Lợi dụng điểm yếu của người yếu thế: Lợi dụng hạn chế về năng lực hành vi hoặc tâm lý của trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật… để gây tổn hại cho chính họ hoặc người khác.

3.    Tạo ra, phát tán thông tin giả mạo nguy hại đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội.

III. Quản lý phân loại rủi ro và Nghĩa vụ minh bạch (Sản phẩm Deepfake)

Thay vì áp dụng cơ chế quản lý cào bằng, Luật phân chia hệ thống AI thành 3 cấp độ rủi ro (Cao, Trung bình, Thấp) để áp dụng các biện pháp kiểm soát tương ứng:

1.    Nhận biết tương tác: Khi AI tương tác trực tiếp với con người, hệ thống phải công khai thông báo để người dùng nhận biết.

2.    Bắt buộc gắn nhãn Deepfake: Âm thanh, hình ảnh, video được tạo ra hoặc chỉnh sửa bởi AI nhằm mô phỏng/giả lập ngoại hình, giọng nói người thật hoặc tái hiện sự kiện thực tế bắt buộc phải gắn nhãn dễ nhận biết để phòng chống lừa đảo và bảo vệ uy tín, nhân phẩm cá nhân.

IV. Đột phá trong Giáo dục, Y tế và Phát triển Nguồn nhân lực

Là người trực tiếp làm công tác giáo dục và tư vấn tâm lý học đường, tôi đặc biệt đánh giá cao các quy định mang tính định hướng thế hệ của Luật:

1.    Quản lý rủi ro chặt chẽ trong Y tế & Giáo dục: Việc ứng dụng AI trong 2 lĩnh vực thiết yếu này phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm soát rủi ro, bảo vệ dữ liệu sức khỏe, quyền riêng tư và đặc biệt phải phù hợp với đặc điểm lứa tuổi, tâm lý của người học.

2.    Đưa đạo đức công nghệ vào trường học: Luật quy định tích hợp nội dung về AI, tư duy tính toán, kỹ năng số và đạo đức công nghệ vào chương trình giáo dục phổ thông bắt buộc.

3.    Đảm bảo liêm chính khoa học: Nghiêm cấm các hành vi gian lận, đạo văn khi ứng dụng AI trong nghiên cứu và công bố kết quả khoa học.

V. Cơ chế hậu kiểm, Trách nhiệm giải trình và Bồi thường thiệt hại

1.    Thành lập Cổng thông tin điện tử một cửa & Cơ sở dữ liệu quốc gia về AI: Giúp công khai, minh bạch thông tin đánh giá sự phù hợp và tiếp nhận báo cáo sự cố nghiêm trọng.

2.    Trách nhiệm bồi thường nghiêm ngặt: Đối với hệ thống AI rủi ro cao, ngay cả khi bên triển khai đã vận hành đúng quy định nhưng vẫn phát sinh thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại (sau đó có thể yêu cầu nhà phát triển/cung cấp hoàn trả).

LỜI KHUYÊN PHÁP LÝ & TÂM LÝ CHO CỘNG ĐỒNG

1.    Đối với Người dân và Gia đình:

o   Cảnh giác trước các kịch bản lừa đảo qua mạng ứng dụng kỹ thuật giả lập hình ảnh, giọng nói (Deepfake).

o   Rèn luyện “sức đề kháng số”, đồng hành cùng con trẻ trong việc khai thác AI an toàn, tôn trọng bản quyền và liêm chính trong học tập.

2.    Đối với Doanh nghiệp và Nhà phát triển:

o   Chủ động thực hiện tự phân loại rủi ro và thông báo lên Cổng thông tin điện tử một cửa về AI trước khi đưa sản phẩm ra thị trường.

o   Áp dụng Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia làm kim chỉ nam trong toàn bộ vòng đời phát triển sản phẩm.

3.    Đối với Cơ sở Giáo dục:

o   Không chỉ dạy học sinh cách dùng công nghệ, mà phải chú trọng giáo dục tâm lý, ứng xử văn minh và trách nhiệm pháp lý khi đứng trước các công cụ AI.

THÔNG TIN LIÊN HỆ

Bài viết được phát triển dựa trên sự tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi hướng tới việc cung cấp giải pháp toàn diện về pháp lý, quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu quý độc giả hoặc tổ chức có thắc mắc cần giải đáp, xin vui lòng liên hệ:

• Website: tuvanphapluattamlygiaoduc.vn

• Hotline: 0898.627.762