LUẬT DI SẢN VĂN HÓA (LUẬT SỐ 45/2024/QH15): KHI KÝ ỨC DÂN TỘC ĐƯỢC BẢO VỆ BẰNG PHÁP LÝ VÀ SỰ THẤU CẢM CỦA TRÁI TIM

LUẬT DI SẢN VĂN HÓA (LUẬT SỐ 45/2024/QH15): KHI KÝ ỨC DÂN TỘC ĐƯỢC BẢO VỆ BẰNG PHÁP LÝ VÀ SỰ THẤU CẢM CỦA TRÁI TIM

Tác giả và chuyên gia phân tích: ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục; Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật (Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị).

I.BỐI CẢNH THỰC TẾ

Trong suốt chặng đường công tác tâm lý và pháp lý tại vùng đất giàu truyền thống lịch sử miền Trung, tôi nhận thấy di sản văn hóa không nằm ở những trang sách lý thuyết mà hiện hữu ngay trong đời sống thường nhật của mỗi người dân:

• Hàng loạt di tích lịch sử, kiến trúc cổ bị thương mại hóa quá đà, bị biến dạng do tu bổ tự phát, vô hình trung làm mất đi “hồn cốt” cốt lõi và giá trị lịch sử vốn có.
• Thương hại và xót xa nhất là việc nhiều cổ vật, bảo vật quốc gia bị “chảy máu” ra nước ngoài hoặc rơi vào tay các đường dây buôn bán trái phép do thiếu cơ chế tài chính và hành lang pháp lý bảo vệ đủ mạnh.
• Không ít di sản văn hóa phi vật thể (như các làn điệu dân ca, lễ hội truyền thống) dần bị phai nhạt, “sân khấu hóa” gượng ép, hoặc biến tướng thành các hoạt động mê tín dị đoan, tạo ra những mâu thuẫn góc nhìn trong cộng đồng dân cư.

Sự ra đời của Luật Di sản văn hóa năm 2024 (Luật số 45/2024/QH15) do Quốc hội thông qua chính là bước ngoặt pháp lý quan trọng, xây dựng hành lang vững chắc để bảo vệ “căn cước văn hóa” của dân tộc trong thời kỳ hội nhập.

II.GÓC NHÌN PHÁP LÝ

Ở góc độ chuyên môn luật học, Luật số 45/2024/QH15 thể hiện tư duy pháp lý hiện đại, vừa chặt chẽ vừa linh hoạt để giải quyết triệt để các tồn tại kéo dài:

Hành lang pháp lý bảo vệ nghiêm ngặt: Luật quy định rõ danh mục các hành vi bị nghiêm cấm, từ việc lấn chiếm, làm sai lệch yếu tố gốc của di tích, mua bán cổ vật trái phép cho đến việc lợi dụng di sản để trục lợi, kích động mâu thuẫn hay thực hành sai lệch nghi lễ truyền thống.

Cơ chế tài chính đột phá – Quỹ bảo tồn di sản văn hóa: Sự ra đời của Quỹ là điểm sáng pháp lý cho phép huy động nguồn lực xã hội hóa để kịp thời tu bổ di tích, đồng thời tạo cơ chế hợp pháp để “chuộc” và đưa di vật, bảo vật quốc gia có nguồn gốc Việt Nam từ nước ngoài trở về quê hương.

Phân cấp quản lý và công khai thủ tục: Phân định rõ trách nhiệm giữa Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch với UBND các cấp. Các thủ tục thẩm định, phê duyệt dự án bảo tồn di tích được minh bạch hóa, chống hiện tượng “xin – cho” hay làm trái quy định trong công tác trùng tu.

III.GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Dưới lăng kính tổng hòa của Tâm lý, Giáo dục và Quản trị xã hội, Luật số 45/2024/QH15 không chỉ là những chế tài khô khan mà chứa đựng triết lý nuôi dưỡng sức mạnh nội sinh:

1. Về mặt Tâm lý: Di sản là “mỏ neo” tâm lý của cộng đồng. Một di tích được gìn giữ nguyên vẹn hay một lễ hội truyền thống được thực hành đúng bản chất giúp người dân tìm thấy sự gắn kết, tự hào dân tộc và lòng an yên trước những xáo trộn của đời sống hiện đại.
2. Về mặt Giáo dục: Di sản văn hóa là lớp học trực quan sinh động nhất. Việc bảo tồn di sản đúng chuẩn mực mở ra không gian giáo dục trải nghiệm chân thực, gieo vào lòng thế hệ trẻ tình yêu quê hương, ý thức trách nhiệm với cội nguồn một cách tự nhiên mà sâu sắc hơn ngàn lời nói lý thuyết.
3. Về mặt Quản trị: Quản trị di sản hiện đại là quản trị dựa trên sự tham gia của cộng đồng (Community-based management). Người dân không chỉ là “người xem” mà phải là “chủ thể” trực tiếp thụ hưởng và bảo vệ di sản. Trao quyền cho cộng đồng gắn liền với phát triển du lịch bền vững chính là bài toán quản trị văn hóa tối ưu.

1. LỜI KHUYÊN VÀ GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để Luật Di sản văn hóa 2024 đi sâu vào tâm khảm và hành động của mỗi người dân, tôi xin đề xuất các giải pháp mang tính thực tiễn:

1. Đối với người dân và cộng đồng chủ thể

Chủ động bảo vệ nét gốc của di sản: Nói “không” với việc tự ý tô vẽ, sửa chữa hay cúng công đức các hiện vật lạ làm phá vỡ không gian tâm linh, cảnh quan của các di tích tại địa phương.

Bài trừ biến tướng văn hóa: Chủ động nhận diện và từ chối các hành vi lợi dụng di sản, tín ngưỡng để thương mại hóa hoặc trục lợi tâm linh.

Truyền nghề và giữ nghề: Khuyến khích các nghệ nhân, thế hệ người cao tuổi tích cực trao truyền tri thức, kỹ năng thực hành di sản phi vật thể cho con cháu trong gia đình và dòng họ.

2. Đối với cơ quan quản lý và các tổ chức xã hội

Truyền thông bằng trái tim và sự thấu hiểu: Thay vì đọc nguyên văn các điều luật, hãy tổ chức các buổi tọa đàm tư vấn tâm lý – pháp lý, các cuộc thi tìm hiểu di sản gắn liền với câu chuyện lịch sử địa phương để khơi gợi niềm tự hào.

Song hành giữa Bảo tồn và Phát triển: Khi quy hoạch du lịch di sản, cán bộ quản lý cần lắng nghe tâm tư của người dân bản địa, bảo đảm quyền lợi kinh tế cho cộng đồng để họ có động lực đồng hành cùng Nhà nước bảo vệ di sản.

Ứng dụng công nghệ số: Số hóa di sản (bản đồ di tích 3D, ứng dụng thuyết minh tự động) giúp thế hệ trẻ dễ dàng tiếp cận và giám sát các hành vi xâm hại di sản trên không gian mạng.

THÔNG ĐIỆP NHÂN VĂN

“Di sản văn hóa không phải là những phế tích của quá khứ để chúng ta đứng ngắm nhìn, mà là ngọn lửa ấm áp của cội nguồn truyền lại cho hôm nay và mai sau. Luật Di sản văn hóa 2024 được ban hành không phải để ‘đóng khung’ di sản trong tủ kính, mà để mở ra con đường cho di sản sống động trong lòng cộng đồng. Bảo vệ di sản chính là bảo vệ phần hồn của dân tộc, để mỗi người Việt Nam dù đi đâu cũng luôn có một chốn an yên hướng về.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ: Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.