LUẬT ĐẦU TƯ CÔNG SỐ 58/2024/QH15: NHỮNG ĐIỂM NGƯỜI DÂN, CÁN BỘ VÀ DOANH NGHIỆP CẦN BIẾT ĐỂ BẢO VỆ LỢI ÍCH CỘNG ĐỒNG

LUẬT ĐẦU TƯ CÔNG SỐ 58/2024/QH15: NHỮNG ĐIỂM NGƯỜI DÂN, CÁN BỘ VÀ DOANH NGHIỆP CẦN BIẾT ĐỂ BẢO VỆ LỢI ÍCH CỘNG ĐỒNG

I. BỐI CẢNH THỰC TẾ – VÌ SAO ĐẦU TƯ CÔNG LÀ VẤN ĐỀ CỦA MỖI NGƯỜI DÂN?

Trong đời sống, người dân có thể không trực tiếp lập một dự án đầu tư công nhưng lại chịu tác động trực tiếp từ dự án. Một con đường được đầu tư có thể làm thay đổi việc đi lại, kinh doanh và giá trị sử dụng đất của cả khu vực. Một bệnh viện công được xây dựng có thể tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của hàng chục nghìn người. Một dự án xử lý rác thải, cấp nước, thoát nước có thể quyết định chất lượng môi trường sống của cả cộng đồng.

Ngược lại, nếu dự án chậm tiến độ, đội vốn, đầu tư không đúng mục tiêu hoặc để xảy ra thất thoát, lãng phí thì chi phí cuối cùng không chỉ nằm trên giấy tờ ngân sách mà được chuyển hóa thành chi phí xã hội.

Chính vì vậy, Luật Đầu tư công 2024 đặt ra nguyên tắc quản lý vốn theo hướng tập trung, đồng bộ, chất lượng, tiết kiệm, hiệu quả, bảo đảm khả năng cân đối nguồn lực và không để thất thoát, lãng phí; đồng thời phải bảo đảm công khai, minh bạch.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM QUAN TRỌNG NHẤT CỦA LUẬT ĐẦU TƯ CÔNG 58/2024/QH15

1. Đầu tư công phải gắn với chiến lược, quy hoạch và khả năng cân đối vốn

Theo quy định tại khoản 2 Điều 13 Luật Đầu tư công 2024, một trong những nguyên tắc nền tảng của Luật là đầu tư công phải phù hợp với: chiến lược phát triển kinh tế – xã hội; kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội 5 năm; quy hoạch có liên quan; khả năng cân đối nguồn lực.

Đặc biệt, khoản 4 Điều 13 Luật Đầu tư công 2024 yêu cầu quản lý vốn đúng quy định đối với từng nguồn vốn, bảo đảm đầu tư hiệu quả và không để thất thoát, lãng phí.

Không phải cứ có một ý tưởng xây dựng công trình là có thể đưa ngay vào kế hoạch đầu tư công. Một dự án muốn được triển khai phải trả lời được những câu hỏi cơ bản: Có cần thiết không? Có phù hợp quy hoạch không? Có nguồn vốn không? Có khả năng cân đối vốn không? Có hiệu quả kinh tế – xã hội không?

Đây chính là cơ chế pháp lý nhằm hạn chế tình trạng “thấy có tiền là đề xuất dự án”.

2. Công khai, minh bạch không còn là yêu cầu hình thức

Điều 15 Luật Đầu tư công 2024 quy định khá rộng về các nội dung phải công khai, minh bạch.

Đáng chú ý, phải công khai: tiêu chí và định mức phân bổ vốn; danh mục dự án; quy mô, tổng mức đầu tư; thời gian, địa điểm; kế hoạch phân bổ vốn; tình hình huy động các nguồn lực; tình hình và kết quả thực hiện; tiến độ và giải ngân; kết quả nghiệm thu, đánh giá; quyết toán vốn đầu tư công.

Đặc biệt, khoản 2 Điều 15 Luật Đầu tư công 2024 quy định người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị phải thực hiện việc công khai các nội dung đầu tư công theo quy định của pháp luật.

Đây là điểm rất quan trọng đối với việc xây dựng văn hóa trách nhiệm giải trình trong quản trị công.

Khi thông tin về một dự án được công khai, người dân có thể đặt câu hỏi: Dự án này bao nhiêu tiền? Tiền được bố trí từ nguồn nào? Ai quyết định? Thực hiện trong bao lâu? Đã giải ngân bao nhiêu? Công trình đã nghiệm thu chưa? Hiệu quả thực tế có đúng như mục tiêu ban đầu không?

Đó chính là nền tảng để chuyển từ tư duy “quản lý thay cho người dân” sang tư duy “quản lý vì người dân và có trách nhiệm giải trình với người dân”.

3. Luật xác định rõ những hành vi bị nghiêm cấm

Điều 17 Luật Đầu tư công 2024 là một trong những điều khoản người dân, cán bộ và chủ đầu tư cần đặc biệt lưu ý.

Theo đó, nghiêm cấm việc quyết định chủ trương đầu tư không phù hợp chiến lược, quy hoạch, kế hoạch; không xác định được nguồn vốn, khả năng cân đối vốn hoặc thực hiện không đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục.

Luật cũng nghiêm cấm:

• lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt, vụ lợi, tham nhũng;
• thông đồng giữa chủ chương trình, chủ đầu tư với tổ chức tư vấn, nhà thầu gây thất thoát, lãng phí;
• đưa, nhận, môi giới hối lộ;
• sử dụng vốn đầu tư công không đúng mục đích;
• làm giả, làm sai lệch hồ sơ, tài liệu;
• cố ý cung cấp thông tin không đúng, không trung thực, không khách quan;
• hủy hoại, che giấu hoặc lưu giữ không đầy đủ hồ sơ;
• cản trở việc phát hiện hành vi vi phạm.

Đằng sau một quyết định sai có thể là: tiền ngân sách bị thất thoát; công trình kém chất lượng; người dân chịu thiệt hại; môi trường bị ảnh hưởng; cơ hội phát triển của địa phương bị mất đi.

Do đó, pháp luật không chỉ kiểm soát đồng tiền, mà còn kiểm soát quyền lực sử dụng đồng tiền đó.

4. Phân cấp thẩm quyền nhưng đồng thời gắn với trách nhiệm

Một điểm đáng chú ý của Luật là quy định khá cụ thể về thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư. Theo Điều 18 Luật Đầu tư công 2024, tùy loại chương trình, dự án và nguồn vốn mà thẩm quyền được phân định cho Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, người đứng đầu Bộ, cơ quan trung ương, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân các cấp.

Ở cấp địa phương, Luật quy định rõ trách nhiệm của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã trong quyết định chủ trương đầu tư, lập kế hoạch, tổ chức thực hiện và giám sát.

Phân cấp không có nghĩa là: “Trao quyền rồi thì không chịu trách nhiệm.” Ngược lại: Quyền càng cụ thể thì trách nhiệm càng phải cụ thể.

Luật Đầu tư công 2024 quy định người quyết định đầu tư phải tổ chức thẩm định, bảo đảm nguồn vốn, chỉ đạo thực hiện đúng tiến độ, theo dõi, kiểm tra, đánh giá và chịu trách nhiệm về những hành vi vi phạm thẩm quyền.

Đây là tư duy quản trị rất quan trọng: phân quyền phải đi cùng trách nhiệm giải trình.

5. Người đề xuất dự án phải chịu trách nhiệm về thông tin, số liệu

Theo Điều 92 Luật Đầu tư công 2024, cơ quan, tổ chức, cá nhân đề xuất chủ trương đầu tư phải:

• Đề xuất dự án phù hợp chiến lược, kế hoạch, quy hoạch;
• Bảo đảm khả năng huy động, cân đối nguồn lực;
• Bảo đảm không trùng lặp;
• Chịu trách nhiệm về thông tin, số liệu liên quan đến chương trình, dự án đề xuất.

Đồng thời, Điều 94 Luật Đầu tư công 2024 quy định chủ chương trình, chủ đầu tư chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung hồ sơ và việc lập chương trình, dự án.

Đây là cơ chế rất quan trọng để hạn chế tâm lý: “Cứ đề xuất trước, đúng sai tính sau.”

Khi trách nhiệm pháp lý gắn với người cung cấp thông tin và người lập hồ sơ, hành vi của chủ thể có xu hướng chuyển từ “đề xuất cho được dự án” sang “đề xuất dự án có căn cứ và có trách nhiệm”.

6. Thẩm định phải độc lập, trung thực và khách quan

Theo Điều 97 Luật Đầu tư công 2024, cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện thẩm định phải chịu trách nhiệm về kết quả thẩm định và kiến nghị của mình. Đặc biệt, việc thẩm định phải bảo đảm: độc lập – trung thực – khách quan – tuân thủ pháp luật.

Đây là một “chốt kiểm soát” quan trọng. Bởi nếu khâu thẩm định chỉ mang tính hợp thức hóa hồ sơ thì các cơ chế kiểm soát phía sau rất dễ trở thành hình thức.

7. Tăng cường giám sát đầu tư của cộng đồng

Theo Điều 78 Luật Đầu tư công 2024, các chương trình, dự án đầu tư công chịu sự giám sát của cộng đồng; Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp chủ trì tổ chức giám sát đầu tư của cộng đồng và phản biện xã hội.

Nội dung giám sát bao gồm: việc chấp hành pháp luật về đầu tư, xây dựng, đất đai; xử lý chất thải, bảo vệ môi trường; đền bù, giải phóng mặt bằng; tái định cư; tiến độ dự án; công khai, minh bạch; phát hiện hành vi gây tổn hại lợi ích cộng đồng; phát hiện lãng phí, thất thoát vốn và tài sản.

Đây là quyền rất quan trọng của cộng đồng. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng của dự án. Người dân còn có thể trở thành “mắt xích giám sát” trong quản trị đầu tư công. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những dự án tác động trực tiếp đến đất đai, môi trường, tái định cư và đời sống dân cư.

8. Đầu tư công phải được đánh giá cả sau khi hoàn thành

Một dự án không thể chỉ được đánh giá bằng câu hỏi: “Đã xây xong chưa?”

Luật quy định tại Điều 76 Luật Đầu tư công 2024 nhiều hình thức đánh giá như: đánh giá ban đầu; đánh giá giữa kỳ; đánh giá kết thúc; đánh giá tác động; đánh giá đột xuất.

Đáng chú ý, Điều 77 Luật Đầu tư công 2024 yêu cầu đánh giá cả: hiệu quả kinh tế – xã hội; lợi ích đối với đối tượng thụ hưởng; tác động môi trường, sinh thái; tính bền vững; trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Một công trình xây xong chưa đồng nghĩa với một dự án thành công. Thành công phải được đo bằng: Mục tiêu đạt được + hiệu quả thực tế + lợi ích của người dân + tính bền vững + trách nhiệm được xác định rõ.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: ĐẦU TƯ CÔNG KHÔNG CHỈ LÀ CHUYỆN CỦA NHỮNG CON SỐ

Dưới góc nhìn tích hợp của ThS. Nguyễn Hữu Long, Luật Đầu tư công 2024 cần được nhìn nhận ở ba tầng.

1. Góc nhìn tâm lý: xây dựng niềm tin của người dân

Khi người dân không biết tiền công được sử dụng như thế nào, ai quyết định và dự án có hiệu quả hay không, rất dễ hình thành tâm lý: hoài nghi; thụ động; thiếu niềm tin; cho rằng việc giám sát là “không có ý nghĩa”.

Ngược lại, công khai thông tin, giải trình và tiếp nhận phản hồi sẽ tạo ra tâm lý: “Tôi được biết – tôi được tham gia – tôi được giám sát – và tiếng nói của tôi được tôn trọng.”. Đây chính là nền tảng tâm lý của niềm tin xã hội.

2. Góc nhìn giáo dục: hình thành văn hóa pháp quyền

Phổ biến Luật Đầu tư công 2024 không nên chỉ dừng ở việc giúp cán bộ “nhớ điều khoản”.

Mục tiêu sâu hơn là hình thành một nền văn hóa: Không tham nhũng – không thông đồng – không làm giả hồ sơ – không sử dụng vốn sai mục đích – không che giấu thông tin – không thờ ơ trước lãng phí.

Đồng thời, người dân cần được giáo dục để hiểu rằng giám sát đầu tư công là một hành vi công dân có trách nhiệm, chứ không phải hành vi “gây khó dễ” cho cơ quan nhà nước.

3. Góc nhìn quản trị: chuyển từ quản lý nguồn tiền sang quản trị giá trị công

Một nền quản trị hiện đại không chỉ hỏi “Đã giải ngân bao nhiêu?” mà phải hỏi “Mỗi đồng vốn đã tạo ra giá trị gì cho xã hội?”

Luật Đầu tư công 2024 đã thiết lập cơ chế theo dõi, kiểm tra, đánh giá và giám sát xuyên suốt quá trình đầu tư. Đồng thời, Điều 101 Luật Đầu tư công 2024 quy định xây dựng Hệ thống thông tin và cơ sở dữ liệu quốc gia về đầu tư công để phục vụ quản lý, báo cáo, theo dõi, đánh giá, quản lý, lưu trữ và công khai dữ liệu.

Đây là nền tảng để từng bước chuyển sang quản trị đầu tư công dựa trên dữ liệu.

IV. KHUYẾN NGHỊ THỰC TIỄN CHO CỘNG ĐỒNG

1. Người dân hãy chủ động tìm hiểu dự án trên địa bàn

Khi có một dự án đầu tư công tại địa phương, người dân nên quan tâm ít nhất đến:

Tên dự án – mục tiêu – tổng mức đầu tư – nguồn vốn – thời gian thực hiện – tiến độ – kết quả.

Đây cũng là những nhóm thông tin thuộc phạm vi công khai theo Điều 15 Luật Đầu tư công 2024.

2. Đừng chỉ quan tâm “công trình đẹp”, hãy quan tâm hiệu quả

Một công trình mới, lớn và đẹp chưa đủ để chứng minh đầu tư hiệu quả.

Cần đặt câu hỏi: Có đúng nhu cầu không? Có sử dụng thường xuyên không? Có mang lại lợi ích cho cộng đồng không? Có bền vững không?

3. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cần lưu giữ thông tin

Người dân có thể chủ động ghi nhận: hình ảnh; thời gian; hiện trạng công trình; thông tin công khai của dự án; các dấu hiệu bất thường. Không nên đưa ra kết luận hoặc cáo buộc khi chưa có căn cứ pháp lý đầy đủ.

4. Không đồng nhất “giám sát” với “cản trở”

Giám sát đúng pháp luật là một hoạt động tích cực.Mục tiêu của giám sát không phải là gây khó khăn cho dự án mà là giúp dự án đúng pháp luật – đúng mục tiêu – đúng tiến độ – đúng chất lượng – đúng lợi ích cộng đồng.

5. Cán bộ và người có thẩm quyền phải thay đổi tư duy về trách nhiệm

Người có quyền quyết định đầu tư cần hiểu: Quyền quyết định không phải là đặc quyền; đó là trách nhiệm pháp lý.

Luật Đầu tư công 2024 quy định rõ trách nhiệm của nhiều chủ thể từ người đề xuất, chủ đầu tư, người quyết định đầu tư, cơ quan thẩm định đến cơ quan kiểm tra, đánh giá.

6. Hãy xây dựng “văn hóa không lãng phí”

Chống thất thoát, lãng phí không thể chỉ dựa vào thanh tra, kiểm toán hay xử lý sau khi sai phạm xảy ra.

Cần hình thành văn hóa: Không đề xuất dự án không cần thiết; không lập hồ sơ thiếu trung thực; không sử dụng vốn sai mục đích; không thông đồng; không hối lộ; không che giấu sai phạm; không thờ ơ trước lãng phí;

Thông điệp nhân văn: “Luật Đầu tư công số 58/2024/QH15 không chỉ là những quy định về nguồn vốn, dự án và thủ tục đầu tư. Sâu xa hơn, đó là câu chuyện về trách nhiệm với Nhân dân, về sự minh bạch trong quản lý nguồn lực công và về cách mỗi đồng vốn của Nhà nước được chuyển hóa thành giá trị cho cộng đồng. Đầu tư công suy cho cùng không phải là câu chuyện của những con số. Đằng sau mỗi đồng vốn là cuộc sống của một con người, là cơ hội của một gia đình, là tương lai của một cộng đồng. Vì vậy, sử dụng đúng từng đồng vốn công không chỉ là yêu cầu của pháp luật, mà còn là trách nhiệm đạo đức đối với Nhân dân và trách nhiệm với các thế hệ mai sau”

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.