LUẬT TƯ PHÁP NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN SỐ 59/2024/QH15 – TỪ “TRỪNG PHẠT” ĐẾN “GIÁO DỤC, PHỤC HỒI VÀ TÁI HÒA NHẬP”

LUẬT TƯ PHÁP NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN SỐ 59/2024/QH15 – TỪ “TRỪNG PHẠT” ĐẾN “GIÁO DỤC, PHỤC HỒI VÀ TÁI HÒA NHẬP”

I. VÌ SAO CẦN MỘT CÁCH TIẾP CẬN RIÊNG ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN?

Luật số 59/2024/QH15 – Luật Tư pháp người chưa thành niên là một đạo luật có ý nghĩa đặc biệt trong việc xây dựng một nền tư pháp phù hợp với đặc điểm tâm lý, độ tuổi và mức độ trưởng thành của người chưa thành niên. Luật không chỉ quy định cách thức xử lý người chưa thành niên phạm tội mà còn đặt ra cơ chế bảo vệ đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng; đồng thời xác lập trách nhiệm của gia đình, nhà trường, cơ quan nhà nước và cộng đồng trong quá trình giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập.

Điểm đáng chú ý nhất là tư duy pháp lý đã có sự chuyển dịch rõ ràng: xử lý người chưa thành niên không chỉ để trừng phạt hành vi sai trái, mà quan trọng hơn là giúp các em nhận ra sai lầm, sửa chữa, phục hồi và có cơ hội trở lại với cộng đồng.

Theo Luật số 59/2024/QH15, người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự. Luật cũng mở rộng phạm vi bảo vệ đối với người dưới 18 tuổi là bị hại hoặc người làm chứng.

Điều này phản ánh một thực tế rất quan trọng: Một người chưa thành niên có thể đã thực hiện hành vi nguy hiểm, nhưng họ vẫn đang trong quá trình hình thành nhân cách, khả năng nhận thức, kiểm soát cảm xúc và định hướng tương lai.

Vì vậy, nếu chỉ nhìn một đứa trẻ qua hành vi phạm tội mà bỏ qua hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, quá trình giáo dục, ảnh hưởng của bạn bè, mạng xã hội và mức độ trưởng thành thì rất dễ dẫn đến một cách xử lý thiếu toàn diện.

II. NHỮNG ĐIỂM QUAN TRỌNG NHẤT CỘNG ĐỒNG CẦN BIẾT

1. Lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên phải được đặt lên hàng đầu

Điều 5 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định khi giải quyết vụ việc, vụ án có người chưa thành niên phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của họ.

Đặc biệt, việc truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ thực hiện trong trường hợp cần thiết và chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích. Việc xử lý còn phải xem xét độ tuổi, nhân thân, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức, nguyên nhân và điều kiện dẫn đến hành vi phạm tội.

Đây là một nguyên tắc rất nhân văn. Một hành vi sai phải được xử lý, nhưng một sai lầm của tuổi trẻ không nên mặc nhiên trở thành bản án cho cả cuộc đời.

2. Tố tụng đối với người chưa thành niên phải thân thiện

Điều 6 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 yêu cầu thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên phải đơn giản, thân thiện và phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của họ.

Điều này có ý nghĩa rất lớn về mặt tâm lý. Một người 15–16 tuổi khi đứng trước cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án có thể dễ rơi vào trạng thái sợ hãi, căng thẳng và mất khả năng diễn đạt đầy đủ.

Do đó, “thân thiện” không có nghĩa là dễ dãi. Thân thiện là để người chưa thành niên hiểu được mình đang ở đâu, quyền của mình là gì, mình phải chịu trách nhiệm như thế nào và có cơ hội trình bày sự thật một cách phù hợp.

3. Người chưa thành niên được quyền được thông tin bằng ngôn ngữ dễ hiểu

Theo Điều 8 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người chưa thành niên có quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện, dễ hiểu về những nội dung liên quan đến việc giải quyết vụ việc, vụ án.

Đây là một yêu cầu tưởng như đơn giản nhưng có ý nghĩa giáo dục rất lớn.Không thể yêu cầu một đứa trẻ “tuân thủ pháp luật” nếu chính các em không hiểu pháp luật đang quy định điều gì.

Vì vậy, giáo dục pháp luật cho người chưa thành niên cần chuyển từ cách “nói cho biết luật” sang “giúp các em hiểu luật để tự điều chỉnh hành vi”.

4. Người chưa thành niên phải được bảo đảm có người đại diện

Điều 9 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024  quy định người chưa thành niên được bảo đảm có người đại diện tham gia trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án.

Theo Điều 3 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người đại diện có thể là cha, mẹ, người giám hộ hoặc người do Tòa án chỉ định.

Đây không chỉ là một cơ chế pháp lý mà còn là điểm tựa tâm lý.Trong thời điểm một người chưa thành niên gặp khủng hoảng pháp lý, sự hiện diện của người đại diện giúp giảm cảm giác cô lập, hoảng loạn và tạo điều kiện để các em hiểu và thực hiện đúng quyền, nghĩa vụ của mình.

5. Xử lý chuyển hướng – một bước tiến rất quan trọng

Một trong những nội dung nổi bật nhất của Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024  là cơ chế xử lý chuyển hướng.

Theo Điều 11 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, biện pháp xử lý chuyển hướng được ưu tiên áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội ở tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử, phù hợp với lợi ích của người chưa thành niên và cộng đồng.

Mục tiêu của xử lý chuyển hướng không phải là “bỏ qua hành vi phạm tội”. Ngược lại, theo Điều 34 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 xác định xử lý chuyển hướng nhằm giúp người chưa thành niên: nhận biết và sửa chữa sai lầm; khắc phục hậu quả; ngăn ngừa nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội; thúc đẩy hòa giải với bị hại; nâng cao trách nhiệm của gia đình và cộng đồng; hạn chế tác động tiêu cực của tố tụng hình sự; phòng ngừa phạm tội mới và tạo điều kiện tái hòa nhập cộng đồng.

Điều 36 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng.

Đây là một hệ thống biện pháp rất đáng chú ý bởi nó cho thấy pháp luật không sử dụng một “chiếc khuôn” duy nhất cho tất cả người chưa thành niên.

6. Xử lý chuyển hướng không đồng nghĩa với “miễn trách nhiệm”

Đây là điều cộng đồng cần đặc biệt hiểu đúng. Theo Điều 39 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người chưa thành niên thuộc trường hợp có thể xử lý chuyển hướng phải đáp ứng các điều kiện nhất định, trong đó có:

• Có chứng cứ xác định đã thực hiện hành vi phạm tội;
• Thừa nhận đã thực hiện hành vi phạm tội;
• Đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng.

Như vậy, xử lý chuyển hướng vẫn đặt trên nền tảng trách nhiệm đối với hành vi sai trái. Điểm khác biệt là thay vì chỉ tập trung vào việc trừng phạt, pháp luật hướng người chưa thành niên tới sửa chữa hậu quả và thay đổi hành vi.

7. Không phải trường hợp nào cũng được xử lý chuyển hướng

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 cũng thiết lập giới hạn để bảo đảm tính nghiêm minh. Điều 38 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024  quy định, các trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, chẳng hạn đối với một số hành vi phạm tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, trường hợp tái phạm, tái phạm nguy hiểm hoặc phạm nhiều tội theo các điều kiện luật định.

Điều này thể hiện sự cân bằng: Nhân văn nhưng không dung túng; giáo dục nhưng không buông lỏng; bảo vệ trẻ em nhưng vẫn bảo đảm trách nhiệm đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội.

8. Hình phạt đối với người chưa thành niên mang mục tiêu giáo dục là chủ yếu

Theo Điều 12 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, hình phạt đối với người chưa thành niên chủ yếu nhằm giáo dục ý thức tôn trọng pháp luật, chuẩn mực đạo đức, lối sống và ngăn ngừa phạm tội mới.

Tòa án chỉ áp dụng hình phạt khi xét thấy biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa.

Đặc biệt:

• Không áp dụng tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên;
• Khi phải áp dụng tù có thời hạn, mức án phải nhẹ hơn người thành niên trong trường hợp tương ứng và với thời hạn thích hợp ngắn nhất;
• Không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người chưa thành niên.

Đây là biểu hiện rõ nét của nguyên tắc “trách nhiệm đi cùng khả năng phục hồi”.

9. Quyền riêng tư và bí mật cá nhân được bảo vệ

Theo Điều 13 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, bí mật cá nhân của người chưa thành niên phải được tôn trọng, bảo vệ trong suốt quá trình giải quyết vụ việc, vụ án, thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng.

Đặc biệt, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024  có cơ chế xét xử kín trong những trường hợp cần thiết để bảo vệ người chưa thành niên.

Đối với cộng đồng, đây là một thông điệp rất quan trọng: Không chia sẻ hình ảnh, danh tính, thông tin đời tư của một người chưa thành niên liên quan đến vụ án chỉ để “câu tương tác”, “cảnh báo cộng đồng” hoặc tạo dư luận.

Một lần bêu tên trên mạng xã hội có thể tạo ra hậu quả tâm lý lâu dài hơn rất nhiều so với chính hình phạt pháp lý.

10. Người chưa thành niên bị buộc tội phải có người bào chữa

Theo Điều 14 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người chưa thành niên là người bị buộc tội phải có người bào chữa. Đồng thời, người chưa thành niên được trợ giúp pháp lý và phiên dịch miễn phí khi tham gia tố tụng hình sự. Đây là một cơ chế bảo đảm quyền con người rất quan trọng.

Gia đình cần hiểu rằng khi con em mình vướng vào một vụ án hình sự, không nên tự mình giải quyết bằng cảm tính, mà cần chủ động tìm hiểu quyền pháp lý và bảo đảm sự tham gia cần thiết của người bào chữa.

11. Hạn chế tối đa việc tạm giữ, tạm giam

Theo Điều 15 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế đối với người chưa thành niên chỉ được áp dụng khi thật sự cần thiết.

Tạm giữ, tạm giam chỉ được áp dụng khi có căn cứ cho rằng các biện pháp khác không hiệu quả; cơ quan có thẩm quyền phải thường xuyên rà soát để kịp thời hủy bỏ hoặc thay thế nếu không còn cần thiết.

Từ góc nhìn tâm lý, điều này đặc biệt quan trọng bởi việc cách ly khỏi gia đình, trường học và môi trường xã hội trong thời gian dài có thể tác động mạnh đến quá trình phát triển của người chưa thành niên.

12. Chuyên môn hóa hoạt động tư pháp người chưa thành niên

Một điểm rất mới và đáng chú ý là pháp luật không chỉ yêu cầu “đúng luật”, mà còn yêu cầu người thực thi pháp luật phải hiểu tâm lý và giáo dục người chưa thành niên.

Theo Điều 16 và Điều 29 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán phải đáp ứng yêu cầu về đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng hoặc có kinh nghiệm liên quan đến người chưa thành niên, hoặc được đào tạo về tâm lý học, khoa học giáo dục người chưa thành niên.

Đặc biệt, Hội thẩm tham gia xét xử sơ thẩm vụ án liên quan đến người chưa thành niên phải có ít nhất một người có chuyên môn, kinh nghiệm phù hợp trong lĩnh vực giáo dục, bảo vệ, chăm sóc hoặc tâm lý người chưa thành niên. Đây là sự kết hợp rất đáng chú ý giữa: Pháp luật + Tâm lý học + Khoa học giáo dục.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

1. Đừng biến một sai lầm thành “căn cước” của một đứa trẻ

Dưới góc nhìn tâm lý, một trong những nguy cơ lớn nhất sau khi người chưa thành niên vi phạm pháp luật không phải chỉ là hình phạt, mà là sự kỳ thị. Một đứa trẻ bị gắn nhãn “tội phạm”, “hư hỏng”, “mất dạy” có thể dần hình thành niềm tin: “Mọi người đã coi mình là người xấu thì mình chẳng cần cố gắng nữa.” Đó là lúc hành vi lệch chuẩn có nguy cơ trở thành bản sắc.

Vì vậy, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 nghiêm cấm kỳ thị, phân biệt đối xử, còn yêu cầu bảo đảm tái hòa nhập cộng đồng và nghiêm cấm kỳ thị đối với người đã chấp hành xong biện pháp giáo dục hoặc án phạt tù.

2. Gia đình không thể đứng ngoài

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 đặt trách nhiệm trực tiếp lên cha mẹ, người chăm sóc và các thành viên gia đình.

Gia đình phải tham gia vào quá trình giải quyết vụ việc, vụ án; phối hợp với cơ quan có thẩm quyền; bảo đảm an toàn, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, bí mật cá nhân và các quyền lợi hợp pháp của người chưa thành niên.

Vì vậy, khi con mắc sai lầm, phản ứng đầu tiên của cha mẹ không nên chỉ là: “Tại sao con lại làm như vậy?”. Mà cần đặt thêm câu hỏi: “Điều gì đã khiến con đi đến hành vi đó?”. Đây chính là điểm bắt đầu của giáo dục và phục hồi.

3. Cộng đồng phải trở thành một phần của quá trình phục hồi

Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 không đặt toàn bộ trách nhiệm lên cơ quan tư pháp. Người làm công tác xã hội có thể xây dựng báo cáo điều tra xã hội, kế hoạch xử lý chuyển hướng, hỗ trợ người chưa thành niên và tham gia quá trình tái hòa nhập cộng đồng.

Đặc biệt, kế hoạch xử lý chuyển hướng phải xác định rõ biện pháp áp dụng, thời gian, địa điểm, quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên cũng như trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.

Điều này cho thấy một tư duy quản trị mới: Không thể quản lý người chưa thành niên chỉ bằng mệnh lệnh; phải quản lý bằng một hệ thống hỗ trợ.

IV. KHUYẾN NGHỊ THIẾT THỰC CHO GIA ĐÌNH VÀ CỘNG ĐỒNG

1. Đối với cha mẹ

Hãy dành thời gian trò chuyện với con, quan sát những thay đổi về tâm lý, bạn bè, môi trường học tập và việc sử dụng mạng xã hội.Giáo dục sớm luôn hiệu quả hơn xử lý muộn.

2. Đối với nhà trường

Không chỉ dạy học sinh “điều gì bị cấm”, mà cần giúp các em hiểu:

• Vì sao pháp luật cấm;
• Hậu quả của hành vi;
• Cách xử lý khi bị lôi kéo;
• Cách tìm kiếm sự trợ giúp;
• Trách nhiệm pháp lý của bản thân.

3. Đối với cơ quan tư pháp

Cần bảo đảm thực chất các thủ tục thân thiện, không biến “thân thiện” thành khẩu hiệu.

Việc xét hỏi phải phù hợp với lứa tuổi, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành; câu hỏi cần ngắn gọn, đơn giản và dễ hiểu.

4. Đối với truyền thông và mạng xã hội

Không đăng tải tùy tiện danh tính, hình ảnh, thông tin cá nhân của người chưa thành niên liên quan đến vụ án.Một lượt chia sẻ có thể tạo ra hàng nghìn lần tổn thương.

5. Đối với cộng đồng

Không kỳ thị người chưa thành niên sau khi họ đã chấp hành xong biện pháp xử lý. Hãy tạo cho họ cơ hội:

• Học tập;
• Học nghề;
• Làm việc;
• Tham gia hoạt động cộng đồng;
• Xây dựng lại các mối quan hệ tích cực.

6. Đối với chính người chưa thành niên

Sai lầm không phải là dấu chấm hết. Nhưng cơ hội thứ hai chỉ có ý nghĩa khi đi cùng trách nhiệm sửa chữa sai lầm, tôn trọng pháp luật và thay đổi hành vi.

Thông điệp nhân văn: “Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 không phủ nhận trách nhiệm đối với hành vi sai trái, nhưng nhắc chúng ta rằng phía sau một sai lầm vẫn có thể là một con người đang cần được giáo dục, bảo vệ và trao cơ hội sửa chữa. Công lý đối với người chưa thành niên không chỉ là xử lý đúng hành vi, mà còn là giúp các em hiểu sai lầm, khắc phục hậu quả và trở lại với cộng đồng. Mỗi gia đình, nhà trường và người dân hãy cùng xây dựng một môi trường không kỳ thị, bởi một đứa trẻ được trao cơ hội đúng lúc hôm nay có thể trở thành một công dân tốt của xã hội ngày mai.”.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.