Một quyết định hạ hạnh kiểm ngay trước kỳ thi tốt nghiệp chỉ vì học sinh không tham gia khoản đóng góp mang tính “tự nguyện” không chỉ đặt ra dấu hỏi về tính hợp pháp của hoạt động thu chi trong nhà trường mà còn làm dấy lên lo ngại về việc sử dụng kết quả rèn luyện như một biện pháp gây sức ép tài chính đối với học sinh và phụ huynh.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tại Trường THPT M, tỉnh N, Ban đại diện cha mẹ học sinh phối hợp với nhà trường phát động vận động đóng góp tiền vào “Quỹ sơn sửa phòng hội trường”. Mặc dù thông báo ghi rõ đây là khoản tự nguyện, nhưng nhiều giáo viên chủ nhiệm đã yêu cầu học sinh phải hoàn thành việc đóng góp trước thời điểm tổng kết cuối năm.

Em Nguyễn Văn A, học sinh lớp 12, có hoàn cảnh khó khăn nên không tham gia đóng góp. Sau đó, trong cuộc họp xét kết quả rèn luyện cuối năm, giáo viên chủ nhiệm đề nghị hạ mức đánh giá kết quả rèn luyện của em xuống loại yếu với lý do “không chấp hành các phong trào của lớp”, thời điểm chỉ còn ít ngày trước kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Gia đình học sinh cho rằng việc đánh giá như vậy nhằm gây sức ép buộc học sinh phải đóng tiền và đã gửi đơn kiến nghị đến Hiệu trưởng cùng cơ quan quản lý giáo dục.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét dưới góc độ pháp luật, việc sử dụng kết quả đánh giá rèn luyện (hạnh kiểm) làm công cụ gây áp lực đối với học sinh nhằm phục vụ việc vận động đóng góp tài chính là dấu hiệu không phù hợp với nguyên tắc giáo dục và quyền của người học.

1. Quy định về quyền được đối xử công bằng của người học

Theo khoản 6 Điều 22 Luật Giáo dục năm 2019 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025), hoạt động giáo dục phải bảo đảm nguyên tắc không phân biệt đối xử, tôn trọng người học và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người học. Việc đánh giá kết quả rèn luyện phải căn cứ vào quá trình chấp hành nội quy, ý thức học tập, đạo đức và hành vi của học sinh, không được gắn với việc đóng góp các khoản kinh phí mang tính tự nguyện.

2. Nguyên tắc không được dùng khoản đóng góp tự nguyện để làm căn cứ đánh giá học sinh

Khoản 6 Điều 22 Luật Giáo dục năm 2019 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025):

      “ Điều 22. Các hành vi bị nghiêm cấm trong cơ sở giáo dục

1. Xúc phạm nhân phẩm, danh dự, xâm phạm thân thể nhà giáo, cán bộ, người lao động của cơ sở giáo dục và người học.

2. Xuyên tạc nội dung giáo dục.

3. Gian lận trong học tập, kiểm tra, thi, tuyển sinh.

4. Hút thuốc; uống rượu, bia; gây rối an ninh, trật tự.

5. Ép buộc học sinh học thêm để thu tiền.

6. Lợi dụng việc tài trợ, ủng hộ giáo dục để ép buộc đóng góp tiền hoặc hiện vật.”

Áp dụng vào tình huống:

• Khoản “Quỹ sơn sửa phòng hội trường” được xác định là khoản vận động tự nguyện.Việc hạ bậc hạnh kiểm chỉ vì không đóng khoản tiền này là sử dụng kết quả đánh giá rèn luyện sai mục đích và trái với nguyên tắc bảo vệ quyền người học.

Kết luận pháp lý: Nếu việc hạ mức đánh giá kết quả rèn luyện chỉ xuất phát từ lý do học sinh không đóng góp vào khoản quỹ tự nguyện thì quyết định này có dấu hiệu không bảo đảm căn cứ pháp luật, xâm phạm quyền được đánh giá khách quan, công bằng của người học theo khoản 6 Điều 22 Luật Giáo dục năm 2019 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và cần được cơ quan quản lý giáo dục kiểm tra, yêu cầu hủy bỏ hoặc điều chỉnh theo đúng quy định.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Việc hạ hạnh kiểm ngay trước kỳ thi tốt nghiệp vì lý do không đóng một khoản tiền “tự nguyện” dễ khiến học sinh rơi vào trạng thái tuyệt vọng, lo sợ mất cơ hội xét tốt nghiệp, xét tuyển đại học hoặc bị ảnh hưởng đến tương lai. Khi hoạt động giáo dục bị chi phối bởi áp lực thành tích và lạm thu, học sinh sẽ cảm thấy bản thân bị đối xử thiếu công bằng, mất niềm tin vào nhà trường và giá trị của sự trung thực. Đây là biểu hiện của bạo lực tinh thần mang tính hành chính, bởi quyền đánh giá người học bị sử dụng như một công cụ gây sức ép thay vì phục vụ mục tiêu giáo dục.

Về khía cạnh quản trị rủi ro tài sản

Từ góc độ quản trị, việc gắn khoản đóng góp tự nguyện với kết quả rèn luyện không chỉ làm phát sinh khiếu nại, tố cáo mà còn tiềm ẩn rủi ro thanh tra, kiểm tra đối với toàn bộ hoạt động thu chi của nhà trường. Nếu cơ quan có thẩm quyền xác định việc đánh giá hạnh kiểm được thực hiện sai căn cứ hoặc sai thẩm quyền, nhà trường có thể bị buộc hủy quyết định đánh giá, tổ chức xét lại kết quả rèn luyện, đồng thời kiểm điểm trách nhiệm của tập thể, cá nhân liên quan và chấn chỉnh quy trình quản lý các khoản vận động xã hội hóa nhằm phòng ngừa tái diễn sai phạm.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của của học sinh chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất giải pháp theo 3 bước sau:

1. Bước 1 – Dừng ngay việc sử dụng kết quả rèn luyện để gây áp lực tài chính: Nhà trường cần rà soát toàn bộ hồ sơ đánh giá học sinh lớp 12; mọi tiêu chí đánh giá phải căn cứ đúng quy định chuyên môn, không gắn với việc đóng góp các khoản tự nguyện.
2. Bước 2 – Thanh tra, hủy bỏ quyết định đánh giá trái quy định nếu có: Hiệu trưởng và cơ quan quản lý giáo dục cần kiểm tra quy trình xét kết quả rèn luyện; nếu phát hiện việc hạ hạnh kiểm không đúng căn cứ thì phải kịp thời hủy bỏ, khôi phục quyền lợi hợp pháp cho học sinh trước kỳ thi tốt nghiệp.
3. Bước 3 – Chuẩn hóa quy trình vận động tài trợ và đánh giá học sinh: Nhà trường cần công khai nguyên tắc tự nguyện đối với mọi khoản vận động xã hội hóa; tập huấn giáo viên về đạo đức nghề nghiệp, kỹ năng quản trị rủi ro và quy trình đánh giá người học nhằm ngăn chặn tình trạng lạm thu gắn với quyền lợi học tập.

Thông điệp: Giá trị của giáo dục nằm ở sự công bằng. Một khoản đóng góp tự nguyện không bao giờ được phép trở thành thước đo đạo đức hay tương lai của học sinh.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.